Μην εκχωρείτε τη ζωή σας στους άλλους!
Μια επιστολή του Δ. Γληνού σε φοιτητικό περιοδικό, τον Μάιο του 1932, με την οποία προτρέπει τους νέους να μη μένουν αμέτοχοι σε όσα εξελίσσονται στον κοινωνικό χώρο και να μην πέφτουν στην παγίδα της αποχής από την πολιτική, που διευκολύνει εκείνους που διαχειρίζονται τα πράγματα
Τους δρόμους που ανοίγονται μπροστά στον νέο άνθρωπο, κι ειδικά στον νέο επιστήμονα, «χαράζει», σύμφωνα με τις δικές του αντιλήψεις, ο μεγάλος παιδαγωγός και κοινωνικός αγωνιστής, Δημήτρης Γληνός, σʼ ένα κείμενό του τον Μάιο του 1932 στο περιοδικό «Μελέτη - Κριτική» που εξέδιδε ο «Ακαδημαϊκός Όμιλος» των φοιτητών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Το κείμενο ήταν απάντηση σε σχετικό ερώτημα των ίδιων των φοιτητών σε πνευματικούς ανθρώπους της εποχής, διαφορετικών ιδεολογιών, για τις πνευματικές κατευθύνσεις των νέων. Η έρευνα και το ερώτημα είχαν τον τίτλο "Ποιοι δρόμοι ανοίγονται μπροστά μας" και απάντησαν κατά σειρά οι Ν. Λούβαρις, N. Καρβούνης, Ι. Θεοδωρακόπουλος, Π. Κανελλόπουλος, Ι. Συκουτρής, Δ. Γληνός.
Ο Γληνός απάντησε στο τελευταίο μέρος της έρευνας, έχοντας τη δυνατότητα να σχολιάσει και τις απόψεις πιο συντηρητικών διανονούμενων, όπως ο Κανελλόπουλος.
Η απάντηση δόθηκε με το γράμμα που αναδημοσιεύουμε στη συνέχεια και στο οποίο αναλύει την ευθύνη, το χρέος του νέου επιστήμονα απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Δεν μπορεί να είναι αδιάφορος, δεν μπορεί να είναι ουδέτερος, δεν μπορεί να μένει έξω από τις κοινωνικές και πολιτικές διαδικασίες και διεργασίες.
Να ακολουθείτε τη φωνή της συνείδησής σας, λέει ο Γληνός, συνείδηση που όμως δεν μπορεί να κλείνει τα μάτια και τʼ αυτιά στην πραγματικότητα του κοινωνικού χώρου. Η εποχή άλλωστε είναι εξαιρετικά δύσκολη και με απίστευτες ομοιότητες με τη σημερινή. Οικονομική κρίση στην Ελλάδα, θύμα και τότε μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης που προκαλούσε το διεθνές οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Και εκείνη την εποχή την πλήρωναν οι πιο αδύναμοι του πληθυσμού, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες. Οι πολιτικές που εφαρμόζονταν είχαν στο κέντρο τους συνεχώς νέους φόρους, με στόχο να μαζεύουν το χρήμα και το κέρδος για τους λίγους, ενώ όλο και περισσότερα τμήματα του πληθυσμού οδηγούνταν στην εξαθλίωση. Η άνοδος του ναζισμού, συντηρητικοποίηση των κοινωνιών, μπροστά στα αδιέξοδα, ήταν χαρακτηριστικά.
Με το γράμμα του στο περιοδικό των φοιτητών, ο Γληνός απαντούσε από τότε στη λογική που κυριάρχησε και κυριαρχεί στη σύγχρονη εποχή, ειδικά μετά το 1980. Τη βολική για ένα ολόκληρο σύστημα που κυριαρχεί, ότι «δεν ασχολούμαι με την πολιτική», σημειώνοντας ότι κάθε πράξη, ενέργεια, ακόμη κι αυτή που συμβουλεύει για την απομάκρυνση και αποχή από τη «μιασματική πολιτική», είναι πολιτική πράξη. Με βάση αυτή την αντίληψη της «αποχής», σήμερα εκχωρήσαμε εν λευκώ την «αρμοδιότητα» άλλοι να ασχοληθούν και να καταστρέψουν τον τόπο, με τη δική μας αποχή… Άρα, κάθε σκέψη απομάκρυνσης επιτρέπει σε μερικούς να πράττουν εν απουσία των υπολοίπων και να καθορίζουν τους όρους της ζωής τους.
Ο Γληνός λοιπόν υποστηρίζει ότι ο κάθε άνθρωπος, ειδικά ο επιστήμονας που αγγίζει τη γνώση της ουσίας της ζωής, δεν μπορεί να μείνει έξω από την πολιτική, την ενέργεια δηλαδή που καθορίζει με σύγχρονους αλλά και υποκειμενικούς όρους, που φτάνει ακόμη και στο όριο των συμφερόντων του διαχειριστή - πολιτικού, τη ζωή των ανθρώπων. Πώς λοιπόν ο άνθρωπος – επιστήμονας μπορεί να ασχοληθεί με τη ζωή, στην επιστημονική της βάση και με την επιστημονική του ενασχόληση, αλλά να αφήσει έξω από το πεδίο της δράσης και του ενδιαφέροντός του, αυτούς τους όρους που την καθορίζουν; Πώς μπορεί να κλείσει τα μάτια από την πραγματικότητα που άλλοι καθορίζουν;
«Η αντίληψη, που περιορίζει την έννοια της επιστήμης στην κατάχτηση μιας περιορισμένης περιοχής του επιστητού ξεχωρισμένης με σινικά τείχη από κάθε γενική επισκόπηση του επιστητού, και από την άλλη μεριά χωρίζει με στεγανά και αδιαπέραστα χωρίσματα την επιστήμη από τη ρύθμιση της ζωής, η αντίληψη λοιπόν αυτή της «καθαρής επιστήμης» είνε κι αυτή μια «πολιτική αντίληψη» της επιστήμης», γράφει χαρακτηριστικά.
Γιατί ο άνθρωπος ούτε σαν άτομο (που ουσιαστικά δεν υπάρχει) ούτε σα σύνολο, μπορεί να μεταβληθεί ποτέ σʼ ένα απλό και μόνο θεωρητικό πλάσμα. Ζωή σημαίνει ενέργεια και τρόπος ενέργειας. Τρόπος ενέργειας σημαίνει πολιτική, είτε συνειδητή είτε όχι.
Άρα, η επιστήμη δεν είναι χωρισμένη από τη ζωή, άρα ο επιστήμονας δεν είναι μέσα σε ένα δωμάτιο κλεισμένος, χωρίς να ενδιαφέρεται για όσα γύρω του συμβαίνουν. Και τα οποία φυσικά καθορίζουν το περιβάλλον που ζει αλλά και την ίδια τη δική του δράση.
Απλά γιατί, όπως σημειώνει, «επιστήμονας χωρίς γενική επιστημονική κοσμοθεωρία είνε ένας απλός δεξιοτέχνης, ένας επαγγελματίας, πολύ κατώτερος από έναν εργάτη, γιατί ο τελευταίος, όταν είνε συνειδητός, έχει, έστω και στις γενικές γραμμές, την επιστημονική θεώρηση του κόσμου».
Όχι ουδέτεροι
Αλλά και πάλι ο Γληνός δεν υποστηρίζει την «ουδέτερη» συμμετοχή στην πολιτική. Το ενδιαφέρον του δεν είναι απλά η συμμετοχή, αλλά και με ποια θέση ο επιστήμονας, ο άνθρωπος γενικά, θα συμμετάσχει στη διαδικασία. «Οι δρόμοι που ανοίγονται σήμερα μπροστά σας, δεν είνε πολλοί, είνε δυό», τονίζει. «Είτε θελήσετε να τους αναγνωρίσετε είτε όχι είτε προσπαθήσουν να σας τους κρύψουν μέσα στην ομίχλη ιδεαλιστικών σοφισμάτων, οι δρόμοι, που ανοίγονται μπροστά σας, είνε και μένουνε δυό: ή θα πάτε με το μέρος της συντήρησης και της αντίδρασης ή θα πάτε με το μέρος της επανάστασης. Tertium non datur». Δηλαδή, τρίτος δεν υπάρχει. Τοποθέτηση εξαιρετικά σημαντικά σε μια προηγούμενη εποχή κρίσης στην οποία οι εφαρμοζόμενες πολιτικές και τα φαινόμενα, ως συνέπειες, όπως προαναφέραμε, ήταν ανάλογα με της σημερινής.
Πώς λοιπόν, με αυτά τα δεδομένα, μπορεί κάποιος να μένει αμέτοχος ή ουδέτερος; Κατά συνέπεια, δίνει τη δική του συμβουλή:
«Αλήθεια! Σκεφτείτε λιγάκι. Από πού έρχεστε σεις, παιδιά μου; Από ποια κοινωνικά στρώματα; Που ανήκετε; Το μεγαλύτερο πλήθος από σας είνε φτωχά παιδιά. Η αστική τάξη βέβαια υψώνει μπροστά στα μάτια όλων σας το τίμημα της προδοσίας: θέσεις κρατικές, πελατεία, αξιώματα, τίτλους, για να γίνετε πνευματικοί στυλοβάτες της. Ένα τραγικό παιδομάζωμα! Έτσι και οι γιανίτσαροι γίνονταν οι πιο φανατικοί διώχτες των χριστιανών, όπως τα παιδιά των φτωχών, που σπουδάζουν στα πανεπιστήμια και αλλάζουν κοινωνική κατάσταση, γίνουνται οι πιο φανατικοί αντιδραστικοί.
Αν όμως ακούσετε τι σας λέει κατάβαθα το αίμα σας, δε θʼ αλλαξοπιστήσετε, δε θα προδώσετε την τάξη σας. Θα πάτε με το μέρος των φτωχών και θʼ αγωνιστείτε και σεις για να θεμελιώσετε τη νέα ζωή.
Και τότε θα βαδίσετε με βήμα ακλόνητο στο μόνο δρόμο, που αληθινά ανοίγεται μπροστά σας».
Ο διαλεχτικός ματεριαλισμός ή διαλεχτικός υλισμός που προτείνει στους νέους να ακολουθήσουν είναι η βασική αντίληψη του Μαρξ και του Λένιν, που τότε πρωτοδοκιμαζόταν στη Σοβιετική Ρωσία. Στην ουσία δηλαδή, η επιλογή του κομμουνιστικού δρόμου που ερχόταν σε αντιπαράθεση με την τότε παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Αλλά με τις γνωστές στρεβλώσεις που εφαρμόστηκε η θεωρία στη Σοβιετική Ρωσία μετά το θάνατο του Λένιν και τη μετατροπή του
καθεστώτος, επί Στάλιν, σε ένα αυταρχικό – γραφειοκρατικό μόρφωμα.
Το περιοδικό
Ο Κώστας Γ. Τσικνάκης στη μελέτη του «Ελληνικός Νεανικός Τύπος 1915-1936», που κυκλοφόρησε την Αθήνα το 1986, περιλαμβάνει χρήσιμες πληροφορίες για το περιοδικό. Μεταξύ των άλλων πληροφορούμαστε ότι συνεργάτες ήταν οι Κ. Άμαντος, Ν. Π. Ανδριώτης, Θ. Βαγενάς, Γ. Μ. Βαλέτας, Γιαν. Βασιλείου, Τάσος Γριτσόπουλος, Κώστας Δημακόπουλος. Ν. Σ. Ζαφειρόπουλος, Χρίστος Σ. Θεοδωράτος. Χ. Θεοδωρίδης, Ρόζα Ιμβριώτη, Παύλος Θ. Ιωακειμίδης, Γ. Κοτζιούλας, Σ. Β. Κουγέας, Νίκος Κυρήνος, Σ. Κωνσταντόπουλος, Παναγής Λορεντζάτος, Κώστας Μπαρδελιάς, Τώνης Κ. Μπρούσαλης, Αντώνης Ν. Μωραΐτης. Δημ. Μωραΐτης, Κώστας Παυλίδης, Αλκιβιάδης Προβατάς, Άγγελος Προκοπίου, Κ. Προσπέριος, Κώστας Προυσής, Γιάννης Ριβίνης, Νίκος Σούλιας, Σπύρος Χαιρετάκης.
Όπως αναφέρεται στη μελέτη, τo περιοδικό εκδιδόταν από τον "Ακαδημαϊκό Όμιλο" που είχε ιδρυθεί στις 21 Ιανουαρίου 1925. Ο όμιλος, που είχε σα σκοπό "την επιστημονικήν εις τον κύκλον των φιλολογικών επιστημών και γενικώτερον εγκυκλοπαιδικήν ανάπτυξιν των μελών του", είχε προχωρήσει στην έκδοση το 1926 του περιοδικού "Δελτίον Ακαδημαϊκού Ομίλου Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου". Τα επόμενα χρόνια εξακολούθησε να υφίσταται αλλά είχε περιοριστεί στη διοργάνωση διαλέξεων και εκδρομών. Στις 3 Απριλίου 1931 σε συνέλευση των μελών του ομίλου αποφασίστηκε η τροποποίηση του καταστατικού,
καθορίστηκε σαν γλωσσικό του όργανο η δημοτική και προτάθηκε η επαναδραστηριοποίησή του.
Όπως τονίζεται στο προγραμματικό άρθρο "Το περιοδικό μας" (τχ. 1, σ. 1), το περιοδικό "έρχεται, σαν κορύφωμα να πούμε της όλης εργασίας. Η δουλειά μας μέσα σ' αυτό θα είναι αρνητική και θετική μαζί (Κριτική), θετική και δημιουργική (Μελέτη). Μ' αυτό οι φοιτητές όχι μόνο θα παίρνουν μια θέση απέναντι στα διάφορα επιστημονικά ζητήματα (Κριτική), μα θα είναι και δημιουργικοί, βέβαια στο μέτρο των δυνάμεών τους. Το φύλλο δεν θα έχη στενά επιστημονικό χαρακτήρα, άλλως τε σ' αυτό το σημείο ελάχιστα θα μπορούσαν να προσφέρουν οι φοιτητές, μα θα είναι πλατύτερα επιστημονικό. Κάθε μελέτη ή κριτική που θα είναι καλογραμμένη και σύμφωνη με το σκοπό του Ομίλου και τον προοδευτικό χαρακτήρα του περιοδικού ευχάριστα θα δημοσιεύεται".
Στο περιοδικό δημοσιεύονταν ιστορικές και φιλολογικές μελέτες, άρθρα επιστημονικά, παιδαγωγικά και βιβλιοκριτικά σημειώματα. Συντάκτες είχε τους φοιτητές και καθηγητές της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών.
Από τον Ιανουάριο του 1932 που κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος, μέχρι και το 1933, έγιναν 7 μηνιαίες εκδόσεις, με την εκδοτική ευθύνη πενταμελούς επιτροπής. Αρχικά, στα τρία πρώτα τεύχη, υπεύθυνος ήταν ο Κ. Προυσής, στο 4ο τεύχος, που δημοσιεύτηκε το γράμμα του Γληνού, ο Θ. Λυκογιάννης, ενώ στα επόμενα τεύχη δεν αναφέρονται υπεύθυνοι.
Ακολουθεί ολόκληρο το κείμενο του Δ. Γληνού.
