Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]

Διαχρονικά μηνύματα του Καζαντζάκη για το χρέος και τον αγώνα του ανθρώπου για το δίκιο και την ελευθερία, σʼ ένα άρθρο του με αφορμή το κυπριακό απελευθερωτικό κίνημα εναντίον της αγγλοκρατίας, τον Σεπτέμβριο του 1954

"Θαρρείς κʼ είναι απαραίτητος αγώνας πολύς κʼ ιδρώτας πολύς και δάκρυο για να ξαγοράσει ο άνθρωπος το δίκιο του· κʼ η ελευθερία είναι το πιο ακριβοαγόραστο αγαθό· δε δίνεται δωρεάν μήτε από ανθρώπους μήτε από θεούς. Πηγαίνει από χώρα σε χώρα, όπου τη φωνάξουν, από καρδιά σε καρδιά, ανύπνοτη, ανυπόταχτη, χωρίς συμβιβασμό"

Έναν ύμνο για τον αγωνιζόμενο άνθρωπο, αλλά κι ένα μήνυμα ότι κανένας αγώνας, όσο κι αν αρχικά απογοητεύει, δεν πάει χαμένος, δημοσίευσε τον Σεπτέμβριο του 1954 ο Νίκος Καζαντζάκης. Αφορμή ήταν ο αγώνας του κυπριακού λαού ενάντια στην αγγλική κατοχή. Ο Καζαντζάκης συγκινημένος από τον απελευθερωτικό αγώνα των Κυπρίων, που ζητούσαν την κατάργηση της αγγλοκρατίας και την ένωση με την Ελλάδα (στο δημοψήφισμα του 1950 ποσοστό πάνω από 95% είχε ταχτεί υπέρ της ένωσης), έγραψε ένα ενθουσιώδες άρθρο για τον αγώνα υπέρ της ελευθερίας.

Παράλληλα με τις αναφορές του καταγγέλλει την αγγλική πολιτική και στο όνομά της την υπεροψία των μεγάλων έναντι των μικρών δυνάμεων, έναντι των αγωνιζόμενων ανθρώπων.

Οι αναφορές του, όπως σημειώσαμε, έχουν την αφορμή τους στον κυπριακό αγώνα, αλλά είναι ευρύτερες και έχουν έκφραση στον κάθε αγώνα, κάθε εποχή. Στην προσπάθεια του ανθρώπου να σπάσει τα δεσμά του. Τα μηνύματα πολλά, ζωντανά κι επίκαιρα και για τον σύγχρονο άνθρωπο. Και τον σημερινό Έλληνα. Τον σημερινό αγωνιζόμενο ή μη άνθρωπο. Απογοητευμένο ή μη.

Το κείμενο είχε δημοσιευτεί στις 16 Σεπτεμβρίου 1954 ταυτόχρονα στη «Νέα Εστία» και στην εφημερίδα «Ελευθερία» του Πάνου Κόκκα. Είχε τίτλο «Οι άγγελοι της Κύπρου».

Η έννοια του «αγγέλου» ήταν συμβολική και χρησιμοποιήθηκε από τον Καζαντζάκη για να δείξει ότι ο κάθε αγώνας πολλαπλασιάζεται, συνεπαίρνει ευρύτερες δυνάμεις όταν υπάρχει ένας υψηλός στόχος, όπως είναι η ελευθερία του ανθρώπου και των λαών. Ο κάθε άγγελος, έγραφε, που σκοτώνεται από τον ισχυρό αφέντη, μετατρέπεται σε δύο αγγέλους κ.ο.κ.

Όπως τόνιζε, εμμένοντας στις βασικές σκέψεις που κυριαρχούν στο έργο του, με τον αγώνα του ανθρώπου, με την εκπλήρωση του χρέους του έναντι των προγόνων αλλά και των επόμενων, η καλή προσπάθεια πάντα θα κερδίζει. Στο τέλος πάντα το κακό θα χάνει. Η επικράτηση του καλού αγώνα είναι μια νομοτέλεια, όπως σημείωνε. Που δεν έρχεται όμως μόνη της. Κι ο αγώνας για την ελευθερία είναι ο καλός αγώνας, αλλά και το πιο ακριβοαγόραστο αγαθό. Δε δίνεται δωρεάν, θέλει τον πιο μεγάλο αγώνα, την πιο σκληρή προσπάθεια. «Υπάρχει στον κόσμο τούτον ένας μυστικός νόμος – αν δεν υπήρχε, ο κόσμος θάταν από χιλιάδες χρόνια χαμένος- σκληρός κι απαραβίαστος: το κακό πάντα στο τέλος νικιέται», έγραφε χαρακτηριστικά στις 16 Σεπτεμβρίου 1954. «Θαρρείς κʼ είναι απαραίτητος αγώνας πολύς κʼ ιδρώτας πολύς και δάκρυο για να ξαγοράσει ο άνθρωπος το δίκιο του· κʼ η ελευθερία είναι το πιο ακριβοαγόραστο αγαθό· δε δίνεται δωρεάν μήτε από ανθρώπους μήτε από θεούς. Πηγαίνει από χώρα σε χώρα, όπου τη φωνάξουν, από καρδιά σε καρδιά, ανύπνοτη, ανυπόταχτη, χωρίς συμβιβασμό. Τόρα τη βλέπουμε με σίγουρην ορμή να δρασκελάει τα χώματα της Κύπρου· και σε λίγο τα πόδια της θα γεμίσουν αίματα. Έτσι πάντα αυτή ανοίγει δρόμο».

Είναι ένας αγώνας με δυσκολίες, απογοητεύσεις, η μάχη για την ελευθερία. «Όμως ο αληθινός άντρας δεν απελπίζεται · ξέρει αυτός πως στον άτιμο, αλλοπρόσαλλο τούτον κόσμο ζουν και βασιλεύουν μερικές θεμελιακές αρχές, θυγατέρες του ανθρώπου, που αυτός τις έπλασε με ιδρώτα, αίμα και κλάματα. Κʼ είναι αθάνατες· οι περισσότερες γεννήθηκαν στην Ελλάδα: η ελευθερία, η αξιοπρέπεια του ανθρώπου, η δίψα της δικαιοσύνης».

Η ευθύνη του άλλου ανθρώπου

Ο μεγάλος στοχαστής δίνει κι άλλο μήνυμα ξεκάθαρο με το κείμενο του που έχει αφορμή τον κυπριακό αγώνα. Σε κάθε αγώνα που γίνεται πάνω στον πλανήτη, σε κάθε αγώνα του ανθρώπου, ο άλλος άνθρωπος δεν μπορεί να είναι αδιάφορος. Έχει τη δική του ευθύνη και το δικό του χρέος. Όπως κι εδώ, στον αγώνα της Κύπρου, σημειώνει ο Καζαντζάκης. Δεν μένει αδιάφορος, δεν οχυρώνεται πίσω από την απόσταση της μακρινής προσπάθειας. Δεν λέει ότι δεν τον αφορά. Είναι και δικός τους αγώνας. Η αλληλεγγύη, η φροντίδα ακόμη και για το «ξένο», που αφορά όμως στον ανθρώπινο αγώνα, είναι απαραίτητα στοιχεία στο ανθρώπινο αξιακό σύστημα. Γράφει χαρακτηριστικά: «Δεν αντιπροσωπεύω τίποτα, δεν είμαι τίποτα· μονάχα μια συνείδηση καθαρή· όμως μια καθαρή συνείδηση βαραίνει στη ζυγαριά του Θεού και του καιρού πιο πολύ από μιαν Αυτοκρατορία. Και τόρα που σηκόθηκε η Κύπρος από τα κύματα και φωνάζει, κάθε καθαρή συνείδηση, από τα πέρατα της γης, όπου κι αν βρίσκεται, ακούει τη φωνή, βλέπει την αδικία, και ρήχνει την πέτρα, το ανάθεμα στον άρχοντα του κόσμου τούτου, τον αδικητή. Ο άρχοντας γελάει και σαρκάζει· έχει τη δύναμη μαζί του, στρατούς και στόλους και θανατηφόρα πουλιά στον αγέρα· και πλούτη μεγάλα και προδότες· και «ύβριν» πολλή· γελάει και σαρκάζει, μα μια μέρα – τέτοια στάθηκε πάντα η παντοδυναμία του αδικημένου ανθρώπου- μια μέρα η πέτρα αυτή που τούρηξε η καθαρή συνείδηση, θα κρεμαστεί από το λαιμό της Αυτοκρατορίας και θα τη βουλιάξει. Έτσι πάντα βούλιαξαν οι μεγάλες Αυτοκρατορίες».

Οι «ισχυροί»

Στο όνομα της βρετανικής αυτοκρατορίας, που είχε να αντιμετωπίσει ο κυπριακός λαός, ο Καζαντζάκης έβλεπε την αλαζονεία του κάθε ισχυρού, που δεν λογάριαζε ποτέ πως τελικά κάθε εποχή, κάθε αρχή έχει κι ένα τέλος. Κι η δική της ισχύς θα έφτανε στο τέλος, όσα άδικα μέσα κι αν χρησιμοποιούσε, όση δύναμη κι αν έπαιρνε από τη στρατιωτική υπεροχή. Δεν είχε το δίκιο με το μέρος της, δεν είχε την ψυχή για τον αγώνα, μόνο το συμφέρον. Γι αυτό κι ο πιο ισχυρός του κόσμου, όλες οι αυτοκρατορίες που κυριάρχησαν επί της ανθρώπινης ελευθερίας, στο τέλος συντρίφτηκαν.

Αρκεί ο αγώνας του ανθρώπου, για να είναι επιτυχημένος, να έχει ψυχή, καθαρό νου, όπως διακήρυττε πάντα ο Καζαντζάκης. Ξεκινά και φέρνει αποτέλεσμα για ένα και μόνο λόγο, όπως γράφει: γιατί κουνήθηκε η καρδιά του ανθρώπου.

Όπως κουνήθηκε η καρδιά του ανθρώπου στην Κύπρο, συγκλόνισε εκ θεμελίων μια τεράστια αυτοκρατορία, με υπεροψία και στρατιωτική υπεροχή, και τελικά πέτυχε την ελευθερία του, ιδρύοντας τελικά την Κυπριακή Δημοκρατία, το 1960.

Αναδημοσιεύουμε στη συνέχεια το κείμενο, όπως είχε δημοσιευτεί στην πρώτη σελίδα της «Ελευθερίας». Ολόκληρος ο τίτλος που είχε στην εφημερίδα ήταν «Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΑΡΕΤΗΣ – ΟΙ ΑΓΓΕΛΟΙ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ- Η ΤΥΧΗ ΚΙ Η ΤΙΜΗ ΜΙΑΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ». Με σημείωση της εφημερίδας ότι «εις το κυκλοφορούν σήμερον τεύχος της “Νέας Εστίας” δημοσιεύεται το κατωτέρω άρθρο του Νίκου Καζαντζάκη».

Φυσικά διατηρούμε τη μορφή του κειμένου ως είχε, με όλες τις παραδοξότητες που είχε συχνά, από γραμματικής πλευράς, η γραφή του μεγάλου συγγραφέα και στοχαστή (πχ. τόρα αντί τώρα, σηκόνομαι αντί σηκώνομαι, ρήχνω αντί ρίχνω, ένοση αντί ένωση κ.ά).