Μια προφητική ομιλία του αείμνηστου Ν. Παναγιωτάκη, το 1993, με αφορμή τις εξελίξεις στην Ευρώπη, το πολιτισμικό και πνευματικό έλλειμμα και την ακύρωση των αληθινών αξιών του ανθρώπου, που διέκρινε από εκείνη ακόμη την εποχή.
Επίσης, την κατασυκοφάντηση της Ελλάδας και των Ελλήνων στο διεθνές πεδίο, με στόχους που σήμερα έγιναν ορατοί κι αντιληπτοί.
Για την Κρήτη πρόβλεπε ότι για να αποφευχθεί ο κίνδυνος τουρκικού ή αραβικού ελέγχου, θα γινόταν, με σχέδιο της Ευρώπης, Αγγλική, Γαλλική, Γερμανική!
Τους άμεσους κινδύνους που διέκρινε για την Ελλάδα και την Κρήτη του 21ου αιώνα, σε μια Ευρώπη που διαμορφωνόταν στη λογική της επιβολής του πιο ισχυρού, χωρίς τις πραγματικές πολιτισμικές, πνευματικές, τις ανθρώπινες τελικά αξίες που είναι σύμφυτες με την κάθε έννοια προόδου, είχε διατυπώσει δημόσια, σε μια ομιλία του στο πλαίσιο συνεδρίου στο Ηράκλειο, ο κορυφαίος φιλόλογος, ιστορικός, διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, Νικόλαος Παναγιωτάκης. Σε μια πραγματικά προφητική του ομιλία, που δεν στηριζόταν φυσικά σε «μελλοντολογία» αλλά στην «ανάγνωση» των ελληνικών και διεθνών πολιτισμικών φαινόμενων και τη γνώση της ευρωπαϊκής πραγματικότητας, ο εκ των τελευταίων Κρητών λογίων, προειδοποιούσε ότι τα πράγματα δεν ήταν ευοίωνα για το νησί και ολόκληρη τη χώρα. Κι αυτό όχι μόνο λόγω των εντόπιων παραλείψεων, αλλά και του μορφώματος που από τότε διαμορφωνόταν στη Γηραιά Ήπειρο, με τη στόχευση της υποταγής του εθνικού πολιτισμού σε υπερεθνικά άοσμα και ανιστόρητα ιδεολογήματα, ενός ανούσιου ευρωπαϊκού πολιτισμού, που όμως σημείωνε ότι ήδη βρισκόταν σε κόπωση, καθώς και της αφομοίωσης κάθε τι ελληνικού από την ισχύ των μεγάλων που είχαν τον πρώτο λόγο στη διαμόρφωση της νέας πραγματικότητας της ενωμένης Ευρώπης. Και χωρίς να δηλώνει ή να είναι αντευρωπαϊστής, εξέφραζε την αντίρρησή του για την επιβολή της Ευρώπης στα αποκαΐδια των εθνικών – και κυρίως του ελληνικού- πολιτισμού.
Η ομιλία έγινε στο πλαίσιο του συνεδρίου του ΤΕΕ-ΤΑΚ με τίτλο «Κρήτη κέντρο γραμμάτων – τεχνών- επιστήμης- οικονομίας», που οργανώθηκε στο Ηράκλειο στις 26 και 27 Νοεμβρίου 1993.
Από τότε η συκοφάντηση
των Ελλήνων
Ο Ηρακλειώτης διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, έχοντας την εμπειρία της διαβίωσης στην Ευρώπη και της συμβολής σε δεκάδες διεθνή συνέδρια με τη συμμετοχή επιστημόνων απʼ όλο τον κόσμο, διέκρινε κι ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο, τις συνέπειες του οποίου βιώνουν σήμερα οι Έλληνες με δραματικό τρόπο, την υποσκαφή και κατασυκοφάντηση του ελληνικού λαού σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το σημείο αυτό αποδείχτηκε ιδιαίτερα κρίσιμο για τις εξελίξεις των 3 τελευταίων χρόνων και την αποδοχή και υποστήριξη, από την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, των πολιτικών βαρβαρότητας σε βάρος των Ελλήνων…
Σημείωνε χαρακτηριστικά:
«Η σημασία της στρατηγικής θέσης της Κρήτης, όπως είναι πολύ γνωστό, έχει υποστεί σοβαρότατο κλονισμό, ύστερα από τις κοσμοϊστορικές εξελίξεις των τελευταίων ετών. Η στρατηγική θέση όλης της χώρας μας έχει υποστεί σοβαρό κλονισμό. Μεταβαλλόμαστε ραγδαία, χωρίς να το συναισθανόμαστε, καλά - καλά , σε μια περιθωριακή χώρα, συχνά ενοχλητική (παρʼ ότι ακίνδυνη) σε ανομολόγητα και ομολογημένα γεωπολιτικά συμφέροντα εχθρών και φίλων. Και αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε σε μια θέση, θα την έλεγα, μειονεξίας και ανυποληψίας, που οφείλεται, βέβαια, ως ένα βαθμό και στα δικά μας λάθη, κυρίως όμως οφείλεται σε μια πολύπλευρη ενορχήστρωση.
Από το εξωτερικό όπου βρίσκομαι, παρακολουθώ με πικρία και οργή την κατάσταση αυτή. Να υποσκάπτεται τόσο συστηματικά η αξιοπιστία, η σοβαρότητα και η αξιοπρέπειά μας, ως λαού».
Οι κίνδυνοι αφομοίωσης
από τους ισχυρούς
Στην ομιλία του έθετε το πρόβλημα τόσο της Ελλάδας όσο και ειδικά της Κρήτης, αλλά και πρόβλεπε την εξέλιξη των πραγμάτων, αν δεν γινόταν μια αποτελεσματική αντιμετώπισή του.
Ο Ν. Παναγιωτάκης προσδιόριζε τον 21ο αιώνα ως περίοδο αταξίας και αναταραχής, ώσπου να αναδειχτούν παγκόσμιες δυνάμεις. Και φυσικά δεν έκανε μελλοντολογική πρόβλεψη, αλλά ερμηνεύοντας τα φαινόμενα της Ιστορίας, έθετε την υπόθεση ότι αν οι συντεταγμένες της ιστορίας είναι ευθύγραμμες και ακολουθούν κάποια λογική, η Κρήτη είναι ενδεχόμενο – σημείωνε ιδιαίτερα για το νησί, αλλά και για ολόκληρη την Ελλάδα, σε άλλο σημείο- να βρεθεί στο μάτι ενός ιστορικού κυκλώνα. Και μέσα σε τέτοιες εξελίξεις, πώς είναι δυνατό να διαμορφωθεί μια πραγματικά ενωμένη Ευρώπη;
Αλλά και σε μια μελλοντική ενωμένη Ευρώπη, έλεγε, η Ελλάδα ποια θέση θα έχει; Μήπως αυτή η διαδικασία θα αποτελέσει κίνδυνο βαθμιαίας εξαφάνισης για μικρούς κι αδύναμους λαούς, όπως οι Έλληνες, από τη συνυπαγωγή τους σε λαούς δημογραφικά και πολιτισμικά ισχυρότερους;
«Μερικοί υπερδιεθνιστές – σημείωνε- πιστεύουν ότι αξίζει τον κόπο να θυσιάσουμε την εθνική μας ιδιαιτερότητα, δηλαδή την ίδια την υπόστασή μας, εισδύοντας στην προστατευτική μήτρα υπερεθνικών ενοτήτων, που θα μας σώσουν ίσως από τους καραδοκούντες εχθρούς, συνάμα όμως θα μας αφανίσουν ως λαό.
Σε τέτοιου είδους μορφώματα, αν κάποτε πραγματοποιηθούν, οι Έλληνες θα βρισκόμαστε σε εξαιρετικά μειονεκτική θέση. Είμαστε λαός όχι μόνο ανάδελφος, αλλά και λαός που φθείρεται και αφομοιώνεται εύκολα, και δεν νομίζω ότι θα μπορούσαμε να κρατήσουμε πάρα πολύ».
Η απαισιόδοξη εκτίμηση δεν ήταν αυθαίρετη. Στην ίδια ομιλία του ο Ν. Παναγιωτάκης ανάφερε την πραγματικότητα: ήδη στην Ελλάδα εξελισσόταν μια πολιτισμική και πνευματική φθορά, μια υποτίμηση των πραγματικών αξιών της ανθρώπινης ζωής. «Για να θέλεις να ακτινοβολήσεις πολιτισμό –τόνιζε, θέτοντας την ελληνική πραγματικότητα στο διεθνές πανίσχυρο πλαίσιο- πρέπει πρώτα απʼ όλα να είσαι σε θέση να τον παράγεις. Οι Νεοέλληνες έχουμε σχεδόν πάψει να παράγουμε πολιτισμό. Τον βρίσκουμε έτοιμο και τον προσλαμβάνουμε αναφομοίωτο, και ο ξένος αυτός πολιτισμός αντί να γονιμοποιεί δημιουργικά το δικό μας, τον εκτοπίζει ή τον καταργεί.
Σʼ αυτό συντείνουν και άλλοι εξωγενείς παράγοντες. Η τηλεόραση, η ταχύτητα της μεταφοράς και της πληροφόρησης, και γενικά η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας, που αντικαθιστά ανθρώπινες ως τώρα δραστηριότητες, ο τουρισμός, ο εύκολος πλουτισμός, οι παντοειδείς συρμοί, όπως τα ναρκωτικά, η άκριτη κατάργηση χρήσιμων αξιών που συγκρατούσαν τον κοινωνικό ιστό και έκαναν την ανθρώπινη συμβίωση και διαβίωση λιγότερο αγχώδη και ασυνάρτητη».
«Αυτά είναι τα ουσιώδη στοιχεία του νέου πολιτισμού που θα επικρατήσει στον 21ο αιώνα, εκτοπίζοντας πολιτισμικά αγαθά, που εμείς θεωρούμε σήμερα δεδομένα», πρόσθετε.
«Υπάρχουν ήδη τα σημάδια. Τα βλέπουμε στους ίδιους μας τους εαυτούς. Αν τα σημάδια αυτά είναι πανευρωπαϊκά και παγκόσμια, στην Ελλάδα η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη.
Συμπεριλαμβανομένης και της Κρήτης. Φορέας του νεοελληνικού πολιτισμού, από τη σύσταση του ελληνικού κράτους, ήταν μια ολιγάριθμη ομάδα ανθρώπων από την Αθήνα. Αστική περισσότερο, αλλά με αγροτικές καταβολές, παρά πλουτοκρατική και αριστοκρατική. Αυτή η ομάδα, ήταν ο δημιουργός και ο καταναλωτής του παραγόμενου πολιτισμού. Σʼ αυτήν ανήκαν ο Σικελιανός, ο Καζαντζάκης, ο Παλαμάς, ο Σεφέρης, ο Ελύτης».
Όπως τόνιζε ο Ν. Παναγιωτάκης, παρά το γεγονός ότι μετά το 1960 αυξήθηκαν οι εγγράμματοι και οι πτυχιούχοι στη χώρα, τα ταξίδια στο εξωτερικό, η γλωσσομάθεια, οι πειρασμοί και οι ερεθισμοί του μαγευτικού κόσμου της τηλεόρασης, παρʼ όλα αυτά η παραγωγή πολιτισμού έπαψε ουσιαστικά να υπάρχει. Αιτία πολλών μετέπειτα δεινών…
Η Κρήτη
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η εκτίμηση για το μέλλον της Κρήτης. Όπως σημείωνε, η ενωμένη Ευρώπη, αυτή που πρόβλεπε ότι θα επιβαλλόταν με την ισχύ έναντι των εθνικών πολιτισμών, θα βρισκόταν στο μάτι του κυκλώνα. Και μπροστά στον προβαλλόμενο τουρκικό κίνδυνο αλλά και στην πραγματικότητα τις ισχυροποίησης της Τουρκίας, ή ακόμη και τον αραβικό κίνδυνο, ουσιαστικά θα εμφανιζόταν μια εναλλακτική, ευρωπαϊκή, κατάκτηση! «Η Κρήτη – έλεγε- θα βρεθεί στο επίκεντρο (μακάρι να βγω ψεύτης, το λέω άλλη μια φορά) θυελλωδών ανταγωνισμών και συγκρούσεων, που οπωσδήποτε θα την επηρεάσουν από πολλές απόψεις. Η απαισιόδοξη αυτή προοπτική επιδεινώνεται, εάν ληφθεί υπόψη και ο τουρκικός επεκτατικός παράγοντας. Η Τουρκία, στη διαδρομή των επόμενων δεκαετιών, θα μεγεθύνεται ολοένα και περισσότερο, πολιτικά και οικονομικά, και θα γίνεται πιο επικίνδυνη, αν μάλιστα, πράγμα διόλου απίθανο, ο ισλαμικός ριζοσπαστισμός επεκταθεί κι εκεί».
Και εξηγούσε λίγο αργότερα, αναφερόμενος στις ευρωπαϊκές διαδικασίες ενοποίησης και αφομοίωσης των εθνικών πολιτισμών: «Η Κρήτη θα πάψει στη διαδικασία αυτή, να είναι γλωσσικά και πολιτισμικά ελληνική. Θα γίνει Αγγλική, Γαλλική, Γερμανική, ακριβώς για να μη γίνει Αραβική ή Τουρκική»!
Άραγε πόσο μακριά από τη σημερινή πραγματικότητα ήταν εκείνη η εκτίμηση του Ν. Παναγιωτάκη;
Αναφερόμενος στο θέμα του ίδιου του συνεδρίου, που ήταν η ανάδειξη της Κρήτης σε κέντρο γραμμάτων , τεχνών, επιστήμης και οικονομίας, τόνιζε ότι όχι μόνο δυσφορούσε, αλλά και διαφωνούσε στα περί της μετατροπής του νησιού «σε εστία μεγάλης εμβέλειας και άλλα μεγαλόστομα», όπως ήταν όχι μόνο το θέμα του συνεδρίου, αλλά η συζήτηση που γινόταν τα τελευταία χρόνια του περασμένου αιώνα. «Η ακτινοβολία και η εμβέλεια δεν προεξαγγέλλονται, ούτε προεξοφλούνται», έλεγε αυστηρά και σοφά. «Κατακτούνται με αγώνες και με επιτεύγματα. Ας είναι λοιπόν η πρώτη φιλοδοξία μας να βοηθήσουμε να μετατραπεί η Κρήτη, ορθολογικά, σε έναν πόλο έλξης πολιτισμένων ανθρώπων, προσφέροντάς τους, στα σημερινά μέτρα των δυνατοτήτων μας, πολιτισμικά αγαθά κάποιας ποιότητας».
Άλλωστε, όπως σωστά υπενθύμιζε, στην Κρήτη της εποχής υπήρχαν ακόμη μερικοί σοφοί άνθρωποι, αλλά και ιδρύματα που παρήγαγαν γνώση και πολιτισμό, δημιουργούσαν όπως η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, το Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο, τα ερευνητικά ιδρύματα. Φορείς και δραστηριότητες που υποβαθμίστηκαν ή ακυρώθηκαν στη σημερινή εποχή που κυριαρχούν οι «αξίες» του χρήματος και των δόσεων στους τοκογλύφους…
Ολόκληρο το κείμενο του σοφού Νικολάου Παναγιωτάκη, που πέθανε ξαφνικά το 1997 σε ηλικία 62 ετών, αναδημοσιεύουμε στη συνέχεια από τα πρακτικά του συνεδρίου. Το κείμενο μάς παρέδωσε ο τότε πρόεδρος του ΤΕΕ-ΤΑΚ, ιδρυτικού φορέα του συνεδρίου, Γιώργος Γαλενιανός.
“Δεν είμαι ούτε οραματιστής ικανός, ούτε μελλοντολόγος. Είμαι όμως ιστορικός. Ερευνητής δηλαδή του παρελθόντος, και γιʼαυτό ίσως έχω ένα δικαίωμα παραπάνω να φαντάζομαι και να μιλώ για το μέλλον.
Στη διακήρυξη της συνάντησης αυτής, στο μνημόνιο δηλαδή που συνοδεύει την πρόσκληση, υπενθυμίζεται προσφυέστατα η ρήση του T.S. ΕLΙΟΤ ότι το παρελθόν περιέχει το μέλλον. Οπου δεν υπάρχει ιστορικό παρελθόν, λείπουν ουσιωδέστατες προϋποθέσεις για να οικοδομηθεί αισιόδοξα ένα μέλλον. Ή για να το πω απλουστευτικότερα. Αν η Κρήτη δεν ήταν αυτή που είναι, η Κρήτη της ιστορίας, θα ήταν ματαιοπονία, να μιλούμε για μια ιδεωδέστερη Κρήτη.
Παρʼ όλα ταύτα, σπεύδω να ομολογήσω ότι οι απόψεις που θα διατυπώσω για το θέμα είναι απόψεις υποκειμενικές. Εμπειρικές. Και γιʼαυτό ίσως όχι απαραίτητα έγκυρες.
Θεωρώ υποχρέωσή μου να το δηλώσω αυτό εξ αρχής γιατί, χωρίς να είμαι εντελώς απαισιόδοξος για το τι επιφυλάσσει το μέλλον στο νησί μας, θέλοντας να είμαι ρεαλιστικής, ίσως θεωρηθώ παράφωνος, πικρός και δυσάρεστος.
Αν και οι ενθουσιδώδεις οραματισμοί της διακήρυξης με συναπράξουν κι εμένα και με συγκινούν ως Κρητικό και ως Κρητολόγο, και θα ευχόμουν διακαώς κάποτε να πραγματοποιηθού δεν βλέπω πώς αλλιώς μπορούν να πραγματοποιηθούν, στο εγγύης μέλλον τουλάχιστον, παρά μόνο με ένα μαγικό υπερβατικό τρόπο. Γιατί φοβούμαι ότι η πραγματικότητα είναι αρκετά διαφορετική, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι είναι απελπιστική.
Πώς νομιμοποιούμαστε να οριαματιζόμαστε ότι η Κρήτη μπορεί κάποτε να γίνει ένα διεθνές κέντρο πολιτισμού; Ως απάντηση, θα επαναλάβω από εδώ κάτι που το έχω γράψει και δημοσιεύσει. Η Κρήτης έχει μια ιδιομορφία. Οχι γιατί διεκδικεί κάποια μοναδικότητα ή προτεραιότητα ή ούτε προς Θεού γιατί εμείς οι Κρητικοί υπήρξαμε ή είμαστε καλύτεροι από άλλους. Αυτό που προσδιορίζει την ιστορική ιδιομορφία της Κρήτης, είναι η γεωγραφική θέση της. Απομονωμένη στο νότιο άκρο του ελληνισμού, στο νοτιότατο της Ευρώπης, στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, δημιούργησε και διατήρησε πολιτισμικές παραδόσεις διαρκέστερα και δέχθηκε από τη Δύση και την Ανατολή επιδράσεις ποικιλότερες που αφομοιώθηκαν κατά τρόπο λειτουργικότερο και πάντως διαφορετικό απʼ ό,τι αλλού.
Και πρώτα-πρώτα υπάρχει η πραγματικότητα του μινωικου πολιτισμού. Του αρχαιότερου πολιτισμού της Ευρώπης, που πρέπει να υπενθυμίσω ότι δεν ήταν ελληνικός. Έλληνες όμως ήταν οι κατακτητές και καταστροφείς του. Συνάμα όμως, αποδέκτες, κληρονόμοι και διάδοχοί του. Έλληνες, που μαζί με τη γραφή του, υιοθέτησαν τις τέχνες, τις τεχνικές και τις λατρείες του, γονιμοποιώντας έτσι το δικό τους πολιτισμό.
Μετά την μινωική εποχή, η Κρήτη από τη θέση της θαλασσοκράτειρας, στην ιστορική περίοδο μετέπεσε στη σχετική αφάνεια μιας έκκεντρης και περιθωριακής επαρχίας του ελληνισμού, που, όσο παρέμενε ελεύθερη, σπαρασσόταν από εμφυλίους πολέμους.
Ο συγκρητισμός επιτεύχθηκε μόνο μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, και έκτοτε, ως τις αρχές του αιώνα μας, αν εξαιρεθούν οι αιώνες της βυζαντινής περιόδου, η Κρήτη ήταν υπόδουλη σε μια σειρά κατακτητών:
Αράβων, Λατίνων και Τούρκων. Ας σημειωθεί ότι ανάλογες ιστορικές περιπέτειες, είχαν και άλλα δύο μεγάλα νησιά της Μεσογείου. Η Σικελία και η Κύπρος, που επίσης έχουν να παρουσιάσουν εφάμιλλα με την Κρήτη πολιτισμικά επιτεύγματα.
Στη διακήρυξη γίνεται λόγος για την κομβική θέση της Κρήτης στον μεσογειακό χώρο. Στον μεσογειακό χώρο ίσως ναι. Αν και το σωστότερο θα ήταν να λέγαμε, στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου. Στον Ευρωπαϊκό χώρο όμως, φυσικά όχι. Η Κρήτη, όμως, όπως είπαμε, είναι το νοτιότατο άκρο της Ευρώπης. Η έσχατη, πριν από την Αφρική, παρυφή της.
Πρώτα πρέπει λοιπόν να ξεκαθαρίσουμε τι είδους διεθνές πνευματικό κέντρο θα θέλαμε να γίνει η Κρήτη. Ευρωπαϊκό ή Μεσογειακό και Μεσανατολικό. Γιατί, να επιδιωχθούν και τα δύο ταυτόχρονα είναι βέβαια ανέφικτο.
Η σημασία της στρατηγικής θέσης της Κρήτης, όπως είναι πολύ γνωστό, έχει υποστεί σοβαρότατο κλονισμό, ύστερα από τις κοσμοϊστορικές εξελείξεις των τελευταίων ετών. Η στρατηγική θέση όλης της χώρας μας έχει υποστεί σοβαρό κλονισμό. Μεταβαλλόμαστε ραγδαία, χωρίς να το συναισθανόμαστε καλά-καλά, σε μια περιθωριακή χώρα, συχνά ενοχλητική (παρʼ ότι ακίνδυνη) σε ανομολόγητα και ομολογημένα γεωπολιτικά συμφέροντα εχθρών και φίλων. Και αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε σε μια θέση, θα την έλεγα, μειονεξίας και ανυποληψίας, που οφείλεται, βέβαια, ως ένα βαθμό και στα δικά μας λάθη, κυρίως όμως οφείλεται σε μια πολύπλευρη ενορχήστρωση.
Από το εξωτερικό όπου βρίσκομαι, παρακολουθώ με πικρία και οργή την κατάσταση αυτή. Να υποσκάπτεται τόσο συστηματικά η αξιοπιστία, η σοβαρότητα και η αξιοπρέπειά μας, ως λαού.
Η γωνιά της ανατολικής Μεσογείου όπου βρισκόμαστε είναι τώρα χώρος ηρεμίας. Ηρεμίας και ασφάλειας. Ως πότε όμως; Πόσο θα κρατήσει η ηρεμία αυτή, που είναι βέβαια απαραίτητη προϋπόθεση πνευματικής ανάπτυξης και πολιτισμικής ακμής;
Υποψιάζομαι, και μακάρι να βγω ψεύτης, ότι ο 21ος αιώνας θα είναι αιώνας μεγάλων αναταραχών και συγκρούσεων στην περιοχή μας.
Η πληγή της αραβοίσραηλινής σύγκρουσης, παρά τα φαινόμενα, θα παραμείνει ανοιχτή. Και η εξάντληση των πετρελαϊκών αποθεμάτων στην εγγύς Ανατολή, θα οδηγεί σε διαρκώς οξυνόμενη σχέση Δύσης και Αραβικών κρατών, πράγμα που θα προκαλέσει επιτάχυνση της επικράτησης του ήδη γιγαντωμένου ισλαμικού ριζοσπαστισμού. Ο ισλαμικός ριζοσπαστισμός, αναπόφευκτα θα είναι δύναμη κρίσιμης γεωπολιτικής σημασίας τον επόμενο αιώνα. Και ισλαμικός ριζοσπαστισμός αγαπητοί φίλοι, σημαίνει και ισλαμικός επεκτατισμός. Σημαίνει ίσως και ισλαμικός ρεβανσισμός.
Η Κρήτη θα βρεθεί στο επίκεντρο (μακάρι να βγω ψεύτης, το λέω για άλλη μια φορά) θυελλωδών ανταγωνισμών και συγκρούσεων, που οπωσδήποτε θα την επηρεάσουν από πολλές απόψεις. Η απαισιόδοξη αυτή προοπτική επιδεινώνεται, εάν ληφθεί υπόψη και ο τουρκικός παράγοντας. Η Τουρκία, στη διαδρομή των επόμενων δεκαετιών, θα μεγεθύνεται ολοένα και περισσότερο, πολιτικά και οικονομικά, και θα γίνεται πιο επικίνδυνη. Αν μάλιστα, πράγμα διόλου απίθανο, ο ισλαμικός ριζοσπαστισμός επεκταθεί και εκεί.
Αν οι συντεταγμένες της ιστορίας είναι ευθύγραμμες και ακολουθούν κάποια λογική (ευτυχώς όμως δεν την ακολουθούν πάντα), η Κρήτη είναι ενδεχόμενο, όπως είπαμε, να βρεθεί τον 21ο αιώνα στο μάτι ενός ιστορικού κυκλώνα. Επαναλαμβάνω, μακάρι να βγω ψεύτης, αλλά ο αιώνας αυτός, θα είναι αιώνας αταξίας και αναταραχής, ώσπου να αναδειχθούν νέες παγκόσμιες δυνάμεις. Αιώνας, όχι πια παγκόσμιων πολέμων, αλλά πολέμων τοπικών και εθνικών συγκρούσεων, με τη χρήση ενδεχομένως και αυτό είναι το φοβερό, και πυρηνικών όπλων.
Η αναταραχή αυτή μπορεί να ανασχεθεί ή και να αποφευχθεί, μόνο αν γίνει πεποίθηση ότι η επιβίωση των λαών και των εθνοτήτων, έστω και η προσωρινή (γιατί όπως ξέρουμε όλος ο κόσμος τελικά κατευθύνεται σε μια υπερεθνική χοάνη), εξασφαλίζεται με την ομοσπονδιοποίηση. Με τη συμφωνημένη δηλαδή, συνύπαρξή τους. Που σημαίνει, απεμπόληση ενός σημαντικού μέρους της εθνικής ανεξαρτησίας τους.
Θα είναι όμως δυνατόν, σε μια περίοδο παρατεταμένων αντιπαλοτήτων να λάβουν σάρκα και οστά πολιτικά μορφώματα, όπως μια πραγματικά ενωμένη Ευρώπη; Τα παραδείγματα της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας έδειξαν ότι η ανθρωπότητα ακόμη δεν είναι έτοιμη για τέτοιους είδους λύσεις.
Αλλά οι λύσεις αυτές είναι πράγματι εφικτές, και επιθυμητές για μικρούς και αδύναμους λαούς όπως οι Έλληνες, ή μήπως ενέχουν τον κίνδυνο της βαθμιαίας εξαφάνισης των λαών αυτών από τη συνυπαγωγή τους σε λαούς δημογραφικά και πολιτισμικά ισχυρότερους;
Μερικοί υπερδιεθνιστές πιστεύουν ότι αξίζει τον κόπο να θυσιάσουμε την εθνική μας ιδιαιτερότητα, δηλαδή την ίδια την υπόστασή μας, εισδύοντας στην προστατευτική μήτρα υπερεθνικών ενοτήτων, που θα μας δώσουν ίσως από τους καραδοκούντες εχθρούς, συνάμα όμως θα μας αφανίσουν ως λαό.
Σε τέτοιου είδους μορφώματα, αν κάποτε πραγματοποιηθούν, οι Έλληνες θα βρισκόμαστε σε εξαιρετικά μειονεκτική θέση. Είμαστε λαός όχι μόνο ανάδελφος, αλλά και λαός που φθείρεται και αφομοιώνεται εύκολα. Και δεν νομίζω ότι θα μπορούσαμε να κρατήσουμε για πάρα πολύ.
Η Κρήτη λ.χ. για να μην ξεχνάμε το θέμα μας, θα πάψει στη διαδικασία αυτή, να είναι γλωσσικά και πολιτισμικά ελληνική.
Θα γίνει Αγγλική, Γαλλική, Γερμανική ακριβώς για να μη γίνει Αραβική ή Τουρκική. Με τις μακροπρόθεσμες προοπτικές αυτές, η Κρήτη ως διεθνές κέντρο γραμμάτων και τεχνών, σε ένα μακρινό, βέβαια, μέλλον, φωτίζεται και χρωματίζεται εντελώς διαφορετικά απʼ ό,τι τη φανταζόμαστε εμείς.
Ας εγκαταλείψουμε όμως τις απαισιόδοξες σκέψεις και ας μείνουμε στην πραγματικότητα. Οι οργανωτές της διημερίδας αυτής, μιλώντας για την Κρήτη ως διεθνές κέντρο γραμμάτων και τεχνών, εννοούν υποθέτω, κέντρο ευρωπαϊκού πολιτισμού. Κι εδώ αρχίζουν άλλες απαισιόδοξες πάλι διαπιστώσεις.
Ο σημερινός Ευρωπαϊκός πολιτισμός δείχνει εμφανή σημάδια κόπωσης. Έχει αρχίσει να φθείρεται, να παρευδοκιμείται και τοπικά να ατροφεί, κατά τρόπο που δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο πολιτισμός αυτός θα είναι, όπως ήταν έως τώρα, ο κυρίαρχος πολιτισμός του 21ου αιώνα. Τουλάχιστον, τόσο αμιγής και στεγανός όπως τον γνωρίζουμε σήμερα.
Γιατί ό όρος διεθνής πολιτισμός, περικλείει ακόμα και σήμερα, και στις επόμενες διεκαετίες θα περικλείει ολοένα και περισσότερο, πολιτισμούς ανταγωνιστικούς προς τον ευρωπαϊκό. Τον αραβικό λ.χ. τον ινδικό και τον κινεζικό. Πολιτισμούς αρχαίους και δυναμικούς.
Υπενθυμίζω σχετικά, ότι στις αρχές του 21ου αιώνα, οι Μουσουλμάνοι θα ξεπεράσουν αριθμητικά τους χριστιανούς, όπως άλλωστε και οι υπόλοιποι μη χριστιανικοί πληθυσμοί. Βέβαια, ευρωπαϊκός δυτικός πολιτισμός, δεν σημαίνει μόνο δυτική Ευρώπη. Σημαίνει και ανατολική Ευρώπη. Το Βυζάντιο, οι ισλαμικοί λαοί, και όχι μόνο, οι Έλληνες, η ορθοδοξία, αποτελούν αναπόσπαστα και θεμελιακά τμήματα του ευρωπαϊκού πολιτισμού και ας μητ ο παραδέχονται κάποιοι εκκεντρικοί Ευρωπαίοι σοφοί ούτε οι άρχουσες τάξεις των φίλων και των εταίρων μας.
Η συνειδητοποίηση της ενότητας αυτής του ευρωπαϊκού πολιτισμού και η ιδεολογική και η πολιτική ένωση ολόκληρης της Ευρώπης, της Ευρώπης του σήμερα, ίσως τονώσει περισσότερο τον παρακμάζοντα δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό, και του εμφυσήσει ένα καινούργιο δυναμισμό.
Το όραμα λοιπόν της Κρήτης ως πνευματικού κέντρου, πρέπει να είναι το όραμα της δημιουργικής συνάντησης του ανατολικού και του δυτικού. Της εστίας του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ως φαινομένου σύνθετου. Σύνθετου, αδιαίρετου και δυναμικού. Της ακτινοβολίας του στην Εγγύς Ανατολή. Διεθνούς κέντρου, βέβαια, με την έννοια ότι θα έχουν πρόσβαση σʼαυτό οι πολιτισμένοι άνθρωποι όλου του κόσμου.
Εκεί που διαφωνώ, και κάπως δυσφορώ, είναι στους προσδιορισμούς που συνοδεύουν το διεθνές. Κέντρο διεθνούς ακτινοβολίας, εστία μεγάλης εμβέλειας και άλλα μεγαλόστομα. Η ακτινοβολία και η εμβέλεια δεν προεξαγγέλλονται, ούτε προεξοφλούνται. Κατακτώνται με αγώνες και με επιτεύγματα. Ας είναι λοιπόν η πρώτη φιλοδοξία μας να βοηθήσουμε να μετατραπεί η Κρήτη, οθρολογικά, σε έναν πόλο έλξης πολιτισμένων ανθρώπων, προσφέροντάς τους, στα σημερινά μέτρα των δυνατοτήτων μας, πολιτισμικά αγαθά κάποιας ποιότητας.
Και επειδή τα αγαθά αυτά, εκτός από τη μουσική και τις εικαστικές τέχνες, είναι αγαθά συναρτημένα με το λόγο, προφορικό και γραπτό, θα χρειασθεί, για να είμαστε περισσότερο αποτελεσματικοί, να εγκαταλείψουμε ίσως τη γλώσσα μας, που δεν την ξέρει κανείς, και που η τυχόν εμμονή σʼ αυτήν θα ενεργούσε αποτρεπτικά, και να υιοθετήσουμε μια διεθνή γλώσσα, όπως η Αγγλική, που φαίνεται ότι θα είναι η κυρίαρχη γλώσσα του 21ου αιώνα.
Μπορούμε όμως να μετριάσουμε τις φιλοδοξίες μας και να προσανατολισθούμε σε μια εναλλακτική λύση, που και εγώ προσωπικά την προτιμώ. Να στηριχθούμε στη γλώσσα μας και να προσελκύσουμε τους ξένους, τους πολυάριθμους ξένους που θέλουν να τη σπουδάσουν και να γνωρίσουν τον όποιο νεότερο πολιτισμό μας. Στην Ευρώπη υπάρχουν σήμερα πάνω από 1000 νεαροί σπουδαστές, που σπουδάζουν την ελληνική γλώσσα, και θα έσπευδαν στην Κρήτη, αν υπήρχαν ελκυστικές προϋποθέσεις.
Παράλληλα το κέντρο αυτό, θα οργανώνει ευρωπαϊκές σπουδές πολιτισμού για τους Έλληνες. Είναι κάτι που μας λείπει. Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει κανείς Έλληνας που να γνωρίζει σωστά τον ισπανικό, τον ολλανδικό, τον σκανδιναβικό πολιτισμό. Είναι επιτέλους καιρός να αρχίσουμε να σπουδάζουμε τους φίλους και εταίρους μας. Οπως από χρόνια μας σπουδάζουν εκείνοι. Και δεν εννοώ την αρχαία Ελλάδα.
Εννοώ την νεότερη Ελλάδα. Δεν απαιτείται, παρά ο σωστός προγραμμαιτσμός. Μια επιλογή ικανών νέων ανθρώπων από μαθητικά κιόλας θρανία, και ένα σύστημα υποτροφιών.
Από μια προσπάθεια όπως αυτή, τα κέρδη μας θα είναι πολλαπλά. Και ένα από τα σπουδαιότερα θα είναι η αποδυνάμωση της ενδημικής πια, πρέπει να το πω, ανυποληψίας μας, και του μισελληνισμού στην Ευρώπη. Τα συνθήματα για την καθιέρωση της ελληνικής ως διεθνούς γλώσσας, που ακούγονται κάθε τόσο, είναι βέβαια ανεδαφικά.
Ας μπορούσαμε τουλάχιστον να προστατεύσουμε την ελληνική γλώσσα, από μας τους ίδιους. Και να μην την αφήσουμε να ευτελίζεται και να καταστρέφεται καθημερινά χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ.
Για να θέλεις να ακτινοβολήσεις πολιτισμό, πρέπει πρώτα απʼ όλα να είσαι σε θέση να τον παράγεις. Οι Νεοέλληνες έχουμε σχεδόν πάψει να παράγουμε πολιτισμό. Τον βρίσκουμε έτοιμο και τον προσλαμβάνουμε αναφομοίωτο, και ο ξένος αυτός πολιτισμός αντί να γονιμοποιεί δημιουργικά το δικό μας, τον εκτοπίζει ή τον καταργεί. Σʼ αυτό συντείνουν και άλλοι εξωγενείς παράγοντες. Η τηλεόραση, η ταχύτητα της μεταφοράς και της πληροφόρησης, και γενικά η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας, που αντικαθιστά ανθρώπινες ως τώρα δραστηριότητες, ο τουρισμός, ο εύκολος πλουτισμός, οι παντοειδείς συρμοί, όπως τα ναρκωτικά, η άκριτη κατάργηση χρήσιμων αξιών που συγκρατούσαν τον κοινωνικό ιστό και έκαναν την ανθρώπινη συμβίωση και διαβίωση λιγότερο αγχώδη και ασυνάρτητη.
Αυτά είναι τα ουσιώδη στοιχεία του νέου πολιτισμού που θα επικρατήσει στον 21ο αιώνα, εκτοπίζοντας πολιτισμικά αγαθά, που εμείς θεωρούμε σήμερα δεδομένα. Πάρα πολλοί πιστεύουν ότι αγαθά όπως το θέατρο, ο κινηματογράφος, οι εικαστικές τέχνες όπως τις γνωρίζουμε, η απόλαυση του αγαθού της ανάγνωσης ενός βιβλίου, θα πάψουν να υπάρχουν. Θα υπάρχουν μόνο νησίδες εδώ και εκεί, όπου ο πολιτισμός του 20ού αιώνα θα διατηρείται από μερικούς νοσταλγούς, σχεδόν τελετουργικά.
Υπάρχουν ήδη τα σημάδια. Τα βλέπουμε στους ίδους μας τους εαυτούς. Αν τα σημάδια αυτά είναι πανευρωπαϊκά και παγκόσμια, στην Ελλάδα η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη. Συμπεριλαμβανομένης και της Κρήτης. Φορέας του νεοελληνικού πολιτισμού, από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους, ήταν μια ολιγάριθμη ομάδα ανθρώπων στην Αθήνα.
Αστική περισσότερο, αλλά με αγροτικές καταβολές, παρά πλουτοκρατική και αριστοκρατική. Αυτή η ομάδα ήταν ο δημιουργός και ο καταναλωτής του παραγόμενου πολιτισμού. Σʼ αυτήν ανήκαν ο Σικελιανός, ο Καζαντζάκης, ο Παλαμάς, ο Σεφέρης, ο Ελύτης.
Αστοί, αλλά κατά κανόνα, προοδευτικοί αστοί. Η ομάδα αυτή άρχισε να απωθείται και ουσιαστικά να περιθωριοποιείται από μια ανερχόμενη μεσοαστική και μικροαστική τάξη, προσερχόμενη όχι μόνο από την Αθήνα. Μια τάξη χωρίς ιδιαίτερα πνευματικά ενδιαφέροντα, που ανδρώθηκε, άρχισε να ανδρώνεται κυρίως μετά το 1960. Και μπορεί έκτοτε να αυξήθηκε ο αριθμός των εγγραμάτων και των πτυχιούχων ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, τα ταξίδια στο εξωτερικό, η γλωσσομάθεια, οι πειρασμοί και οι ερεθισμοί του μαγευτικού κόσμου της τηλεόρασης.
Αλλά παρʼ όλα ταύτα, η παραγωγή πολιτισμού έπαψε ουσιαστικά να υπάρχει. Με εξαίρεση, ίσως, μόνο τη μουσική. Ακόμη και στην Αθήνα, όπου διατηρούνται ακόμη, και φθίνουν συνεχώς κάποιες εστίες παραγωγής.
Δεν πρέπει να παραλείψω, ένα σχετικά πρόσφατο καταστρεπτικό για τον νεολληνικό πολιτισμό γεγονός. Καταστρεπτικότερο από την τηλεόραση και από τον τουρισμό. Την κατάρρευση του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Για την νεοελληνική διανόηση, αυτό ήταν μια πραγματική τραγωδία. Γιατί κατάργησε, απροσδόκητα και μονομιάς, τον ιδεαλισμό και την ονειροπόληση. Χώρους, στους οποίους ποτέ δεν είχαν ιδιαίτερη επίδοση οι Νεοέλληνες αλλά που στεγάστηκαν τρεις γενιές αξιόλογων διανοουμένων της αριστεράς, πατριωτών μέσα στο διεθνισμό τους, γνήσιων μέσα σε μια περιρρέουσα κιβδηλεία και συνεπών στην καταδίκη του άδικου και του ψεύτικου. Η απογύμνωση από τον ιδεαλισμό είναι η έσχατη πολιτισμική απογύμνωση.
Εκτός από την Αθήνα, και εδώ στο Ηράκλειο υπήρξαν και υπάρχουν νησίδες παραγωγής πολιτισμού, που ο μέσος Ηρακλειώτης δεν τις γνωρίζει, ίσως ούτε καν τις υποψιάζεται. Παλαιότερα η νησίδα των “Κρητικών Χρονικών”, τα τελευταία χρόνια η νησίδα της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, ένα εξωτικό, ένα σπάνιο άνθος μέσα στα ερημικά τοπία των ελληνικών επαρχιακών πόλεων. Αφήνω το Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο και τα ερευνητικά ιδρύματα, που χωρίς άλλο αποτελούν στοιχεία θετικά και αισιόδοξα για μια πνευματική ανάπτυξη σχεδιαζόμενη ή αυτοδύναμη.
Αλλά αυτά που εδώ τα θεωρούμε μοναδικότητες και τα επισείουμε θριαμβευτικά ως σημαίες στην Ευρώπη, στην Αμερική και αλλού αποτελούν συνήθη φαινόμενα. Από μόνα τους δεν συναπαρτίζουν δυναμικές προϋποθέσεις μελλοντικής εξέλιξης της Κρήτης σε πνευματικό κέντρο. Δεν αρκούν τα ιδρύματα, δεν έχουν σημασία οι χώροι, δεν φτάνει η πρώην Αμερικανική Βάση των Γουρών. Αυτό που χρειάζεται είναι οι άνθρωποι. Άνδρες, πόλις και ου τείχη.
Και εδώ είναι το αδύνατο σημείο του όλου θέματος. Αυτό που νομίζω ότι μας αναγκάζει εκ των πραγμάτων να μεταθέσουμε, να πρέπει να μεταθέσουμε, τους ευγενικούς οραματισμούς μας, σε ένα ευθετότερο μέλλον. Μάλιστα πριν για ένα κέντρο νεοελληνικών για τους ξένους και ευρωπαϊκών για τους Έλληνες σπουδών. Ποιοι όμως θα το στελεχώσουν; Οι λογιστοί, μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού, που υπάρχουν στην Ελλάδα και θα μπορούσαν να θέσουν τα πρώτα θεμέλια, γιατί να έρθουν στην Κρήτη;
Να κερδίσουν τι; Ποια κίνητρα θα τους προσφέρουμε για να αρχίσουν να οργανώνουν ένα έργο που θα απαιτήσει τουλάχιστον μια δεκαετία συνεχών αγώνων και απογοητεύσεων; Βέβαια, η υπόθεση αυτή χρειάζεται χρήματα. Πολλά, πάρα πολλά χρήματα. Βιβλιοθήκες, εξοπλισμούς, υποτροφίες, μετακλήσεις και φιλοξενίες, σειρές ειδικών μαθημάτων και σεμιναρίων, συνέδρια και ένα πλέγμα στενής συνεργασίας με τα Πανεπιστήμια και τα άλλα ερευνητικά της Κρήτης, και όχι μόνο της Κρήτης. Ολα αυτά, ποιος Νεοέλληνας, ποιος θαυματοποιός Νεοέλληνας θα μπορούσε να τα αναλάβει και να τα πραγματοποιήσει;
Χρήματα (που είναι το πρώτο κινούν) ευτυχώς υπάρχουν στην Κρήτη. Το κόστος των απαραίτητων αυτών προϋποθέσεων για ένα ξεκίνημα, όπως το περιγράψαμε πριν, είναι πολύ υψηλό. Οχι όμως απαγορευτικά υψηλό για ένα πλούσιο νησί όπως το δικό μας.
Η επιτυχία του κέντρου αυτού, που θα συνδύαζε την έρευνα με την εκπαίδευση και με την κουλτούρα, με περιορισμένους στόχους αρχικά, θα μπορούσε να εξασφαλίσει στο μέλλον τις προϋποθέσεις για την εξακτίνωση της δραστηριότητάς του σε άλλους χώρους πολισμού: στη μουσική, στο θέατρο και στις εικαστικές τέχνες. Οι δραστηριότητες αυτές στην αρχή μπορεί να μην είναι μεγάλης εμβέλειας. Είπαμε ότι δεν πρέπει να προεξοφλείται η εμβέλεια. Με τον χρόνο όμως και με την συμπαράσταση των Κρητικών, που είναι όλοι, διαισθητικά περισσότερο παρά ενσυνείδητα, φιλοπρόοδοι και θαυμαστές της παιδείας, μπορεί λοιπόν οι δραστηριότητες αυτές, να γίνουν κάποιας εμβέλειας, στο γειτονικό μας περίγυρο αρχικά και αργότερα, ποιος ξέρει, και παραπέρα.
Το ερευνητικό σκέλος ενός τέτοιου ιδρύματος μπορεί αρχικά να ιδρυθεί με σημείο αναφοράς τα κρητικά αρχεία που φωτογραφήθηκαν στη Βενετία και έφθασαν ήδη τα περισσότερα εδώ στο Ηράκλειο.
Πρόκειται για ένα ιστορικό υλικό, που όμοιό του δεν έχει καμία πόλη στην Ευρώπη να επιδείξει για την ιστορία της. Και που για να μελετηθεί σωστά, χρειάζεται γενιές ειδικών ερευνητών και αιώνες δουλειάς.
Οι δύο τελευταίοι αιώνες της Βενετοκρατίας, από το 1450 έως το 1669, ήταν μια περίοδος, κατά την οποία η Κρήτη, ανήκε αναμφισβήτητα στην Ευρώπη, πολύ αρμονικότερα και πολύ λειτουργικότερα, από ό,τι ανήκει σήμερα η Ελλάδα στην ΕΟΚ. Η Ελλάδα στην Ευρώπη. Ηταν μια εποχή παραγωγής ενός λαμπρού, πραγματικά ευρωπαϊκής εμβέλειας πολιτισμού, του πολιτισμού που γέννησε τον Θεοτοκόπουλο, τον Κορνάρο και τον Χορτάτση. Αυτόν τον πολιτισμό που διαχύνεται μέσα στα κρητικά αρχεία, θα μπορούσε επίσης να είχε ως στόχο του να ερευνήσει και να αναδείξει το πρώτο αυτό ερευνητικό κέντρο, ως πυρήνας ενός μελλοντικού μεγαλύτερου. Και όχι μόνο τον κρητικό εκείνο πολιτισμό, αλλά γενικά τον νεοελληνικό πολιτισμό.
Είναι ντροπή μας να πηγαίνουμε στην Ευρώπη για να σπουδάσουμε τη γλώσσα και τη λογοτεχνία μας. Σε λίγο, αν αφήσουμε τα πράγματα ανεξέλεγκτα, θα πηγαίνουμε να σπουδάσουμε τη γλώσσα μας και τη λογοτεχνία μας, στην Ασία ή και την Αφρική.
Υπάρχει ένας χώρος άλλωστε, όπου έχουμε το προνόμιο να μην ντρεπόμαστε. Και αυτός είναι οι κρητικές σπουδές, της περιόδου που σας προανέφερα. Στις σπουδές αυτές οι Έλληνες, Κρητικοί οι περισσότεροι, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Πράγμα που δεν συμβαίνει για καμία άλλη πτυχή ή περιοχή γνώσης του αρχαίου, του μεσαιωνικού ή ακόμη και του νεοελληνικού πολιτισμού. Το ενδιαφέρον για τις κρητικές σπουδές της περιόδου αυτής είναι παγκόσμιο. Και τίποτε δεν είναι δυνατόν να γραφεί, από κανέναν ξένο επιστήμονα, αν δεν συμβουλευτεί τα έργα κρητικών επιστημόνων, με κορυφαίο ανάμεσά τους τον Στυλιανό Αλεξίου.
Υπάρχει λοιπόν ήδη στο χώρο αυτό κάτι πολύ σημαντικό. Υπάρχει μια παράδοση. Χρειάζονται λοιπόν χρήματα. Και τα χρήματα υπάρχουν και θα βρεθούν. Χρειάζεται επίσης υπομονή, μεθοδικότητα, μια πιο προσγειωμένη αντιμετώπιση των πραγμάτων.
Είναι ολοφάνερα ανέφικτο να ιδρυθούν ταυτόχρονα όλα αυτά τα κέντρα, τα ιδρύματα και οι ακαδημίες που προτείνονται στο κείμενο της διακήρυξης. Ας ιδρυθεί ένα μόνο κέντρο. Σε ένα μόνο μέρος και ας αποφευχθεί αυτή η χωροταξική διασκέδασή τους, που προδικάζεται έστω και ως θεωρητική αρχή, στα διάφορα σημεία της Κρήτης για να ικανοποιηθούν προφανώς τοπικές φιλοδοξίες και να αμβλυνθούν ενδεχόμενοι ανταγωνισμοί. Το ολέθριο μοίρασμα του Πανεπιστημίου της Κρήτης σε δύο πόλεις, έπρεπε να μας έχει κάνει σοφότερους.
Η Βάση των Γουρνών, αν ποτέ διατεθεί για να στεγάσει πνευματικά κέντρα, πράγμα που το εύχομαι, χωρεί τα πάντα και περισσεύει. Δεν χρειάζεται να τα σκορπίσουμε παντού.
Τελειώνω και θα συνοψίσω. Σχεδιασμός σημαίνει στην περίπτωση αυτή, ολιγάρκεια και μεθοδικότητα. Ας εγκαταλείψουμε τα ουτοπικά και υπερφιλόδοξα σχέδια, διατηρώντας τα μόνο ως ερεθισμούς της φαντασίας μας. Και ας αρχίσουμε από τα βασικά. Ας αρχίσουμε από το ένα κέντρο, σε έναν μόνο χώρο. Ενα κέντρο που αντικειμενικά θα έχει τις μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας. Ας το εδραιώσουμε πρώτα, και ας αρχίσουμε έπειτα να το επεκτείνουμε προς άλλες κατευθύνσεις.
Ας βρούμε τα χρήματα, ας βρίσκουμε πάντοτε άφθονα χρήματα, για να μπορούμε να το επεκτείνουμε και να του δώσουμε την εμβέλεια που επιθυμούμε. Και ας οπλιστούμε με υπομονή και ας αρχίσουμε τη δουλειά.
Απεριόριστη υπομονή. Πολλή δουλειά. Στο τέλος, ίσως προκύψει κάτι σημαντικότερο απʼ ό,τι, μπορούμε σήμερα να φαντασθούμε. Εκτός, εκτός αν όπως απαισιοδόξησα στην αρχή, η Κρήτη γίνει εμπόλεμη ζώνη, σε μια αδιάκοπα ταραγμένη περιοχή.
Και εκτός αν ο πολιτισμός όπως τον γνωρίζουμε σήεμρα και για τον οποίο μιλάμε, πάψει να υπάρχει, και στη θέση του κυριαρχήσει τον 21ο αιώνα, ο ετεροιωμένος πολιτισμός, με τη διάσταση της επιστημονικής φαντασίας, για τον οποίο επίσης απαισιοδόξησα στην αρχή.
Οπότε, οι λέξεις, οι πράξεις, τα οράματα, τα συνέδρια, παύουν να έχουν οποιοδήποτε νόημα”.
Μια σελίδα από την ομιλία του, όπως είχε δημοσιευτεί στα απομαγνητοφωνημένα πρακτικά. Οι διορθώσεις είναι του ίδιου.
