Kάθε εθνικός μύθος και ιδεολογία χρειάζεται μια ιστορική αφήγηση και ένα σχήμα ιστορικό, αυτό το σχήμα δεν αρκεί από μόνο του, χρειάζεται και η υλικότητα που παρέχουν οι αρχαιότητες
Πιστεύω ότι πολλές φορές η εθνική αφήγηση και το εθνικό φαντασιακό που αφορά
στις αρχαιότητες αποκτά συμπαραδηλώσεις και εκφάνσεις, οι οποίες είναι ατσιστικές,
ξενοφοβικές και το βλέπουμε και σήμερα, ειδικά με την εμφάνιση των φασιστικών φαινομένων, κάτι που είναι κατακριτέο και πρέπει να μας ανησυχήσει
Τον τρόπο λειτουργίας των μνημείων στη σύγχρονη Ελλάδα μελετά ο Γιάννης Χαμηλάκης στο νέο του βιβλίο με τίτλο «Το έθνος και τα ερείπιά του - Αρχαιότητα, αρχαιολογία και εθνικό φαντασιακό στην Ελλάδα».
Ο καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον και συνδιευθυντής του ερευνητικού προγράμματος αρχαιολογίας και αρχαιολογικής εθνογραφίας στην Κουτρουλού Μαγούλα Φθιώτιδας μιλά στην «Π» για το νέο του πόνημα, το οποίο (2009) και είχε συμπεριληφθεί στη βραχεία λίστα (8 τίτλοι) του Βραβείου Runciman (2008).
Κατʼ αρχάς, μιλήστε μας για το βιβλίο σας, ο τίτλος του οποίου μας προϊδεάζει ότι υπάρχει μία κριτική ματιά στο έθνος.
«Είναι ένα βιβλίο κριτικής της αρχαιολογίας και του ρόλου των αρχαιοτήτων στη σύγχρονη Ελλάδα αλλά δεν είναι ένα βιβλίο πολεμικής. Προσπαθεί να κατανοήσει το πώς λειτουργούν τα μνημεία, οι αρχαιότητες και οι αρχαιολογίες στη σύγχρονη Ελλάδα. Είναι πιο πολύ διερεύνηση και κατανόηση παρά μια πολεμική στο φαινόμενο αρχαιότητα, αρχαιολογία και έθνος στην Ελλάδα. Ο τίτλος «έθνος και τα ερείπιά του» ήταν εσκεμμένα αμφίσημος γιατί ήθελε να δείξει τη σχέση ανάμεσα στα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος, τα ερείπια και το έθνος αλλά ήθελε και να θέσει το ερώτημα, που απαντάω στο τέλος, κατά πόσο το έθνος σήμερα συνεχίζει να είναι σαν κατηγορία, σαν έννοια σημαντική ή κατά πόσο «έχει κατακρημνιστεί εν ερειπίοις», είναι ξεπερασμένο σαν προσέγγιση, έννοια και φαντασιακό.
Προσπαθώ να κάνω στο βιβλίο, που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2007 και πριν δύο μήνες στα ελληνικά, μία σε βάθος εξέταση του φαινομένου του ρόλου των αρχαιοτήτων στη δόμηση του ελληνικού εθνικού φαντασιακού. Ξεκινάω από το 18ο αιώνα, προσπαθώ να δω τι γινόταν πριν την εμφάνιση του έθνους- κράτους στην Ελλάδα αλλά το περισσότερο μέρος αφορά στην ίδρυση του ελληνικού κράτους μέχρι και σήμερα, από το 19ο αιώνα, τον 20ο και 21ο, πλευρές που έχουν να κάνουν με το σήμερα.
Το έχω δομήσει με βάση μια σειρά από περιπτώσεις, είναι αρκετά ευρύ το χρονολογικό πλαίσιο, επομένως δε θα μπορούσα να κάνω σε βάθος ανάλυση όλων των φαινομένων όλο αυτό το διάστημα. Πέρα από το κεφάλαιο που αφορά στο 19ο αιώνα, τη μετατροπή των αρχαιοτήτων σε εθνική αξία, έχω κεφάλαια για τον Ανδρόνικο, τη χρήση της αρχαιότητας την περίοδο του Μεταξά, τη Μακρόνησο, τα Μάρμαρα του Παρθενώνα και προσπαθώ στο τελευταίο κεφάλαιο να κάνω ένα συνδυασμό όλων των περιπτώσεων και να δω τι μας λένε για το ρόλο των αρχαιοτήτων σήμερα».
Θεωρείτε πως ξεχνάμε ή θυμόμαστε την έννοια του έθνους, ανάλογα με την κατάστασή μας;
«Δεν είπα ότι το ξεχνάμε, είπα ότι υπάρχει μία συζήτηση του κατά πόσο σήμερα το έθνος συνεχίζει να είναι σημαντικό για τους ανθρώπους. Είναι κάτι που υπάρχει και δεν εμφανίζεται πάντα με πολύ έντονα χαρακτηριστικά αλλά σα στοιχείο δόμησης της φαντασίας, του κόσμου και των στοιχείων της ταυτότητας ενός ολόκληρου λαού, είναι παρόν και ορισμένες φορές παίρνει πιο έντονα χαρακτηριστικά και εκδηλώνεται με πιο έντονο τρόπο σε σχέση με άλλες εποχές. Σήμερα εκδηλώνεται με ιδιαίτερα έντονο τρόπο και λόγω της οικονομικής κρίσης σε μεγάλο βαθμό και λόγω της παγκοσμιοποίησης, ίσα- ίσα σε περιόδους που η παγκοσμιοποίηση είναι έντονη, το έθνος αποκτά μεγαλύτερο κύρος για τους ανθρώπους γιατί τους δίνει μια αίσθηση ασφάλειας ενώ η παγκοσμιοποίηση πολλές φορές εκλαμβάνεται και σα μία απειλή, υπάρχει πολύ πιο έντονη η ανάγκη για στοιχεία που παραπέμπουν σε ταυτότητα, σε μια σταθερή σχέση με το έδαφος, την επικράτεια, το παρελθόν. Αυτό είναι και το συμπέρασμα του βιβλίου, παρόλο ότι μιλάμε για μια εποχή που είναι πιο παγκοσμιοποιημένη από το παρελθόν, οι εθνικές ιδεολογίες, το εθνικό φαντασιακό συνεχίζουν να έχουν δύναμη και εξουσία και να δομούν το φαντασιακό και την ιδεολογία πολλών ανθρώπων. Σε αυτό το πλαίσιο, και οι αρχαιότητες συνεχίζουν να έχουν μεγάλη σημασία για το έθνος. Ένα βασικό συμπέρασμα του βιβλίου είναι ότι η εθνική αφήγηση και στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς σπάνια μπορεί να δομηθεί και να εδραιωθεί χωρίς αρχαιότητες. Ενώ κάθε εθνικός μύθος και ιδεολογία χρειάζεται μια ιστορική αφήγηση και ένα σχήμα ιστορικό, αυτό το σχήμα δεν αρκεί από μόνο του, χρειάζεται και η υλικότητα που παρέχουν οι αρχαιότητες. Παρέχουν αφενός την υλικότητα και την αίσθηση της αυθεντικότητας αφετέρου τη σχέση με το έδαφος, μία συγκεκριμένη υλική, ορατή, απτή επικράτεια».
