Toυ Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]
Οι μάχες των αρχαιολόγων με τους διεθνείς αρχαιοκάπηλους, που λεηλατούσαν τον αρχαιολογικό πλούτο της Κρήτης, και με την αμάθεια ή το συμφέρον των χωρικών, όταν ξεκινούσαν οι πρώτες ανασκαφές στο νησί το 1884.
Ο πόλεμος με κατοίκους των Ανωγείων για να επιτραπούν οι εργασίες στο Ιδαίο Άντρο.
Οι εκθέσεις του γιατρού αρχαιολόγου Ι. Χατζιδάκη και τα ιδιόχειρα σχέδια που έκαναν για τις ανασκαφές ο ανασκαφέας της Γόρτυνας Φ. Άλμπερ και οι συνεργάτες του
Το μέγαρο της νομαρχίας (νυν περιφέρειας) του Ηρακλείου κατασκευάστηκε, όπως έχουμε επανειλημμένως παρουσιάσει, από πέτρες της Κνωσού, τη δεκαετία του 1880. Το σπουδαιότερο όμως αρχαιολογικό εύρημα του 19ου αιώνα στην Κρήτη, η Μεγάλη Επιγραφή ή οι Νόμοι της Γόρτυνας, που βρέθηκαν το 1884 από τον Ιταλό επιγραφολόγο Φεντερίκο Άλμπερ, γλίτωσαν την τελευταία στιγμή, αφού προορίζονταν για το χτίσιμο… ελαιουργείου!
Ο Άλμπερ ενώ διαβάζει την επιγραφή της Γόρτυνας, σε φωτογραφία του 1884.
Στην πραγματικότητα, οι αρχαιολόγοι που άρχισαν να ανασκάπτουν την κρητική γη στα 1884, ξεκινώντας από το Ιδαίο Άντρο, στον Ψηλορείτη, και τη Γόρτυνα, είχαν να δώσουν μάχες με την αμάθεια των χωρικών αλλά και τους «ευγενείς» αρχαιοκάπηλους που τουλάχιστον για δύο αιώνες λυμαίνονταν την αρχαία κληρονομιά του νησιού, όπως παρουσιάσαμε την περασμένη Δευτέρα 7 Οκτωβρίου σε σχετική έρευνα στην «Π».
Οι αρχαιολογικές έρευνες, στον Ψηλορείτη και τη Γόρτυνα, στα 1884, ήταν αληθινά ένας πόλεμος! Από τη μια οι χωρικοί, αμαθείς ή πονηρεμένοι, είτε επειδή ήθελαν να υπερασπιστούν τις περιουσίες τους είτε επειδή ήθελαν οι ίδιοι να κερδίσουν πολλά πουλώντας τα αρχαία αντικείμενα στους διεθνείς αρχαιοκάπηλους που περιτριγύριζαν το νησί, προσπάθησαν να εμποδίσουν τις ανασκαφές.
Στο Ιδαίο Άντρο, στον τόπο που κατά τη μυθολογία οι Κουρήτες έκρυψαν τον νεογέννητο Δία, είχαν ήδη πρόσβαση κάτοικοι των Ανωγείων που είχαν ξεκινήσει τις αγοραπωλησίες των αναθημάτων και άλλων αντικειμένων. Και χρειάστηκε ακόμη και η επέμβαση του στρατού για να προφυλαχθεί το πλήρες σπουδαίων αντικειμένων σπήλαιο. Ή χρειάστηκε να επιστρατευθεί από τον Φιλεκπαιδευτικό του Ηρακλείου, τον μόνο φορέα που πραγματικά προσπάθησε να περισώσει εκείνη την εποχή την αρχαία κρητική κληρονομιά, ο Ανωγειανός καθηγητής Γ. Αεράκης προκειμένου να πείσει τους συγχωριανούς του απʼ τη μια να μην εμποδίζουν τις έρευνες κι από την άλλη να παραδώσουν στο Σύλλογο κι όχι στους ξένους αρχαιοκάπηλους τα αντικείμενα που είχαν ήδη στην κατοχή τους. Να τα πουλήσουν, για την ακρίβεια, και μάλιστα αντί μεγάλης αμοιβής, που έφτανε σχεδόν το ύψος του ποσού που δαπανήθηκε στην ανασκαφική εργασία στο σπήλαιο του Δία!
Ο Ιταλός ανασκαφέας της Γόρτυνας, Φεντερίκο Άλμπερ
με ανθρώπους που τον βοηθούσαν την περίοδο των ανασκαφών (Museo Civico di Rovereto)
Ο πρόεδρος του Συλλόγου, ο γιατρός και αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζιδάκης στη λογοδοσία του, τον Μάιο του 1886, ανέφερε ότι στους Ανωγειανούς πληρώθηκαν 8.531 γρόσια προκειμένου να εξαγοραστούν τα αντικείμενα, ενώ όλη η ανασκαφή εκείνη την περίοδο κόστισε 9.963 γρόσια! Και μάλιστα δεν εξαγοράστηκαν όλα, αφού πολλά πουλήθηκαν σε ξένους «ευγενείς» για να μεταφερθούν στη συνέχεια στην Ευρώπη, σε μουσεία ή ιδιωτικές συλλογές…
Αντίστοιχες περιπέτειες έζησαν οι αρχαιολόγοι στη Γόρτυνα. Ο Φεντερίκο Άλμπερ, ο ανασκαφέας της περιοχής, αλλά και ο Ιωσήφ Χατζιδάκης χρειάστηκε να προσπαθήσουν πολύ. Ο Άλμπερ μάλιστα πρόλαβε την τελευταία στιγμή κι έσωσε τη Μεγάλη Επιγραφή, πριν γίνει υλικό για ελαιουργείο! Ήδη όμως κάποια πρώτα τμήματά της είχαν εντοπιστεί να αποτελούν την τοιχοποιία σε σπίτια της περιοχής…
Οι περιγραφές του Χατζιδάκη και τα
σχέδια του Άλμπερ
Ακριβείς περιγραφές των πρώτων ανασκαφών στην Κρήτη, αλλά και των προσπαθειών απʼ τη μια να πειστούν οι χωρικοί που κατείχαν τη γη να επιτρέψουν τις εργασίες κι απʼ την άλλη να μείνουν μακριά οι διεθνείς αρχαιοκάπηλοι, μας δίνει ο πρόεδρος του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ηρακλείου, που είχε ιδρυθεί την ίδια εποχή, ο γιατρός και αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζηδάκης. Είναι ο παράγοντας εκείνος που μάλλον είχε τον πρώτο λόγο, ειδικά στην περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, όχι μόνο στο προσκήνιο, ως έφορος αρχαιοτήτων, αλλά και στο παρασκήνιο, για την ανάθεση των εργασιών των ανασκαφών.
Από τη λογοδοσία του ως προέδρου του Φιλεκπαιδευτικού, τον Μάιο του 1886, όσο και από τις αναφορές του στο έργο του «Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των αρχαιολογικών ερευνών εν Κρήτη», που κυκλοφόρησε το 1931, αντλούμε πολύτιμα στοιχεία για την αγωνία των αρχαιολόγων να σωθούν από τις λεηλασίες τα στοιχεία του πολιτισμού της Κρήτης. Γιατί, μπορεί να μην είχε πατήσει στην Κρήτη πόδι αρχαιολόγου για 2 δύο αιώνες, όπως γράφει ο Χατζιδάκης, αλλά η δράση των διεθνών, κυρίως, αρχαιοκαπήλων ήταν εντατική με τεράστιες απώλειες για τον αρχαιολογικό πλούτο του νησιού, όπως παρουσιάσαμε στην «Π» τη Δευτέρα 7 Οκτωβρίου 2012.
Ο αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζηδάκης, από λεύκωμα
της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής
Ο Χατζιδάκης στη λογοδοσία του Μαΐου του 1886 στον Φιλεκπαιδευτικό, που δημοσιεύτηκε στην ηρακλειώτικη εφημερίδα «Μίνως» στις 31 Μαΐου εκείνης της χρονιάς, καταγράφει και τις συγκυρίες που βοήθησαν να ξεκινήσουν οι οργανωμένες ανασκαφές. Πρώτα στο Ιδαίο Άντρο, στον Ψηλορείτη, και στη συνέχεια στη Γόρτυνα. Και στις δύο περιπτώσεις ο αρχαιολόγος που παρενέβη ήταν ο Ιταλός επιγραφολόγος Φεντερίκο Άλμπερ, ο άνθρωπος που έφερε εκείνη την εποχή στο φως τη μεγάλη επιγραφή της Γόρτυνας. Στην πρώτη μαζί με τον Γερμανό Ερνέστο Φαβρίκιο, που βρισκόταν στην Κρήτη από το 1883.
Ο αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζηδάκης, από λεύκωμα
της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής
Σήμερα παρουσιάζουμε τις περιγραφές του Χατζιδάκη, αλλά και σπάνια ντοκουμέντα από εκείνη την πρώτη περίοδο της ανασκαφής. Σχέδια του Άλμπερ για το πώς προχωρούσε η ανασκαφή στη Γόρτυνα, τα οποία δημοσίευε σε ιταλικά αρχαιολογικά περιοδικά της εποχής, μαζί με τις εκθέσεις του για τις ανασκαφικές εργασίες στην Κρήτη. Επίσης τις πρώτες φωτογραφίες από την επιγραφή της Γόρτυνας αλλά και τις παράλληλες ανασκαφές στο Ιδαίο Άντρο.
Το σχέδιο του Φαβρίκιου για τις ανασκαφές στη Γόρτυνα, που δημοσιεύτηκε στο γερμανικό αρχαιολογικό περιοδικό «Athenische Mitteilungen» του 1884 (Αρχεία Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου)
Η περιπέτεια στο Ιδαίο Aντρο
Μόλις ξεκίνησε ο Φιλεκπαιδευτικός το έργο της διάσωσης και συγκέντρωσης των αρχαιοτήτων του νησιού, την άνοιξη του 1884, βοσκός, τον οποίο στο βιβλίο του το 1931 ονομάζει Γεώργιο Μουσά, από τον Ψηλορείτη έβρισκε τυχαία αντικείμενα στο Ιδαίο Άντρο. Με αυτή την περιοχή ξεκίνησαν οι οργανωμένες ανασκαφές στην Κρήτη. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι ξεκίνησαν ουσιαστικά με μάχη ενάντια στους αρχαιοκάπηλους! Παραθέτουμε την αναφορά του από τη λογοδοσία του 1886:
«Κατʼ ευτυχή συγκυρίαν μόλις ηρξάμεθα του έργου απλούς ποιμήν εν Ίδη ανεκάλυπτε μέρος των διασήμων εν τη αρχαιότητι αναθημάτων του Ιδαίου άντρου, ακριβώς καθʼ όν χρόνον ευρίσκετο εκεί ο Γερμανός αρχαιολόγος, ο πάσιν ημίν γνωστός, Ερνέστος Φαβρίκιος. Εις τούτον ωφείλεται κυρίως η διάσωσις των Ιδαίων αναθημάτων, διότι αν μη παρευρίσκετο εξ αρχής εκεί, ο απλούς χωρικός τα ανευρεθέντα ευρήματα θα επώλει κατά τμήματα, διασκορπιζόμενα δε ταύτα πολήν θα είχον σημασίαν και τα πλείστα τούτων εντελώς θα κατεστρέφοντο υπό των αμαθών χωρικών, ως ανάξια λόγου.
Άλλο σχέδιο του Άλμπερ για την ανασκαφή (Museo italiano di antichità classica το 1886 - Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Χαϊδελβέργης)
Πλείστας λοιπόν οφείλομεν να εκφράσωμεν δημοσία χάριτας τω διακεκριμένω φίλω του Συλλόγου Ερνέστω Φαβρικίω, διότι άμα ιδών τα ευρεθέντα εν τω Ιδαίω άντρω, ευθύς ανεγνώρισε την μεγάλην αυτών αξίαν· ανεγνώρισεν ότι το άντρον, παρά το στόμιον του οποίου ανευρέθησαν, ουδέν άλλο είνε ή το περίφημον και υπό πάντων των Ελλήνων σεβόμενον, ως τόπος εν ω οι Κουρήτες απέκρυψαν το βρέφος Δία και ανέθρεψαν αυτό. Επίσης δε διέγνω ότι και άλλα πολλά θα ευρίσκοντο εκεί αναθήματα και έσπευσε να μας ειδοποιήση ίνα την δέουσαν λάβωμεν πρόνοιαν περί τούτων.
Καίτοι όμως προς τούτο ουδενός εφείσθησαν κόπου ουδέ δαπάνης, δεν κατωρθώσαμεν ίνα αποκτήσωμεν πάντα τα ευρήματα, διότι εύρομεν ισχυράν αντίπραξιν εκ μέρους γνωστού ενταύθα αρχαιοκαπήλου. Παρατηρήσαντες ότι ο κύριος ούτος εκ παντός τρόπου και δια πάσης μηχανής ήθελε να αποκτήση τα Ιδαία ευρήματα, πολύ από τούτων προσδοκών κέρδος, και ότι και άλλοι κερδοσκόποι δεν υστέρουν προς τούτο, εζητήσαμεν παρά της Διοικήσεως την αυστηράν απαγόρευσιν πάσης ανασκαφής εν τω Ιδαίω άντρω, σκοπούντες ίνα εν καιρώ ευθέτω ανασκάψωμεν ημείς τούτο υπό την εποπτείαν ειδήμονος ανδρός.
Αναπαράσταση του ναού του Πυθίου Απόλλωνα σε σχέδιο που φέρει την υπογραφή ”C. Tzandiraki” και συνόδευε την έκθεση του Άλμπερ στο περιοδικό Museo italiano di antichità classica το 1889.
Η Διοίκησις προθύμως απεδέξατο την αίτησιν ημών και έταξε φρουράν εν τω τόπω. Δυστυχώς όμως καθʼ ας ημέρας επεκράτησεν αναρχία εν Κρήτη ένεκα του διοικητικού ζητήματος η φρουρά ανεχώρησε και οι χωρικοί ώρμησαν μετά λύσσης επί την λείαν, και οι αρχαιοκάπηλοι πάλιν επί των χωρικών των ανευρόντων αρχαιότητας.
Σχέδιο αγάλματος που βρέθηκε στον αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας, επίσης από το ιταλικό αρχαιολογικό περιοδικό Museo italiano di antichità classica του 1886. (Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Χαϊδελβέργης)
Τότε απεφασίσθη ίνα εγώ ο ίδιος μετά του κ. Αεράκη (σ. «Π» ο προαναφερθείς καθηγητής από τʼ Ανώγεια με μεγάλη επιρροή στους κατοίκους εκείνη την εποχή) απέλθω εις Ανώγεια, ίνα αποσπάσωμεν από τας χείρας των κερδοσκόπων όσα δυνηθώμεν· και τω όντι κατωρθώσαμεν να αγοράσωμεν ημείς τότε τα πλείστα αντί τιμής όμως υπερόγκου ένεκα του συναγωνισμού. Αφού πάλιν αποκατέστη η τάξις, ετέθη φρουρά εν τω τόπω έως ου λάβωμεν καιρόν ίνα ενεργήσωμεν τακτικάς ανασκαφάς.
Την εκτέλεσιν του έργου τούτου κατέστησεν ευχερεστάτην η προθυμία του τότε παρʼ ημίν διατριβόντος αρχαιολόγου Φριδερίκου (sic) Χάλμπερ και η αυταπάρνησις του κ. Αεράκη, οις αμφοτέροις δημοσία εκφράζομεν την ευγνωμοσύνην του Συλλόγου δι όσους υπέστησαν πόνους επί ένα όλον μήνα ανενδότως εργασθέντες και πολλαχώς κακοπαθήσαντες.
Από τις ανασκαφές στο Ιδαίο Άντρο, που εξελίχθηκαν περίπου την ίδια εποχή με τη Γόρτυνα. Δημοσιεύτηκαν μαζί με την έκθεση του Άλμπερ για τις ανασκαφές στη Γόρτυνα, στο περιοδικό Museo italiano di antichità classica το 1886 (Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Χαϊδελβέργης)
Η ανασκαφή υπό σοφού διευθυνομένη ανδρός ανέδειξε τα κάλλιστα και σπουδαιότατα ευρήματα, εν οις διαπρέπει συλλογή ολόκληρος ασπίδων και μεταξύ τούτων πάλιν η την εικόνα του Ηρακλέους φέρουσα ασπίς, ήτις κατά την γνώμην του Σλήμαν ανήκει εις τον 10ον ή τον 11ον π.Χ. αιώνα. Περί των ασπίδων τούτων μοι έγραφε προ ημερών ο πολύτιμος του Συλλόγου ημών φίλος κ. Χάλμπερ, “Μεγίστην εντύπωσιν έκαμεν εν Αθήναις και εν Φλωρεντία η των ασπίδων συλλογή Ηρακλείου, η οποία θεωρείται ως πολυτιμοτάτη και μοναδική”. Και βραδύτερον “Ασπίδες ομοιάζουσι προς τας του Ιδαίου άντρου υπάρχουσι μόνον εν τω Βρεττανικώ Μουσείω δυο τρεις. Είναι δε Ασσυριακαί κατά την καταγωγήν και ανέκδοτοι εισέτι”».
Η μεγάλη επιγραφή της Γόρτυνας
Ανάλογη «μάχη» έδωσαν οι αρχαιολόγοι και για τη διάσωση της μεγάλης επιγραφής της Γόρτυνας. Ο Χατζιδάκης, στηριζόμενος στις αφηγήσεις του φίλου του Φεντερίκο Άλμπερ (Χάλμπερ τον έγραφε στη λογοδοσία, όπως είδαμε) παρουσιάζει τις λεπτομέρειες της διάσωσης της πιο σπουδαίας αρχαιολογικής ανακάλυψης στην Κρήτη κατά τον 19ο αιώνα. Η επιγραφή λίγο έλειψε να καταντήσει υλικά ελαιοτριβείου! Ο Άλμπερ, μάλιστα, είχε ήδη εντοπίσει τμήματα της επιγραφής σε τοίχο σπιτιού στην περιοχή!
Γράφει, μεταξύ άλλων στο έργο του «Ιστορία του Κρητικού Μουσείου και των αρχαιολογικών ερευνών εν Κρήτη»:
«Εις την Μεσαράν μεταξύ των χωρίων Άγιοι Δέκα και Μητρόπολις, και πολύ πλησίον των ερειπίων του Βυζαντινού ναού του Αποστόλου Τίτου, κατά το Φθινόπωρον του έτους 1884, κάτοικοι των Αγίων Δέκα ανέσκαψαν εις τον αγρόν των προς εξαγωγήν ξεστών πώρων λίθων, ίνα οικοδομήσωσι ελαιοτριβείον. Οι παρουσιασθέντες λίθοι απετέλουν συνεχή τοίχον σκεπασμένον όλον με γράμματα. Ο καθηγητής Άλμπερ ευρισκόμενος εις Αγ. Δέκα έσπευσεν επί τόπου και είδε την επιγραφήν έμεινε δε έκπληκτος προ του μεγέθους και της σπουδαιότητος της ανακαλύψεως, ήτις ήτο ακριβώς εις τον κύκλον των επιστημονικών του ερευνών. Αμέσως ήρχισε την αντιγραφήν. Οι ιδιοκτήται σπεύσαντες απειλητικοί απήτησαν να απομακρυνθή ο κ. Άλμπερ της επιγραφής. Μετά δυσκολίας δε κατώρθωσεν ούτος δι ολίγων χρημάτων να του επιτραπή να αντιγράψη μόνον ολίγας γραμμάς. Έσπευσε δε να ειδοποιήση τον Πρόεδρον του Συλλόγου. Ήλθε δε και ο ίδιος εις Ηράκλειον απελπισθείς να κατορθώση την αντιγραφήν διότι οι απαιτήσεις των ιδιοκτητών ηύξανον συνεχώς και υπερβολικά.
Ο πρόεδρος του Συλλόγου, αφού ήκουσε τον καθηγητήν Άλμπερ εσκέφθη ότι το πρώτον που επεβάλλετο ήτο η διάσωσις της επιγραφής. Προς τούτο έσπευσεν εις τον διοικητήν και τον έπεισε να καλέση τους ιδιοκτήτας και τους είπη ότι κατά τον αρχαιολογικόν νόμον του κράτους τα ευρισκόμενα αρχαία ανήκουσιν εις το κράτος δικαιουμένων του ιδιοκτήτου και του ευρέτου εις αποζημίωσιν. Κατέστησε δε αυτούς υπευθύνους δια την φύλαξιν της επιγραφής έως ότου η Κυβέρνησις και ο Σύλλογος αποφασίσωσι τι πρέπει να γίνη. Ώρισε δε και την χρηματικήν αξίαν της επιγραφής εις δυο χιλιάδες μετζήτια (=8.000 χρυσά φράγκα). Εννοείται ότι ο διοικητής, Κούρδος αγράμματος, δεν κατελάμβανε τίποτε από αυτά, αλλʼ ενήργει τυφλώς καθʼ υπαγόρευσιν του προέδρου.
Ούτως εξασφαλίσθη η επιγραφή προσωρινώς. Από τότε δε ο πρόεδρος συνέλαβε το σχέδιον να αγοράση ο Σύλλογος το χωράφι εν ω ευρίσκετο η επιγραφή.
Εις το Ηράκλειον συνηντήθη ο κ. Άλμπερ με τον Γερμανόν Φαβρίκιον, νέον και τούτον και σφριγώντα από επιστημονικόν ενθουσιασμόν. Συνεφώνησαν να μεταβή αμέσως εις Αγ. Δέκα ο Φαβρίκιος ίνα κατορθώση να αντιγράψη το υπόλοιπον της επιγραφής, να την δημοσιεύσωσι δε συγχρόνως και οι δυο. Ο Φαβρίκιος (ως γράφει ο ίδιος εις Ath. Mitteilungen 1884 σελ. 365) κατώρθωσε μετά μακράς διαπραγματεύσεις με τους ιδιοκτήτας να μετριάση τας υπερβολικάς αυτών αξιώσεις και λάβη παρʼ αυτών την άδειαν να αποκαλύψη τελείως την επιγραφήν και αντιγράφη αυτήν.
Ούτως η έκτοτε ονομασθείσα Μεγάλη Επιγραφή αντεγράφη και εδημοσιεύθη από τον Φαβρίκιον εις το Athenische Mitteilungen 1884 και υπό του Comparetti κατά το αντίγραφον του Άλμπερ εις το Monumenti Antichi 1893 (σ. «Π»: πάντως εντοπίζουμε ότι ο Άλμπερ έκανε όντως το 1884 ταυτόχρονη δημοσίευση της επιγραφής, με φωτογραφία και σχέδιο, μάλιστα, στο ιταλικό αρχαιολογικό περιοδικό Museo Italiano di antichita classica).
Τον πρόεδρον όμως του Συλλόγου απησχόλει σοβαρώς η διαρκής εξασφάλισις και απόκτησις του ανεκτιμήτου αξίας μνημείου. Ζητήσας και λαβών από την Αρχαιολογικήν εταιρείαν χρηματικήν βοήθειαν κατώρθωσε μετά μακράς διαπραγματεύσεις να αγορασθή ο αγρός της Μεγάλης Επιγραφής υπό του Συλλόγου (Συμβολαιογραφείον εν Ηρακλείω Εμ. Μηλιαρά).
Και ήτο τούτο αναγκαίον γίνη, άλλως η Μεγάλη Επιγραφή θα ήτο κατεστραμμένη ή θα μετεφέρετο ηκρωτηριασμένη εις Κωνσταντινούπολιν. Διότι η μεταφορά ολοκλήρου οικοδομήματος εκ μεγάλων λίθων βέβαια δεν ήτο δυνατή».
Φυσικά οι ταλαιπωρίες των αρχαιολόγων που ερευνούσαν στη Γόρτυνα δεν σταμάτησαν εκεί, αλλά συνεχίστηκαν και λόγω της αμάθειας ενός γενικού διοικητή του νησιού, του Μαχμούτ Τζελάλ Εντίν, ο οποίος το 1889 προσπάθησε να κατασκευάσει ένα οίκημα στην περιοχή που βρέθηκε η επιγραφή, ώστε να την προστατεύσει! Φυσικά παράλληλα θα εμπόδιζε τις ανασκαφές. Χρειάστηκε η παρέμβαση της γενικής συνέλευσης των Κρητών και του αντιπροέδρου της Ι.Κ. Σφακιανάκη για να πειστεί ο πασάς να σταματήσει την κατασκευή και, αντιθέτως, να βοηθήσει τις εργασίες.
Ο ναός του Πυθίου Απόλλωνος
Ο Χατζιδάκης στο ίδιο έργο του κάνει αναφορά και στην αποκάλυψη του ναού του Πυθίου Απόλλωνος, στη Γόρτυνα, που ήλθε στο φως το 1885, με λιγότερες όμως… «μάχες» και πιο ομαλό τρόπο.
«Το επόμενον έτος της ανακαλύψεως της Μεγάλης Επιγραφής ο καθηγητής Άλμπερ – έγραφε- ήρχισεν ανασκαφάς εις άλλην θέσιν της Γόρτυνος, ήτοι εις Βίγλες.
Μετά ολίγων ημερών εργασίαν ήρχισαν παρουσιαζόμεναι επιγραφαία και λείψανα ναού Ελληνικού. Ο κ. Άλμπερ συνδυάσας ό,τι λέγει Στέφανος Βυζάντιος εις την λέξιν Πύθιον “Απόλλωνος ιερόν το πάλαι μεσαίτατον της εν Κρήτη Γόρτυνος” προς την ρήτραν, Ελληνικής επιγραφής ευρεθείσης επί τόπου ήτοι συνθήκης Κνωσίων και Γορτυνίων, λέγουσαν “γράψαντες ες στάλαν λιθίναν Γορτυνίους με εν Πυτίοι” είκασεν ασφαλώς ότι τα ανακαλυπτόμενα ερείπια ήσαν του πρωτεύσαντος εν Γορτύνι ναού του Απόλλωνος Πυθίου. Δεν ήτο δε μόνον η ανακάλυψις αύτη του ναού του Πυθίου, ήτις έδιδε μεγίστην επιστημονικήν σημασίαν εις τας έρευνας ταύτας, αλλʼ ίσον και μεγαλύτερον ίσως ήτο το ενδιαφέρον των ερευθεισών επιγραφών. Σημαντικόν εύρημα ήτο και το ευρεθέν λατρευτικόν άγαλμα μαρμάρινον ακέραιον σχεδόν του Απόλλωνος υπερφυσικού μεγέθους».
