Πριν η αρχαιολογική σκαπάνη φτάσει στα τεκμήρια της κληρονομιάς του νησιού, Ευρωπαίοι περιηγητές και άλλοι αρχαιοκάπηλοι θησαύρισαν από το εμπόριό τους, ενώ η τουρκική διοίκηση έκτισε το κτίριο της σημερινής περιφέρειας (νομαρχίας) από πέτρες του ανακτόρου της Κνωσού και τμήματα της επιγραφής της Γόρτυνας χρησιμοποιήθηκαν από χωρικούς για τους τοίχους των σπιτιών τους!
Η πρώτη ομολογημένη κλοπή αναφέρεται σε πέντε αγάλματα που βρέθηκαν στο Ηράκλειο από το 1751-1758 και εντοπίστηκαν σε ιταλικό μουσείο το 1884
«ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΝ ΚΡΗΤΗ
Η εν Ηρακλείω της Κρήτης στρατιωτική αρχή τους λίθους προς κατασκευήν του εκεί ανεγειρομένου μεγάλου στρατώνος προμηθεύεται εκ της αρχαίας πόλεως Κνωσού καταστρέφουσα και το υπάρχον εκεί αρχαίον μεγαλοπρεπές κτίριον, όπερ ο Φάλκενερ λέγει ότι θα ήτο οικοδομή τις βασιλική, δημοσιεύσας και την εικόνα αυτού. Μέχρι τούδε οι στρατιώται εξήγαγον εκ της οικοδομής ταύτης κιονόκρανα κορινθιακού ρυθμού και κολοσσαία τμήματα γύσων εκ μαρμάρου. Ο εκεί σύλλογος απετάθη προς τον Σάββαν πασσάν προς αναστολήν των εργασιών».
(«Ακρόπολις», 23 Ιουλίου 1886)
«Ως το πόρισμα των ανασκαφών αυτού εν Κρήτῃ ο ημέτερος έφορος επλούτισε το Μουσείον δια ποικίλων αντικειμένων, επιχεόντων νέον φως επί του αρχαϊκού πολιτισμού των λαών του Αιγαίου. Εν αυτοίς υπάρχουσι σφραγιδόλιθοι, αποτυπώματα σφραγιδολίθων, ενεπίγραφα αγγεία και άλλα λείψανα μαρτυρούντα την εν Κρήτῃ ύπαρξιν εικονικής και γραμμικής γραφής κατά τους προ των Φοινίκων χρόνους».
(Από έκθεση του Βρετανικού Μουσείου, το 1895)
Μινωικός ταύρος που βρέθηκε στην Κνωσό, εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο
Κρητικό πιθάρι του 675 πΧ στο Μουσείο του Λούβρου
Αρχαίο αντικείμενο που βρέθηκε στην Κρήτη, τώρα υπάρχει στο Μουσείο του Λούβρου
Ο λόρδος Έλγιν είναι ο πλέον ονομαστός αρχαιοκάπηλος στην ελληνική ιστορία, αλλά δεν είναι ο μόνος, ούτε καν ο πρώτος που ασέβησε με τέτοιο τρόπο επί των ελληνικών αρχαιολογικών θησαυρών. Πριν ο πρεσβευτής της Μεγάλης Βρετανίας στην Κωνσταντινούπολη Τόμας Μπρους,, όπως ήταν το όνομα του κόμη του Έλγιν, αρπάξει το 1806 με δόλο τα μάρμαρα του Παρθενώνα για λογαριασμό της επίσημης Αγγλίας, άλλοι ευγενείς – στον τίτλο κι όχι στη συμπεριφορά- Ευρωπαίοι περιδιάβαιναν στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη, φόρτωναν ό,τι αρχαίο αντικείμενο έβρισκαν στην ύπαιθρο και τα βουνά του νησιού και επέστρεφαν στις πατρίδες τους κάνοντας χρυσοφόρο εμπόριο! Η αλήθεια είναι ότι για τη λεηλασία αυτή τα ντοκουμέντα είναι ελάχιστα, όμως θα πρέπει να είμαστε σίγουροι ότι το μέγεθός της είναι τεράστιο και ίσως ουδέποτε μάθουμε για το τι χάθηκε οριστικά από το νησί. Σήμερα παρουσιάζουμε στοιχεία για το ότι οι «ευγενείς» αρχαιοκάπηλοι δρούσαν στη γεμάτη αρχαιότητες κρητική γη τουλάχιστο από τα 1750, ενώ οι οργανωμένες ανασκαφές των αρχαιολόγων άρχισαν τη δεκαετία του 1880. Είναι δεδομένο, λοιπόν, ότι πολύτιμα στοιχεία της λαμπρής κρητικής αρχαιότητας χάθηκαν οριστικά αυτά τα 130 χρόνια, αλλά φυσικά και στη συνέχεια, όταν οι ανασκαφείς έπρεπε να σπεύδουν προκειμένου να προλαμβάνουν τους διεθνείς και ντόπιους αρχαιοκάπηλους. Δεν έσκαβαν πάντα οι ίδιοι οι ευγενείς και οι άνθρωποί τους, αλλά και οι χωρικοί, οι οποίοι όταν έβρισκαν στο χωράφι τους ένα αντικείμενο ήξεραν πάντα που να το πωλήσουν, εφόσον ήθελαν… Η Κρήτη, ειδικά τις τελευταίες δεκαετίες της τουρκοκρατίας, είχε γίνει ένα παζάρι αγοραπωλησίας αρχαίων, τα οποία κατέληγαν είτε στα σαλόνια των πλουσίων της Ευρώπης είτε στα ευρωπαϊκά μουσεία.
Επίσημη πολιτική κρατών η λεηλασία!
Η λεηλασία και η απόκτηση των κρητικών μνημείων, είτε αρχαιολογικά αντικείμενα ήταν αυτά είτε γραπτά μνημεία της ιστορίας, ήταν πολιτική πολλών ευρωπαϊκών μουσείων ή ακόμη και κρατών, όπως η Αγγλία, για την οποία φαίνεται ότι η ασέβεια που επέδειξε στην υπόθεση των μαρμάρων του Παρθενώνα δεν ήταν μια εξαίρεση στην επίσημη πολιτική της...
Οι αρχαιολογικοί θησαυροί του νησιού δεν λεηλατήθηκαν μόνο από μερικούς –κατά τίτλο- ευγενείς της Ευρώπης ή ευρωπαϊκά κράτη, αλλά ακόμη και από την ίδια την οθωμανική διοίκηση του νησιού, που με πέτρες από τον αρχαιολογικό χώρο της Κνωσού έκτιζε δημόσια κτίρια, ανάμεσα στα οποία είναι το σημερινό της περιφέρειας (πρώην νομαρχία) στην πλατεία Ελευθερίας! Ενώ μια μορφή «νόμιμης αρχαιοκαπηλίας» θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι διέπραξε και ο ίδιος ο (δεύτερος, αφού προηγήθηκε ο Μίνως Καλοκαιρινός) ανασκαφέας της Κνωσού Άρθουρ Έβανς, όταν με την άδεια της Κρητικής Πολιτείας έπαιρνε στην κατοχή του αντικείμενα από το ανάκτορο, με την πρόφαση ότι τα πωλούσε σε πλούσιους Ευρωπαίους προκειμένου να εξασφαλίσει πόρους για τη συνέχεια των ανασκαφών!
Στην πραγματικότητα, μέσω των αρχαιοκαπηλιών και των λεηλασιών δημοσιοποιήθηκαν και διεθνώς οι πρώτες πληροφορίες για την ύπαρξη των αρχαίων θησαυρών της Κρήτης, πριν καν αυτές δοθούν από τις επίσημες ανασκαφικές εργασίες. Απλά γιατί τους αρχαιολόγους ή τους φιλάρχαιους και φιλίστορες του 19ου αιώνα που έσκαψαν την κρητική γη, πρόλαβαν οι αρχαιοκάπηλοι, είτε επιφανείς Ευρωπαίοι περιηγητές ήταν αυτοί είτε μέλη του υποκόσμου, που ήθελαν στις συλλογές τους τα στοιχεία του ιστορικού παρελθόντος του νησιού ή τα προόριζαν για εξαιρετική οικονομική επένδυση, πωλώντας τα έναντι υψηλού τιμήματος στα ευρωπαϊκά μουσεία.
Φυλλομετρώντας τις εφημερίδες και τα περιοδικά, κρητικά, ελληνικά και διεθνή, από τα μέσα του 19ου αιώνα, μπορούμε να βρούμε τις αποδείξεις αυτών των θρασύτατων κλοπών, σημαντικών στοιχείων της κρητικής αρχαιότητας.
Η πρώτη
διαπιστωμένη
λεηλασία
Η πρώτη διαπιστωμένη λεηλασία των αρχαιοτήτων της Κρήτης έγινε τη δεκαετία του 1750-60, δηλαδή μισό αιώνα πριν δράσει ο Έλγιν στην Ελλάδα. Άγνωστο από ποιόν και με ποιο τρόπο, 5 αγάλματα που βρέθηκαν σε περιοχές του νομού Ηρακλείου, μεταφέρθηκαν τότε στο εξωτερικό και πωλήθηκαν σε ιταλικό μουσείο. Η αρπαγή γίνεται γνωστή 130 χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1884, όταν Ευρωπαίος τιτλούχος ευγενής αποφάσισε να …δωρίσει στην πόλη της Αθήνας αντίγραφα των κλαπέντων αρχαίων αγαλμάτων! Στην εφημερίδα «Αιών» δημοσιεύτηκε στις 4 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς επιστολή του εκδότη της και βουλευτή Τιμολέοντα Φιλήμονα με την οποία ενημέρωνε ότι ο λόρδος και μαρκήσιος του Μπιούτ έκανε προσφορά στην πόλη των Αθηνών 7 πιστά αντίγραφα αρχαιοελληνικών αγαλμάτων, τα οποία εκτίθεντο στο μουσείο της Νεάπολης. Ανάμεσά τους, όπως κατέγραφε ο ίδιος ο λόρδος και μαρκήσιος στην επιστολή προς τον Φιλήμονα, 5 που είχαν βρεθεί στο Ηράκλειο από το 1751 έως το 1758. Η δωρεά με ξένα κόλυβα αναδημοσιεύτηκε την επομένη στις περισσότερες ελληνικές εφημερίδες, με θριαμβευτικά, για τον ξένο ευγενή, σχόλια!
Η τύχη των πρωτότυπων αγαλμάτων δεν έγινε γνωστή, στη συνέχεια. Το πιθανότερο είναι ότι ουδείς αξίωσε την επιστροφή τους στον τόπο τους και άρα χάθηκαν οριστικά. Πώς να ζητηθούν άραγε, όταν οι εφημερίδες έγραφαν τότε ευγνώμονες λόγους για τον… γενναιόδωρο λόρδο που… δώρισε αντίγραφα των λεηλατημένων αρχαιοτήτων!
Οι κλοπές
από την Αγγλία
και τη Γερμανία
Στις εφημερίδες και τα περιοδικά του 19ου αιώνα εντοπίζουμε ειδήσεις και άρθρα γνώμης για τη λεηλασία των ελληνικών και δη των κρητικών αρχαιοτήτων από ξένα κράτη και μουσεία.
Στο περιοδικό «Αθηνά» της 4 Μαρτίου 1859 διαβάζουμε ένα κείμενο – καταγγελία για την πολιτική της Αγγλίας, που ενίσχυε την αρχαιοκαπηλία ως επίσημη εθνική πολιτική! Όπως έγραφε ο συντάκτης, εκπρόσωπος της κυβέρνησης της Μεγάλης Βρετανίας γύριζε ελληνικές περιοχές, ελεύθερες ή μη, ανάμεσα τους και την Κρήτη, και αναζητούσε να αγοράσει χειρόγραφα αρχαίων έργων προκειμένου να εμπλουτίσει τις βιβλιοθήκες της χώρας. Αυτή ήταν η επίσημη πολιτική, η ίδια που έφτασε με δόλο να κλέψει τα μάρμαρα του Παρθενώνα. Ανάλογη ήταν η πολιτική που εφάρμοζε η γερμανική αυτοκρατορία, όπως διαβάζουμε σε άλλα κείμενα της εποχής εκείνης.
Αυτή η διακηρυγμένη πολιτική πολλών κρατών ήταν ίσως ένας λόγος που πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επεδίωξαν, στη δεκαετία του 1880, να στείλουν δικούς τους ανασκαφείς στο νησί. Κι είναι αλήθεια ότι οι μεγάλοι αρχαιολόγοι της Ευρώπης, με τη συνεργασία των Κρητών, του Ιωσήφ Χατζηδάκη ή του Στέφανου Ξανθουδίδη, έφεραν στο φως τις αλήθειες του παρελθόντος, αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι κάποιοι θησαύρισαν όχι μόνο ως πρωτοπόροι ανασκαφείς, αλλά και από την ιδιοποίηση μέρους των θησαυρών. Λόγου χάριν, ο Έβανς, όπως έχουμε αναφέρει και σε παλιότερα δημοσιεύματα (αφιέρωμα «Κρητική Πολιτεία», Δεκέμβριος 2008 και «Πατρίς»,16 Μαΐου 2011), με την επίσημη προς την κρητική βουλή ανακοίνωση της ανακάλυψης του ανακτόρου της Κνωσού, ζητούσε και την άδειά της να έχει στην ιδιοκτησία του διπλά αντικείμενα ώστε να τα πωλήσει σε πλούσιους Ευρωπαίους και να συνεχίσει την ανασκαφή.
Η αγωνία για την τύχη των κρητικών αρχαιοτήτων εκφράζεται από τον ελληνικό τύπο με το που δίδεται η άδεια της οθωμανικής διοίκησης για νʼ αρχίσουν οι ανασκαφές στην Κρήτη, αρχές της δεκαετίας του 1880. Στις 19 Ιουνίου 1880 η «Παλιγγενεσία» μάς ενημερώνει ότι «η οθωμανική κυβέρνησις έδωσε την άδειαν εις ευρωπαίους αρχαιολόγους να ενεργήσωσιν εν Κρήτη ανασκαφάς», αλλά αναρωτιέται, καταγγέλλοντας και την επίσημη πολιτική της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που ουσιαστικά βοηθούσε τη δράση των διεθνών αρχαιοκαπήλων και τη διοχέτευση των κρητικών αρχαιοτήτων στο εξωτερικό: «Τι θα γείνωσιν (sic) όμως τα ευρεθησόμενα έργα της τέχνης; Θα λάβωσι βεβαίως την αυτήν τύχην ην και τα εσχάτως ευρεθέντα εν Περγάμω, άτινα μετηνέχθησαν άπαντα εις Βερολίνον και επικοσμούσι σήμερον το εκεί μουσείον. Η ελευθεριότης και ακηδία των Σουλτάνων ουδεμίαν καταλείπει ημίν αμφιβολίαν». «Τούτου ένεκα – πρόσθετε, καλώντας τους Κρήτες πληρεξουσίους να παρέμβουν και να εμποδίσουν το έγκλημα- προτρέπομεν την εθνικήν των Κρητών Συνέλευσιν να διαμαρτυρηθή κατά τοιαύτης αδείας ή τουλάχιστον να απαιτήσει ώστε τα ευρήματα να είναι κτήμα της κοινότητος και να μένωσιν εν τω τόπω. Οι μεγάθυμοι Κρήτες δεν πρέπει να ανεχθώσι κατʼ ουδένα τρόπον να απογυμνωθώσι των έργων της τέχνης των προγόνων των, άτινα δύνανται να αποτελώσιν εξαίρετον αγλάϊσμα της νήσου των». Δεν είχε άδικο να εκφράζει τέτοια ανησυχία, τουλάχιστον από τα όσα ήταν γνωστά μέχρι τότε, αλλά και τα όσα ακολούθησαν. Λίγο αργότερα, το 1884, η Γενική Συνέλευση όντως ζήτησε να σταματήσουν οι ανασκαφές, προτιμώντας να παραμείνουν τα αρχαία κάτω από το κρητικό χώμα, μέχρι να διασφαλιστούν οι ασφαλείς συνθήκες προστασίας και παρουσίασής τους, σε ασφαλή μουσεία, παρά να διοχετεύονται σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές του εξωτερικού.
Η ομολογία του
Βρετανικού Μουσείου
Δύο δεκαετίες αργότερα, κι αφού είχε ανασκαφεί ένα μέρος μόνο της Κρήτης και σημαντικά στοιχεία των αρχαιοτήτων είχαν έλθει στο φως, το Βρετανικό Μουσείο με μοναδική κυνικότητα ομολογούσε το έγκλημα. Σε έκθεσή του που δημοσίευσε το «Άστυ» της 5 Απριλίου 1895, ανέφερε ότι αρχαιολογικοί θησαυροί από την Κρήτη και άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου πλούτιζαν τις συλλογές του! Ο τίτλος της ελληνικής εφημερίδας ήταν χαρακτηριστικός:
«Η ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΕΙΑ
Η έκθεσις των εποπτών του μουσείου της Οξφόρδης. - Αρχαιότητες εξ Ελλάδος».
Στον πρόλογο του κειμένου η εφημερίδα εντόπιζε τη μεγάλη λεηλασία των αρχαιοτήτων: «Και η εφετεινή έκθεσις των εποπτών του Μουσείου της Οξφόρδης μαρτυρεί την ακμήν, εις ην ανήλθεν η ανθηροτάτη των εν Ελλάδι βιομηχανιών, η αρχαιοκαπηλεία».
Η δημοσιευόμενη έκθεση του Βρετανικού Μουσείου κατέγραφε και την κλοπή των αρχαίων από την Κρήτη, τα οποία έγιναν απόκτημά του. Και ομολογούσε αυτή την κλοπή εντελώς απροκάλυπτα:
«Ως το πόρισμα των ανασκαφών αυτού εν Κρήτηῃ ο ημέτερος έφορος επλούτισε το Μουσείον δια ποικίλων αντικειμένων, επιχεόντων νέον φως επί του αρχαϊκού πολιτισμού των λαών του Αιγαίου. Εν αυτοίς υπάρχουσι σφραγιδόλιθοι, αποτυπώματα σφραγιδολίθων, ενεπίγραφα αγγεία και άλλα λείψανα μαρτυρούντα την εν Κρήτηῃ ύπαρξιν εικονικής και γραμμικής γραφής κατά τους προ των Φοινίκων χρόνους».
Οι κλοπές των αρχαιοτήτων της Κρήτης δεν σταματούν φυσικά ούτε μετά τα 1884, όταν η γη του νησιού ανασκάπτεται από τους αρχαιολόγους, απʼ άκρη σʼ άκρη. Στις 4 Αυγούστου 1884 η εφημερίδα «Οι Καιροί» περιέγραφε μια ακόμη προσπάθεια να μεταφερθούν αρχαιότητες της Κρήτης στο εξωτερικό. «Εκ Κρήτης – έγραφαν- μετηνέχθη εις Αθήνας μικρόν άγαλμα, τέχνης αρίστης, παριστάν την Ευρώπην ή την Πασιφάην, φέρουσαν ταύρον εν χειρί. Το άγαλμα τούτο καλώς θα πράξη αγοράζουσα η Αρχαιολογική Εταιρία, ίνα μη αρχαιοκάπηλος τις αγοράση αυτό και μετενέγκη εις την αλλοδαπήν». Την επομένη, η εφημερίδα «Εφημερίς» διευκρίνιζε ότι επρόκειτο περί της Πασιφάης και του Ταύρου, άγαλμα των ρωμαϊκών χρόνων, το οποίο κατά πάσα πιθανότητα μεταφέρθηκε για να πωληθεί από αρχαιοκάπηλους. Και συνέδεε το εύρημα με τη Γόρτυνα. Το αναλυτικό ρεπορτάζ είχε τον τίτλο «Η αρπαγή της Ευρώπης», έδινε αναλυτική περιγραφή και ανέφερε ότι ανάλογες απεικονίσεις υπήρχαν σε νομίσματα που βρίσκονταν την ίδια εποχή στη Φαιστό, τη Γόρτυνα και άλλες αρχαίες πόλεις της Κρήτης. Κι επειδή εκείνη την εποχή τα αρχαία αντικείμενα έφευγαν διαρκώς λαθραία από την Κρήτη προκειμένου να πωληθούν στην Αθήνα και στη συνέχεια σε μουσεία του εξωτερικού, κινδυνεύοντας να χαθούν οριστικά, η εφημερίδα έδινε την εντυπωσιακή πληροφορία: η Γενική των Κρητών Συνέλευση απαγόρευσε τις ανασκαφές ακριβώς μπροστά στον κίνδυνο να γίνουν τα σημαντικά ευρήματα, αντικείμενο αρχαιοκαπηλίας. « Προκρίνουσα, όπως σημείωνε, να κείνται έτι προς καιρόν υπό το χώμα οι αρχαιολογικοί της νήσου θησαυροί παρά να εκθάπτωνται προς πλουτισμόν είτε του αυτοκρατορικού μουσείου της Κωνσταντινουπόλεως, είτε άλλων ευρωπαϊκών». Πάντως η Γ.Σ., την οποία, όπως προαναφέραμε, είχε καλέσει να παρέμβει και η εφημερίδα «Παλιγγενεσία», δεν είχε αποφασιστικό ρόλο, καθώς κουμάντο έκανε η οθωμανική γενική διοίκηση, εκείνη που επέτρεψε να κατασκευαστεί το κτίριο της πρώην νομαρχίας (νυν περιφέρεια) από υλικά του αρχαιολογικού χώρου της Κνωσού…
Από υλικά της Κνωσού το νομαρχιακό μέγαρο!
Η «Ακρόπολις» του Βλάσση Γαβριηλίδη, στη δεύτερη σελίδα του φύλλου της 23ης Ιουλίου 1886 αποκάλυπτε το πρωτοφανές γεγονός, της κατασκευής τους κτιρίου από πέτρες και άλλα υλικά του αρχαιολογικού χώρου της Κνωσού. Ανάλογες ειδήσεις θα δουν το φως τις δημοσιότητας στη συνέχεια και μέσω άλλων εφημερίδων. Έγραφε τότε η «Ακρόπολις»:
«ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΕΝ ΚΡΗΤΗ
Η εν Ηρακλείω της Κρήτης στρατιωτική αρχή τους λίθους προς κατασκευήν του εκεί ανεγειρομένου μεγάλου στρατώνος προμηθεύεται εκ της αρχαίας πόλεως Κνωσού καταστρέφουσα και το υπάρχον εκεί αρχαίον μεγαλοπρεπές κτίριον, όπερ ο Φάλκενερ λέγει ότι θα ήτο οικοδομή τις βασιλική, δημοσιεύσας και την εικόνα αυτού. Μέχρι τούδε οι στρατιώται εξήγαγον εκ της οικοδομής ταύτης κιονόκρανα κορινθιακού ρυθμού και κολοσσαία τμήματα γύσων εκ μαρμάρου. Ο εκεί σύλλογος απετάθη προς τον Σάββαν πασσάν προς αναστολήν των εργασιών».
Ο στρατώνας δεν ήταν φυσικά άλλος από το συγκρότημα της νομαρχίας και των δικαστηρίων, που ξεκινά από την πλατεία Ελευθερίας και συνεχίζει σε μεγάλο τμήμα της λεωφόρου Δικαιοσύνης αλλά και στην πλατεία Δασκαλογιάννη. Το μέγεθος του κτιριακού συγκροτήματος μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι χρησιμοποιήθηκε τεράστια ποσότητα από αντικείμενα της Κνωσού. Και φυσικά δεν δικαιολογείται άγνοια για την αξία των υλικών αυτών, καθώς ήταν ήδη γνωστή η ύπαρξη του αρχαιολογικού χώρου αφού τον είχε πρώτος ανασκάψει ήδη από το 1878 ο υποπρόξενος της Ισπανίας, αρχαιολάτρης νομικός Μίνως Καλοκαιρινός.
Όμως ακόμη κι αυτός ο ακραιφνής φιλόπατρις, χρησιμοποίησε μερικά στοιχεία των αρχαιοτήτων που εντόπισε στην Κνωσό ως πατρογονική περιουσία και δώρισε μερικά απʼ αυτά τα σπουδαία αντικείμενα που εντόπισε στην Κνωσό. Ο ίδιος αναφέρει σχετικά στοιχεία στην «Κρητική Αρχαιολογική Εφημερίδα», την οποία εξέδιδε στο Ηράκλειο το 1906-7. Στο τεύχος της 15ης Οκτωβρίου 1906 σημειώνει τις δωρεές που έκανε από τα ευρεθέντα στην Κνωσό. Ήταν κυρίως πιθάρια, δώδεκα από τα οποία εντόπισε το 1878, αλλά και άλλα αντικείμενα. Το 1884, με άδεια της οθωμανικής διοίκησης της Κρήτης, δώρισε ένα από αυτά στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ ένα όμοιο, μαζί με άλλα αντικείμενα από τον αρχαιολογικό χώρο, χάρισε στον τότε διάδοχο του ελληνικού θρόνου και μετέπειτα μονάρχη Κωνσταντίνο, ως γαμήλιο δώρο. Την ίδια εποχή, σημειώνει ο ίδιος, έκανε ανάλογη δωρεά που έφτασε στο Μουσείο του Λούβρου. Ενώ αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1895, παρέδωσε στον Γάλλο αρχαιολόγο, μέλος της γαλλικής Ακαδημίας των Επιστημών, Κλερμόν Γκαννώ, που επισκέφτηκε την Κρήτη, ένα ακόμη πιθάρι αλλά και άλλα αντικείμενα από την Κνωσό. Ο Γκαννώ στη συνέχεια δώρισε τα αντικείμενα στο Λούβρο.
Ο ίδιος ο Μ. Καλοκαιρινός θα προσθέσει, ότι μετά τις δωρεές του, από τα 12 πιθάρια που είχε βρει, είχαν απομείνει μόνο 5…
Όλα τα σημαντικά, πρώτα, αντικείμενα από την Κνωσό που είχε αποκαλύψει το 1878, συνολικά 365, τα είχε σε προσωπική συλλογή στην οικία του, με σκοπό να τα προσφέρει στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας «χάριν εθνικών λόγων», όπως ανέφερε ο ίδιος στο ίδιο δημοσίευμα της «Κρητικής Αρχαιολογικής Εφημερίδος» τον Οκτώβριο του 1906. Όλα όμως καταστράφηκαν στα φοβερά γεγονότα της 25ης Αυγούστου 1898, όταν κάηκε η οικία των Καλοκαιρινών. Ο ίδιος νωρίτερα, το 1884, πάντως είχε δωρίσει μερικά από τα αντικείμενα, στο μουσείο του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Ηρακλείου, του οποίου ήταν ιδρυτικό μέλος και ταμίας.
Η προσπάθεια του Φιλεκπαιδευτικού
Ο σύλλογος πρόσφερε σημαντικά στην προσπάθεια σωτηρίας των αρχαιοτήτων της Κρήτης, από το 1884 όταν ιδρύθηκε. Αυτός είναι ο «σύλλογος» τον οποίο αναφέρει η «Ακρόπολις» στο δημοσίευμα της 23ης Ιουλίου 1886 περί της χρήσης των αρχαιοτήτων της Κνωσού στο κτίσιμο του στρατώνα. Πρόεδρος ήταν ο γιατρός και αρχαιολόγος Ιωσήφ Χατζηδάκης. Ήταν ίσως ο μόνος φορέας, μαζί με τη Γενική Συνέλευση των Κρητών, που προσπάθησε πραγματικά να προστατεύσει τους κρητικούς θησαυρούς. Μάλιστα συχνά επιχειρούσε να αγοράζει αρχαιότητες από χωρικούς, πλειοδοτώντας έναντι ξένων αλλά και ντόπιων επαγγελματιών αρχαιοκαπήλων, που ζούσαν από τη «δουλειά» αυτή: αγόραζαν αρχαία και τα πωλούσαν σε μουσεία του εξωτερικού ή ευγενείς Ευρωπαίους, μεσάζοντες!
Ο Χατζηδάκης στη λογοδοσία που παρουσίασε τον Μάιο του 1886 για τα δύο χρόνια δράσης του συλλόγου (δημοσιεύτηκε ολόκληρη στην ηρακλειώτικη εφημερίδα «Μίνως» της 31ης Μαΐου 1886) καλούσε τη γενική διοίκηση να απαγορεύσει τις άνευ αδείας ανασκαφές και τόνιζε ότι ήταν χρέος η εξαγορά κάθε αρχαίου αντικειμένου ώστε να παραμείνει στο πρώτο κρητικό αρχαιολογικό μουσείο, αυτό δηλαδή που είχε δημιουργήσει στο Ηράκλειο ο Φιλεκπαιδευτικός. Εκείνη την εποχή ο σύλλογος είχε δαπανήσει 14.000 γρόσια, ποσό τεράστιο, για να εξαγοράσει αρχαία που προορίζονταν για το εξωτερικό.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της ανασκαφής στο Ιδαίον άντρον, που ξεκίνησε το 1884. Πολλά αντικείμενα της περιοχής βρίσκονταν στα χέρια κατοίκων των Ανωγείων, με τους οποίους διαπραγματευόταν την αγορά μεγάλος αρχαιοκάπηλος, πιθανότατα ξένος. Την υπόθεση αναφέρει ο Χατζηδάκης στο κείμενο της λογοδοσίας του, χωρίς όμως να ονομάζει τον αρχαιοκάπηλο, πέραν απʼ το ότι τον χαρακτηρίζει «γνωστό». Χρειάστηκε να μεταβεί στʼ Ανώγεια ο ίδιος ο Χατζηδάκης, να πλειοδοτήσει στις αγοραπωλησίες, κι έτσι κατάφερε να πάρει αρκετά αντικείμενα, όχι όμως όλα. Τα υπόλοιπα ίσως ακόμη και σήμερα να βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές ή σε μουσεία. Η εξαγορά και η διάσωση των αρχαίων κόστισε 8.531 γρόσια, που πληρώθηκαν σε κατοίκους των Ανωγείων, οι οποίοι τα είχαν στην κατοχή τους και διαπραγματεύονταν την πώλησή τους με τον «γνωστό αρχαιοκάπηλο».
Η επιγραφή της Γόρτυνας… υλικό κατασκευής σπιτιών!
Η κατασκευή του στρατώνα του Ηρακλείου από αρχαία αντικείμενα δεν είναι η μοναδική περίπτωση χρήσης αρχαιολογικών θησαυρών σε κτίσματα. Και οι Βενετσιάνοι έκαναν ανάλογη χρήση στα κτίρια που κατασκεύαζαν, ενώ είναι γνωστό ότι ο Ιταλός επιγραφολόγος Φεντερίκο Άλμπερ, ο ανασκαφέας της Γόρτυνας και της Φαιστού, έφερε στο φως την περίφημη επιγραφή της Γόρτυνας, τον Ιούλιο του 1884, αφού πρώτα εντόπισε τμήματά της σε τοίχους σπιτιών στη Μεσαρά: είχαν χρησιμοποιηθεί ως υλικά κατασκευής!
