Η προειδοποίηση της Γ.Σ. για την προετοιμασία των σφαγών, με τη στήριξη των Άγγλων, η απόρριψη της ένωσης και οι συνεχείς αναβολές της αυτονομίας.
Η επιβολή του «προσωρινού πολιτεύματος» της κρητικής κυβέρνησης.
Η επίσημη αλληλογραφία Κρητών και αντιπροσώπων των ΜΕΔ και τα πρακτικά των συζητήσεων
Οι φοβερές σφαγές των χριστιανών του Ηρακλείου, στις 25 Αυγούστου του 1898, άλλαξαν στην κυριολεξία τα «προγραμματισμένα» γεγονότα και την ιστορία στην Κρήτη, οδηγώντας σε άμεση εκδίωξη του τουρκικού στρατού από το νησί, μετά από 229 χρόνια καθολικής και βάρβαρης κατοχής. Η ευθύνη των μεγάλων δυνάμεων, Αγγλίας, Γαλλίας, Ιταλίας και Ρωσίας, και κυρίως των δύο πρώτων, σε σχέση με τα δραματικά γεγονότα σήμερα αποτιμώνται ως τεράστιες. Οι ΜΕΔ, συνηγορώντας στην ουσία υπέρ της Τουρκίας, εμπόδιζαν την πλήρη απελευθέρωση της Κρήτης και την ένωση με την Ελλάδα, όπως ήταν ο πόθος των Κρητών, οι οποίο έχυσαν ποταμούς αίματος στις επαναστάσεις του 19ου αιώνα. Κι αντί αυτού πρότειναν από τις αρχές του 1897 ένα αυτόνομο πολίτευμα, απόλυτα ελεγχόμενο απʼ αυτές, παρουσία μάλιστα του τουρκικού στρατού! Η στάση αυτή ενίσχυε τη θέση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά και των ίδιων των ακραίων στοιχείων της μειοψηφικής αλλά πολυπληθούς μουσουλμανικής κοινότητας του νησιού. Το 1897 σημειώθηκαν επεισόδια ακραίας βίας, με θύματα πρώτα χριστιανούς, αλλά φυσικά και μουσουλμάνους.
Τα επεισόδια αυτά δεν άλλαξαν την αναβλητική στάση των ΜΕΔ ούτε τις οδηγούσαν στην οριστική επίλυση του Κρητικού Ζητήματος, ακόμη και με το συμβιβαστικό δρόμο της προσωρινής αυτονομίας, χωρίς όμως την παρουσία του τουρκικού στρατού, η οποία ενθάρρυνε τους ακραίους μουσουλμάνους.
Η προειδοποίηση της Γ.Σ.
Δεν άλλαξε η στάση τους ούτε πήραν μέτρα προστασίας του χριστιανικού πληθυσμού ακόμη κι όταν, λίγους μήνες πριν τις σφαγές της 25ης Αυγούστου 1898, η Γενική Συνέλευση – βουλή ας την πούμε- των χριστιανών προειδοποίησε ότι ετοιμάζονταν σφαγές, με την προτροπή της τουρκικής διοίκησης αλλά και την πλήρη κάλυψη των Άγγλων. Η συνέλευση των Κρητών με επιστολή της είχε προειδοποιήσει τους ναυάρχους για το κλίμα που διαμόρφωναν στην πόλη του Ηρακλείου οι επίσημες τουρκικές αρχές και ο μουσουλμανικός όχλος, καταγγέλλοντας ότι στο παρασκήνιο είχαν τη συμμαχία της αγγλικής στρατιωτικής διοίκησης, στην οποία προΐστατο τότε ο συνταγματάρχης Τσερμσάιδ! Κι όμως αυτό το προφητικό και συνάμα δραματικό διάβημα της κρητικής αντιπροσωπείας όχι μόνο δεν πάρθηκε υπόψη, αλλά απορρίφθηκε με αυστηρότητα και ως…προσβλητικό για την τιμή του Άγγλου συνταγματάρχη…
Ο πρόεδρος της συνέλευσης Ιωάννης Κ. Σφακιανάκης από τις 11 Ιανουαρίου 1898 είχε περιγράψει στους ναυάρχους ένα όργιο βίας σε βάρος των χριστιανών της πόλης, στο οποίο συμμετείχαν ο μουσουλμανικός όχλος, χωροφύλακες και τακτικοί στρατιώτες της τουρκικής διοίκησης, έχοντας την ανοχή των αγγλικών δυνάμεων που επιτηρούσαν υποτίθεται την ειρήνευση της πόλης και του τμήματος του Ηρακλείου.
Ο Σφακιανάκης, μάλιστα, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, καταγγέλλοντας στον Ιταλό αντιναύαρχο Κανεβάρο, προϊστάμενο τότε του συμβουλίου των Ναυάρχων, ότι οι αγγλικές δυνάμεις κατηύθυναν, χωρίς να φαίνονται, τα γεγονότα του Ηρακλείου! Και προειδοποιούσε για τους κινδύνους που μπορούσαν να προκύψουν για την πόλη. Το διάβημα απορρίφθηκε από τον Κανεβάρο ως προσβλητικό! Τα στοιχεία που κατέθετε ο πρόεδρος της κρητικής συνέλευσης βασίζονταν σε εκθέσεις των υποπροξένων των ευρωπαϊκών δυνάμεων στην πόλη, αλλά και χριστιανών παραγόντων.
Η βία που ασκούσαν οι οθωμανικές δυνάμεις σε βάρος των χριστιανών οδήγησε στην εγκατάλειψη της πόλης από τους χριστιανούς, και στην αντίστοιχη συσσώρευση Τουρκοκρητικών. Τον Αύγουστο στο Ηράκλειο βρίσκονταν μόλις 1200 χριστιανοί και περισσότεροι από 40.000 Τουρκοκρήτες, στην πλειοψηφία τους φανατισμένοι και έξαλλοι κατά των Ηρακλειωτών. Από αυτούς άλλωστε προήλθαν οι σφαγείς.
Το πρώτο Εκτελεστικό (κυβέρνηση) της Κρήτης, που συγκροτήθηκε το καλοκαίρι του 1898, πριν τις σφαγές του Ηρακλείου. Δεύτερος από αριστερά, καθιστός, ο πρόεδρος Ιωάννης Κ. Σφακιανάκης, θεωρούμενος πρώτος πρωθυπουργός της Κρήτης. Αριστερά ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που εκπροσωπούσε τα Χανιά. Δεξιά ο Νικόλαος Γιαμαλάκης (Λασίθι). Όρθιοι οι Αντώνιος Χατζηδάκης (Ηράκλειο), Γεώργιος Μυλωνογιαννάκης (Σφακιά), Εμμανουήλ Ζαχαράκης (Ρέθυμνο). (Ιστορικό Μουσείο Κρήτης© Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών)
Το έγγραφο της συνέλευσης είχε γραφεί, όπως προαναφέρθηκε, στις 11 Ιανουαρίου 1898 στις Πλακούρες. Η αντιπροσωπεία των Κρητών απευθυνόμενη στον Κανεβάρο σημείωνε, δια του προέδρου της Ιωάννη Σφακιανάκη και του γραμματέα Στυλιανού Παπαντωνάκη:
«Αι εξ Ηρακλείου αδιακόπως ερχόμεναι ειδήσεις αναγκάζουσι ημάς να επιστήσωμεν την σοβαράν προσοχήν του Υψηλού Συμβουλίου των Ναυάρχων, επί της οικτράς καταστάσεως ήτις αφέθη νʼ αναπτυχθή εις την πόλιν ταύτην, και τα περίχωρά της.
Αι λεπτομερείς εκθέσεις τας οποίας οι χριστιανοί κάτοικοι και προξενικοί πράκτορες αποστέλλουσι εκάστοτε προς τε το Συμβούλιον των ναυάρχων και τους προξένους περί των εγκλημάτων και βιαιοπραγιών του Μουσουλμανικού όχλου μας απαλάττουσι του κόπου να επαναλάβωμεν ενταύθα την απαρίθμησιν αυτών, ήτις άλλως θα ήτο λίαν σχοινοτενής.
Αρκούμεθα λοιπόν συνοψίζοντες να αναφέρωμεν:
1ον Ότι αι χριστιανικαί οικίαι και τα μαγαζεία, όσων διηρπάγησαν μάλλον ή ήττον φανερώς τα περιεχόμενα, προ των ομμάτων των επιτοπίων αρχών, αριθμούνται ήδη καθʼ εκατοντάδας.
2ον Ότι δια να σώσωσιν όσα σκεύη και εμπορεύματα υπελείφθησαν εδέησε να τα μεταφέρωσιν εις τα Προξενεία και εντός της εκκλησίας.
3ον Ότι ήρχισαν νʼ αποσπώσι και αυτήν την ξυλείαν και τους λίθους των οικοδομών.
4ον Ότι εν τη περιοχή της στρατιωτικής ζώνης δεν έμεινεν εις τας χριστιανικάς ιδιοκτησίας ούτε δένδρον ούτε ίχνος άλλων φυτειών.
5ον Ότι συμμορίαι κακούργων οργανιζόμεναι υπό τα όμματα των αρχών, επιχειρούσιν επιδρομάς εις το εσωτερικόν της νήσου, φονεύουσι, διαρπάζουσι και επανερχόμενοι θέτουσι εν ασφαλεία εαυτούς και τα λάφυρα όπισθεν των τειχών της πόλεως, των φρουρουμένων υπό Τουρκικών και Διεθνών στρατευμάτων.
6ον Ότι πάσα συγκοινωνία μεταξύ της πόλεως και των περιχώρων είναι προ δώδεκα μηνών εντελώς διακεκομμένη, εκ τούτου δε μεγάλας υφίστανται στερήσεις οι κάτοικοι των πέριξ επαρχιών.
7ον Ότι ουδέ αυτών των νεκρών εφείσθησαν, διότι οι εν τω χριστιανικώ νεκροταφείω τάφοι ανεσκάφησαν, εβεβηλώθησαν, τα δε οστά διεσκορπίσθησαν ή επωλήθησαν προς εξαγωγήν.
Εν τούτοις, δεν είνε η δύναμις, ήτις ελλείπει από τας εν Ηρακλείω Αρχάς, όπως θέσωσι τέρμα εις τοιαύτην πραγμάτων κατάστασιν. Πράγματι η φρουρά αποτελείται εκ 4.000 τακτικών τούρκων και εκ 1.500 ατάκτων και χωροφυλάκων. Εκτός δε τούτων υπάρχουσι και στρατεύματα της κατοχής συμποσοθέντα κατά καιρούς μέχρι 2.000 ανδρών.
Και όμως ιδού εις τι χρησιμεύει η δύναμις αύτη: Οι μεν χωροφύλακες συμμετέχουσι εις τας εντός της πόλεως διαρπαγάς, οι δε άτακτοι στρατιώται συναπαρτίζουσι τας συμμορίας, αίτινες επιχειρούσι τας εις το εσωτερικόν επιδρομάς και ερημώνουσι τα περίχωρα∙ ο δε τακτικός στρατός χρησιμεύει ως στήριγμα των συμμοριών τούτων, οσάκις οι χριστιανοί τρέψωσιν αυτούς εις φυγήν και τους καταδιώξωσιν εκ του σύνεγγυς. Καθʼ όσον αφορά τον στρατόν της Ευρωπαϊκής κατοχής, είμεθα αναγκασμένοι να παρατηρήσωμεν μετά λύπης ότι, αφού εκήρυξαν ότι θέτουσιν υπό την προστασίαν των την πόλιν, παρεδέχθησαν το σύστημα νʼ αφήσωσι τους στρατιώτας να παρίστανται ως θεαταί εν μέσω των σκηνών τούτων της διαρπαγής και των εγκλημάτων.
Δεν ηθέλησαν να εφαρμόσωσι και εν Ηρακλείω τον τρόπον της ενεργείας όστις τοσούτον επιτυχώς εδοκιμάσθη εις τας άλλας πόλεις της Νήσου. Επροτίμησαν να τοποθετηθώσι μετριοφρόνως όπισθεν των τουρκικών αρχών και χωρίς να φαίνωνται να διευθύνωσι τας ενεργείας των∙ το αποτέλεσμα υπήρξεν ότι αι τουρκικαί αρχαί εξηκολούθησαν ενεργούσαι κατά το τον ίδιον τρόπον∙ ότι συνεπληρώθη η καταστροφή του χριστιανικού πληθυσμού του Ηρακλείου, του πλουσιωτέρου και φιλοπονεστέρου της νήσου∙ ότι οι χριστιανοί των επαρχιών ωθούνται υπό του κακού παραδείγματος της αντεκδικήσεως, εναντίον των προσπαθειών της Συνελεύσεως, όπως τους αποτρέψη και τέλος, ότι κινδυνεύη να μειωθή εις τα όμματα του όχλου το γόητρον της Ευρωπαϊκής κατοχής, διότι σχηματίζεται παρʼ αυτώ η σφαλερά ιδέα ότι οι Ευρωπαίοι ενασμενίζουσιν εις την θέαν των διαπραττομένων προ των οφθαλμών των εγκλημάτων, ή ότι δεν έχουσι το θάρρος να τα εμποδίσωσι, ή να τα τιμωρήσωσι.
Δεν είνε ανάγκη να καταδείξωμεν πόσον ασυμβίβαστος είνε η κατάστασις αύτη προς τον φιλάνθρωπον και ειρηνευτικόν σκοπόν τον οποίον προέθετο η Ευρωπαϊκή κατοχή και πόσας δυσκολίας και κινδύνους δύνανται να παρασκευάσωσι εις το μέλλον εξ αυτής σφαλεραί εντυπώσεις».
Το υπόμνημα των ναυάρχων (25 Ιουνίου/ 7 Ιουλίου 1898) προς τους αντιπροσώπους της συνέλευσης για τις βάσεις του προσωρινού πολιτεύματος. Η κρητική συνέλευση, μετά την απόρριψη της ένωσης, ζήτησε την εγκαθίδρυση της προσωρινής αυτονομίας, αλλά οι ευρωπαίοι εκπρόσωποι αντιπρότειναν την προσωρινή διακυβέρνηση από το Εκτελεστικό, χωρίς να απομακρυνθούν οι τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις. (Ιστορικό Μουσείο Κρήτης© Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών)
Η υπεροπτική απάντηση
Στην αυστηρή, για τη στάση ανοχής προς τις τουρκικές αγριότητες, επιστολή της κρητικής συνέλευσης απάντησε με λίαν υπεροπτικό ύφος ο Κανεβάρο, μία ή δύο ημέρες αργότερα. Κι αντί να αποδεχτεί τουλάχιστον να εξετάσει τα όσα επεσήμαινε η συνέλευση των Κρητών, εκείνος δήλωνε ότι προσβάλλεται ο Άγγλος συνταγματάρχης από τις παρατηρήσεις, τις οποίες και απέρριπτε, εγκαλώντας, στην ουσία, τον πρόεδρο και τους πληρεξουσίους. Η συνέλευση, μπροστά στο ενδεχόμενο στην πολύ κρίσιμη στιγμή να έλθει σε πλήρη ρήξη με τους ναυάρχους, αναγκάστηκε να στείλει νέα επιστολή, με την οποία δήλωνε ότι δεν είχε πρόθεση να προσβάλλει κανένα. Και ζητούσε να μείνει μέχρι εκεί το διάβημά της.
Η επιστολή του Κανεβάρο προς τον Σφακιανάκη ανέφερε:
«Εάν έχω την τιμήν ως αρχαιότερος να προεδρεύω του Συμβουλίου των ναυάρχων, έχω επίσης το καθήκον να μη χρησιμεύω ως μεσάζων, όπως περιέρχωνται εις τους συναδέλφους μου παράπονα και κατηγορίαι δυνάμεναι να προσβάλωσι την φιλοτιμίαν τινός εξ αυτών ή του υπό τας διαταγάς αυτού στρατιωτικού Διοικητού.
Εν τη επιστολή υμών υπάρχουσι φράσεις δυσάρεστοι, προσβλητικαί μάλιστα δια τον συνταγματάρχην Τσερμσάιδ και δια τους Άγγλους στρατιώτας. Θα επέχω λοιπόν του να παρουσιάσω την επιστολήν ταύτην εις τους συναδέλφους μου, αφίνων υμάς ελευθέρον να την απευθύνετε υμείς αυτός απʼ ευθείας εις έκαστον εξ αυτών, εάν νομίζετε αναγκαίον να επιμείνητε εις τα παράπονά σας.
Τα επʼ εμοί οφείλω να σας είπω ότι ευρίσκω εν αυτή γεγονότα εξογκωμένα και βεβαιώσεις πεπλανημένας. Νομίζω ότι το καλλίτερον θα ήτο να μη επιμείνητε εις αυτήν, μάλιστα καθʼ ην στιγμήν ο Ναύαρχος Χάρρις (σ.σ. ήταν ο Άγγλος) και ο συνταγματάρχης Τσερμσάιδ δια των παραπόνων, άτινα προσφάτως διετύπωσαν κατά της εν Ηρακλείω οθωμανικής αρχής, προεκάλεσαν την αντικατάστασιν του διοικητού της πόλεως ταύτης, αντικατάστασις ήτις εξητήθη και επετεύχθη υπό του Συμβουλίου των Ναυάρχων, και ημέρας τινάς επίσης αφʼ ότου εικοσιτέσσαρες μουσουλμάνοι, ένοχοι του ότι ηθέλησαν να παραβιάσωσιν ένοπλοι την ζώνην, συνελήφθησαν και εκρατήθησαν επί του αγγλικού πολεμικού πλοίου, ίνα τεθώσιν εις την διάθεσιν των Ναυάρχων».
Το μόνο μέτρο που ο Κανεβάρο ανακοίνωσε στον Σφακιανάκη, μετά τη δεύτερη επιστολή του τελευταίου, με την οποία ουσιαστικά ανακαλούσε την πρώτη καταγγελία του, ήταν ότι θα οργανωνόταν κοινό παζάρι χριστιανών και μουσουλμάνων στο Γάζι, προκειμένου να αμβλυνθεί η κατάσταση!
Οι συνεχείς αναβολές της αυτονομίας
Οι σφαγές λοιπόν επέσπευσαν την εγκαθίδρυση αυτόνομου πολιτεύματος στην Κρήτη και άλλαξαν την απόφαση των ΜΕΔ για την εφαρμογή του παρουσία και τουρκικού στρατού που θα προστάτευε τους Οθωμανούς Κρήτες. Σε κάθε περίπτωση, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, που είχαν προτείνει την αυτονομία ως οριστική λύση, ουδέποτε δεσμεύτηκαν στην ουσία για το χρόνο εφαρμογής της αυτονομίας. Αντʼ αυτής, προώθησαν προσωρινό, όπως το ονόμασαν, πολίτευμα, με την Εκτελεστική Επιτροπή σε ρόλο κυβέρνησης περιορισμένης ευθύνης και μόνο για τις περιοχές των χριστιανών. Τι υπόλοιπες περιοχές θα τις διοικούσαν, στην ουσία, οι Τούρκοι, ενώ πάντα οι ΜΕΔ, και για τους χριστιανούς και για τους μουσουλμάνους, θα είχαν τον τελικό λόγο. Οι πόλεις ήταν έξω από τη δικαιοδοσία του Εκτελεστικού, καθώς σε αυτές κα
τοικούσαν κυρίως μουσουλμάνοι. Όλα αυτά μέχρι την αυτονομία, που κάποτε θα ερχόταν. Όπως προαναφέραμε, οι σφαγές του Ηρακλείου, κυρίως των Άγγλων στρατιωτών, ανέτρεψαν τα πάντα και οδήγησαν στην εκδίωξη του τουρκικού στρατού και στην ανάθεση στον πρίγκιπα Γεώργιο τη διακυβέρνηση της αυτόνομης πολιτείας, την οποία είναι φανερό ότι δεν σχεδίαζαν να υλοποιήσουν τόσο γρήγορα…
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, 2,5 χρόνια μετά, στις 17 Μαρτίου 1901, στην περίφημη συνέντευξή του στην «Ακρόπολι», η οποία προκάλεσε την απόλυση του από τη θέση του υπουργού της Κρήτης, με απόφαση του πρίγκιπα, έλεγε ότι αν δεν είχαν συμβεί οι σφαγές του Ηρακλείου οι Τούρκοι δεν θα είχαν αποχωρήσει ακόμη από το νησί. «Μήπως -έλεγε-δεν είνε πιθανόν ότι, αν δεν συνέβαινον αι σφαγαί του Ηρακλείου τουρκικά στρατεύματα θα κατείχον εισέτι την νήσον, θα επειραματιζόμεθα δε ακόμη με νόθα εμβαλώματα ως το του Εκτελεστικού».
Το αναλυτικό κείμενο του προσωρινού πολιτεύματος, με την ανάθεση περιορισμένου κυβερνητικού ρόλου στο Εκτελεστικό, είχαν οριστικοποιήσει λίγες μέρες πριν τα αιματηρά γεγονότα οι πρόξενοι της Ρωσίας, της Μεγάλης Βρετανίας, της Ιταλίας και της Γαλλίας και τα μέλη του Εκτελεστικού της Κρήτης. Στην πραγματικότητα πάντως τα δραματικά γεγονότα πρόλαβαν την κατάληξη των συζητήσεων, καθώς το τυπικό μέρος της συμφωνίας θα έκλεινε μετά την 25 Αυγούστου. Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν υπάρχει κείμενο που να συνυπέγραψαν οι εκπρόσωποι των ΜΕΔ και των Κρητών, παρά μόνο ένα τυπωμένο σχέδιο πολιτεύματος 33 σελίδων, στο τέλος του οποίου υπάρχουν τα ονόματα των προξένων και των μελών του Εκτελεστικού. Η ημερομηνία που φέρει το κείμενο των αρχών του πολιτεύματος είναι η 23η Αυγούστου, πιθανότατα με το νέο ημερολόγιο, καθώς το κείμενο είχε συνταχθεί και εκτυπωθεί από τις ΜΕΔ στην Τουλόν της Γαλλίας, ήταν κείμενο, δηλαδή, των ευρωπαϊκών δυνάμεων οι οποίες χρησιμοποιούσαν το νέο ημερολόγιο. Άρα θα πρέπει να θεωρήσομε ότι το έντυπο προσωρινού πολιτεύματος, που δεν υπεγράφη, είχε ημερομηνία 11/23 Αυγούστου 1898. Είχε συνολικά 188 άρθρα, και θα έπαιζε το ρόλο, ας πούμε, ενός συντάγματος, για την εσωτερική οργάνωση του νησιού.
Πάντως στην αναβολή της υπογραφής δεν οδήγησαν μόνο οι σφαγές του Ηρακλείου αλλά και η στάση των αγγλικών αρχών οι οποίες ενίσχυαν τη θέση των μουσουλμάνων για επιστροφή στα σπίτια και τις περιουσίες τους (τα αιματηρά επεισόδια που σημειώνονταν όλο το προηγούμενο διάστημα οδήγησαν χριστιανούς και μουσουλμάνους να απομακρυνθούν από τους χώρους διαβίωσής τους), ενώ η συνέλευση των Κρητών και το Εκτελεστικό είχαν διακηρύξει ότι η επιστροφή θα ήταν αποδεκτή μόνο μετά την αποχώρηση του τουρκικού στρατού. Ο προσωρινός διοικητής του Ηρακλείου Άγγλος αντισυνταγματάρχης Mandelied επέμενε στην άποψη της επιστροφής και είχε ανακοινώσει στους χριστιανούς ότι θα εφάρμοζε οπωσδήποτε την απόφασή του. Ανάλογη στάση είχαν και άλλοι διοικητές στους υπόλοιπους νομούς, με αποτέλεσμα το Εκτελεστικό να δηλώσει στους ναυάρχους στις 17 Αυγούστου ότι δεν θα υπογράψει το κείμενο του προσωρινού πολιτεύματος, το οποίο ήταν ήδη στο γαλλικό τυπογραφείο. Όπως αναφέρει στην «Ιστορία της Κρήτης» ο Ιωάννης Μουρέλλος, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, μέλος του Εκτελεστικού εκείνη την περίοδο, έγραφε στο φίλο του Νικόλαο Πιστολάκη ότι τα μέλη της κρητικής κυβέρνησης «εθεωρούσαν ναυαγήσασαν την εφαρμογήν του προσωρινού πολιτεύματος και ότι απέχουν να προβούν εις την εφαρμογήν αυτού, αξιούντες οριστικήν και ριζικήν λύσιν».
Το σχέδιο, πάντως, των βασικών αρχών οι δύο πλευρές το είχαν συμφωνήσει τόσο με κοινές συνεδριάσεις και επεξεργασίες, όσο και με χωριστά ψηφίσματα, στη βάση των προτάσεων που κατέθετε το συμβούλιων των πρεσβευτών των ΜΕΔ, το οποίο βρισκόταν και συνεδρίαζε στην Κωνσταντινούπολη.
Από τις 5/17 Μαρτίου του 1897, μετά την κατάληψη της Κρήτης από τις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις και τον αποκλεισμό της από το στόλο των ΜΕΔ, οι αντιπρόσωποι των ευρωπαϊκών δυνάμεων πρότειναν την αυτονομία ως νέο πολίτευμα, αποδεχόμενοι τις προτάσεις της Μεταπολιτευτικής Επιτροπής του Μανούσου Κούνδουρου, που είχε συσταθεί από το 1895. Οι προτάσεις Κούνδουρου είχαν διατυπωθεί μπροστά στις συνεχείς αρνήσεις των ΜΕΔ να συναινέσουν στην ένωση με την Ελλάδα και στις απειλές του σουλτάνου, ο οποίος έβλεπε τον κίνδυνο να χάσει την Κρήτη. Την πρόταση της αυτονομίας αναγκάστηκαν να δεχτούν οι Κρήτες, μετά την ατυχή για την Ελλάδα έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου, που προκλήθηκε ακριβώς εξαιτίας της εμπλοκής της ελληνικής κυβέρνησης στο Κρητικό Ζήτημα και της αποστολής του στρατού που κατέλαβε το νησί στο όνομα του Έλληνα βασιλιά, κηρύσσοντας την ένωση. Η αποδοχή της αυτονομίας έγινε με έντονες αντιπαραθέσεις ενωτικών και αυτονομιστών – μεταπολιτευτικών, σε δύο γενικές συνελεύσεις των Κρητών, στους Αρμένους, στις 26 Ιουνίου 1897 και στις Αρχάνες στις 30 Ιουλίου. Η τελευταία συνέλευση μετατράπηκε σε εμφύλια διαμάχη και οδήγησε στο γνωστό επεισόδιο της απόπειρας των ενωτικών κατά του προέδρου της Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος είχε ταχθεί υπέρ της αυτονομίας.
Τελικά η τρίτη συνέλευση, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 16 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου στο Μελιδόνι, αποδέχτηκε ομόφωνα την αυτονομία ως προσωρινή λύση, με την προϋπόθεση ότι διοικητής του νησιού θα αναλάμβανε Ευρωπαίος παράγοντας κι όχι Οθωμανός, όπως αξίωνε ο σουλτάνος. Σʼ αυτή την τρίτη συνέλευση πρόεδρος είχε εκλεγεί ο Ιωάννης Σφακιανάκης, ο οποίος είχε κληθεί από τον Βενιζέλο ως ο άνθρωπος που θα μπορούσε να συνενώσει τις διασπασμένες – λόγω και της μορφής του πολιτεύματος- κρητικές δυνάμεις.
Ακολούθησαν μήνες κωλυσιεργίας εκ μέρους των ΜΕΔ και διαφωνιών τους για το πρόσωπο του κυβερνήτη. Στην πραγματικότητα, όμως, οι συνεχείς αναβολές αποδείκνυαν τις αληθινές προθέσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων, που δεν επιθυμούσαν τη ρήξη με την υψηλή πύλη. Και χωρίς να αρνούνται την εγκατάσταση του νέου καθεστώτος στο νησί, παρέτειναν κάθε φορά την εφαρμογή μιας λύσης.
Σημείο έντονης διαφωνίας με τη συνέλευση των Κρητών (το Εκτελεστικό συγκροτήθηκε τον Ιούλιο του 1898, όταν πλέον υπήρξε μια πρώτη συμφωνία για μερικές βασικές αρχές του προσωρινού πολιτεύματος μέχρι την εφαρμογή της αυτονομίας) ήταν η παρουσία τουρκικών στρατευμάτων στο νησί. Οι αντιπρόσωποι των Κρητών συμφωνούσαν στο να παραμείνει η σχέση της Τουρκίας με την Κρήτη με τη μορφή της επικυριαρχίας του σουλτάνου, αλλά δεν συζητούσαν καν το ενδεχόμενο τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στην περίοδο της αυτονομίας. Οι τοπικοί αντιπρόσωποι των ΜΕΔ στα λόγια συμφωνούσαν με τη θέση της συνέλευσης, αλλά στην πράξη δεν το δέχονταν, σύμφωνα με τις οδηγίες του συμβουλίου των πρεσβευτών της Κωνσταντινούπολης. Τα δραματικά γεγονότα του Ηρακλείου έδωσαν τη λύση, με την οριστική εκδίωξη του τουρκικού στρατού.
Η συνέλευση υπενθυμίζει τις υποσχέσεις…
Στις 3/15 Ιουνίου 1898 (η πρώτη ημερομηνία είναι με το παλιό ημερολόγιο που υπήρχε ακόμη στην Κρήτη και την Ελλάδα και η δεύτερη σύμφωνα με το νέο, το ευρωπαϊκό) το προεδρείο της κρητικής συνέλευσης, από το Ακρωτήρι, όπου συνεδρίαζε, υπενθύμιζε στον προϊστάμενο του συμβουλίου των ναυάρχων Γάλλο αντιναύαρχο Ποττιέ ότι οι Κρήτες αποδέχτηκαν την αυτονομία και περίμεναν τις πρωτοβουλίες των ΜΕΔ για την εφαρμογή της. Μάλιστα σημείωνε ότι η κατοχή της Θεσσαλίας από τον τουρκικό στρατό, την οποία οι ναύαρχοι θεωρούσαν λόγο αναβολής επίλυσης του Κρητικού, είχε λήξει και «δεν υπάρχει πλέον εμπόδιον εις την τοσάκις αναβληθείσαν διαρρύθμισιν του Κρητικού ζητήματος». Παράλληλα το προεδρείο υπενθύμιζε τις θεμελιώδεις βάσεις του αυτόνομου πολιτεύματος:
«α. Αυτονομία πλήρης υπό την επικυριαρχίαν της Α.Μ. του Σουλτάνου.
β. Οι Κρήτες θα διατελώσιν εντελώς απηλλαγμένοι παντός ελέγχου της Υψ. Πύλης, ως προς τας εσωτερικάς αυτών υποθέσεις∙ και τέλος ως συνέπεια εξυπακουομένη και απαραίτητος∙
γ. Απομάκρυνσις των Οθωμανικών Δυνάμεων εκ της Νήσου».
Η παράταση της εκκρεμότητας, σημειωνόταν στο έγγραφο του προεδρείου της συνέλευσης, είναι δυνατό να εξελιχθεί σε διαρκή πηγή ανησυχίας και ερεθισμού ανάμεσα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους.
Η επιστολή κινητοποίησε τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και το συμβούλιο των προξένων στις 24 Ιουνίου /6 Ιουλίου κάλεσε το προεδρείο σε συνεδρίαση για την επομένη ημέρα προκειμένου να του παραδώσει τις προτάσεις των ναυάρχων. Πράγματι, την επομένη δόθηκε στο προεδρείο κείμενο με τις βασικές αρχές αλλά και τις ενέργειες των ΜΕΔ για την προσωρινή διοίκηση του νησιού, χωρίς καν νύξη για την οριστική επίλυση του Κρητικού ζητήματος. Οι ΜΕΔ σʼ αυτή τη συνεδρίαση γνωστοποίησαν την απόφασή τους για την εκλογή προσωρινής κυβέρνησης της Κρήτης, που την ονόμασαν Εκτελεστική Επιτροπή, με την ευθύνη της συνέλευσης.
Στο κείμενο (διασώζεται στο Ιστορικό Αρχείο του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης με αριθμό φακέλου 3/101), με ημερομηνία 25 Ιουνίου/ 7 Ιουλίου, αναφέρονταν:
«Υπόμνημα επιδοθέν εις τους απεσταλμένους της Συνελεύσεως των Κρητών υπό των Ναυάρχων παρισταμένων και των Προξένων των 4 Δυνάμεων.
Εάν το ζήτημα της μελλούσης Κυβερνήσεως της Νήσου Κρήτης δεν εκανονίσθη εισέτι οριστικώς, αι Δυνάμεις δεν δύνανται δια τον λόγον τούτον να παραβλέψωσι τον κύριον σκοπόν, ον επιδιώκουσιν, ουδέ να αδιαφορήσωσι προς τα παθήματα των Κρητών. Δια τούτο επιθυμητόν φαίνεται εις αυτάς νʼ αποκατασταθή εν τη Νήσω, έστω και προσωρινώς, τάξις πραγμάτων παρέχουσα εγγυήσεις τάξεως και ησυχίας.
Κατά συνέπειαν απεφάσισαν την σύστασιν Εκτελεστικής Επιτροπής διοριζομένης υπό της Συνελεύσεως των Κρητών, εις ην να ανατεθή η Διοίκησις των μερών εκείνων της Νήσου των υπακουόντων νυν εις την Συνέλευσιν των Κρητών, ενώ οι Ναύαρχοι θα εξήσκουν την εξουσίαν των επί των μερών των κατεχομένων υπό των Ευρωπαϊκών στρατευμάτων. Ο χαρακτήρ της Επιτροπής ταύτης έσται προσωρινός, θα διατελή δε εν διαρκεί συνεφεία προς τους Ναυάρχους και θα δύναται αμέσως να ανακληθή υπʼ αυτών, εν η περιπτώσει ήθελεν εξέλθη της αποστολής της.
Εκτός τούτου αι Κυβερνήσεις της Γαλλίας, της Μεγάλης Βρετανίας, της Ιταλίας και της Ρωσσίας ασχολούνται προς συγκρότησιν Διεθνούς συνδικάτου Τραπεζιτών εκ των τεσσάρων Χωρών, οίτινες να κάμωσι τας αναγκαίας προκαταβολάς και εις ους να επιτραπή ως εγγύησις η είσπραξις όλου ή μέρους του τελωνειακού προσθέτου φόρου του 3%.
Επιφορτισθέντες υπό των Κυβερνήσεών των να διακοινώσωσι την απόφασιν ταύτην των Δυνάμεων εις την Συνέλευσιν των Κρητών και να ασφαλίσωσι την εφαρμογήν της οι Ναύαρχοι, μοι ανέθηκαν την φροντίδα να αναγνώσω την ανακοίνωσιν ταύτην εις το διαρκές Προεδρείον της Συνελεύσεως και το πληροφορήσω, ότι εξουσιοδότησαν τους Προξένους όπως καταστρώσωσι μετά της Εκτελεστικής Επιτροπής σχέδιον προσωρινής Διοικήσεως επί των επομένων βάσεων.
1ον Τρόπος της εκλογής της Εκτελεστικής Επιτροπής, αριθμός των πληρεξουσίων (των μελών)
Η Εκτελεστική Επιτροπή πρέπει να εκλέγηται υπό της Συνελεύσεως των Κρητών, ήτις θέλει συγκληθή μετά την διακοίνωσιν προς το Διαρκές Προεδρείον της Συνελεύσεως των αποφάσεων των Δυνάμεων.
Τα μέλη της Εκτελεστικής Επιτροπής θα ήνε εξ τον αριθμόν εξ ων ο Πρόεδρος της Συνελεύσεως αυτοδικαίως Πρόεδρος της Εκτελεστικής Επιτροπής και πέντε μέλη, εις κατά τμήμα. Ο Πρόεδρος εν περιπτώσει ισοψηφίας θα έχη την νικώσαν ψήφον.
2ον Αρχαί αίτινες θα χρησιμεύσωσιν ως βάσις της λειτουργίας της προσωρινής ταύτης Κυβερνήσεως.
Η Εκτελεστική Επιτροπή θα εφαίνετο εκ πρώτης όψεως, ότι δεν έπρεπε να επιφορτισθή ή να διοική τα μέρη της Νήσου τα υπακούοντα νυν εις την Συνέλευσιν των Κρητών. Αλλʼ επειδή δεν υπάρχει πλέον εν τω τόπω ουδέν σχεδόν ίχνος διοικήσεως, εκ δε των οδηγιών των σταλεισών εις τους Ναυάρχους εξάγεται, ότι η επιθυμία των 4 Δυνάμεων είνε να ιδρύσωσι κατάστασιν πραγμάτων, έστω και προσωρινήν, παρέχουσα εγγυήσεις τάξεως και ησυχίας, είνε απολύτως αναγκαίον να τεθώσιν αι βάσεις τουλάχιστον Κανονισμού, όστις να χρησιμεύση εις προσωρινήν διοίκησιν της Νήσου.
Προς σύνταξιν του Κανονισμού τούτου θα ήτο, καθ΄ημάς, σκόπιμον να χορηγηθή εις την Εκτελεστικήν Επιτροπήν δικαίωμα τι πρωτοβουλίας και να ανατεθή εις αυτήν η φροντίς να παρουσιάση προτάσεις τινάς σκοπούσας την ίδρυσιν της προσωρινής ταύτης τάξεως των πραγμάτων.
Τα υπό της Επιτροπής ταύτης εκπονούμενα σχέδια πρέπον θα ήτο να υποβληθώσιν εις την εξέτασιν των Προξένων οίτινες θα ελάμβανον παρά των Ναυάρχων την εντολήν να συζητήσωσι τους όρους αυτών μετά της Εκτελεστικής Επιτροπής και να επιφέρωσιν εις αυτούς τας τροποποιήσεις τας οποίας ήθελον κρίνει αναγκαίας.
Ο Κανονισμός ούτος συντελούμενος θα υπεβάλετο εις την κύρωσιν των Ναυάρχων και θα καθίστατο δια Διατάγματος εφαρμοστέος εις πάντα τα μέρη της Νήσου τα νυν υπακούοντα εις την Συνέλευσιν των Κρητών.
Τα σχέδια τα οποία η Εκτελεστική Επιτροπή πρέπει να παρασκευάση θα απέβλεπον αποκλειστικώς τα επόμενα αντικείμενα:
Διοίκησις. Εις έκαστον των τεσσάρων διεθνών τμημάτων η Εκτελεστική Επιτροπή θα αντιπροσωπεύηται υπό ενός Γενικού Διαχειριστού (Νομάρχης).
Εις εκάστην των 20 επαρχιών θα υπάρχη εις διαχειριστής (Έπαρχος), όστις θα εξαρτάται εκ του Γεν. Διαχειριστού του τμήματος.
Οι υπάλληλοι ούτοι θα διορίζωνται υπό του Συμβουλίου των Nαυάρχων προτάσει της Εκτελεστικής Επιτροπής.
Η φύσις των σχέσεων, αίτινες πρέπει να υπάρχωσι μεταξύ του Γεν. Διαχειριστού και του ανωτέρου Διοικητού (των Ευρωπαϊκών Στρατευμάτων) του τμήματος, θα κανονισθή υπό των Ναυάρχων.
Δικαιοσύνη. Ίδρυσις εν τω εσωτερικώ Ειρηνοδικείων, πολιτικών και ποινικών Δικαστηρίων, άτινα θα συγκροτηθώσιν, εφʼ όσον είνε δυνατόν, συμφώνως με τας διατάξεις του κανονισμού 15/27 Ιανουαρίου 1897. Θα δικάζωσι σύμφωνα με τον Κρητικόν νόμον.
Η εκδίκασις των κακουργημάτων επιφυλάσσεται αποκλειστικώς εις το Στρατιωτικόν Δικαστήριον του Τμήματος.
Χωροφυλακή. Σύστασις προσωρινής χωροφυλακής εν μέρει ιθαγενούς και εν μέρει Ευρωπαϊκής, περιοριζομένης εις τον απόλυτον αναγκαίον αριθμόν, τιθεμένης υπό την διοίκησιν ξένων αξιωματικών, υπό την ανωτέραν εξουσίαν του Διοικητού (των Ευρωπαϊκών Στρατευμάτων) του Τμήματος.
Προϋπολογισμός. Κατάρτισις προσωρινού προϋπολογισμού δεικνύοντος το άθροισμα των ποσών των αναγκαίων προς εξασφάλισιν της λειτουργίας της προσωρινής ταύτης Διοικήσεως και δηλούντος τον τρόπον της εισπράξεως των φόρων, υπό την επίβλεψιν και με την σύμπραξιν της Χωροφυλακής.
Έλεγχος. Έλεγχος ασκούμενος εν ονόματι των 4 Δυνάμεων θα εγκαθιδρυθή επί των πράξεων των τε εισπράξεων και δαπανών.
Χορηγούντες εις την Συνέλευσιν των Κρητών, αντιπροσωπευμένην υπό της Εκτελεστικής Επιτροπής, της παρʼ αυτής εκλεγομένης, δικαίωμα πρωτοβουλίας προς παρουσίασιν νομοσχεδίων σχετικών με την προσωρινήν διοίκησιν της νήσου, οι Ναύαρχοι ηθέλησαν να δώσωσιν εις την Συνέλευσιν ταύτην απόδειξιν εμπιστοσύνης, την οποίαν αύτη θα προθυμοποιηθή να δικαιώση. Εξ άλλου μέρους οι κάτοικοι της Νήσου θα εννοήσωσιν, ότι ο τόπος διήνυσε σπουδαίον σταθμόν, θα προσπαθήσωσι δε, εν αμφιβάλλομεν, τηρούντες την τάξιν και την ησυχίαν εις το εσωτερικόν, να φανώσιν άξιοι του ενδιαφέροντος, όπερ δεικνύουσι προς αυτούς αι Δυνάμεις.
Οι Ναύαρχοι
Γαλλίας POTTIER
Ρωσσίας SKRYDLOFF
Ιταλίας BETTOLO
Αγγλίας HALLET»
Η προκήρυξη του προέδρου της συνέλευσης και του Εκτελεστικού Ιωάννη Σφακιανάκη, στις 18 Ιουλίου 1898, με τον οποία γνωστοποιείται στους χριστιανούς της Κρήτης ότι οι ΜΕΔ επέλεξαν να αναθέσουν προσωρινά στο Εκτελεστικό κυβερνητικά καθήκοντα κι όχι να επιβάλλουν την υπεσχημένη αυτονομία (Επαναστατικόν Αρχείον της Επιτροπής Αμύνης Αρχανών)
Απογοήτευση
Το έγγραφο των ναυάρχων έφερε στην αντιπροσωπεία απογοήτευση, η οποία εκφράστηκε αμέσως από τον Ι. Κ. Σφακιανάκη. Όπως ανακοίνωσε ο ίδιος στη συνέλευση των Κρητών, η οποία συγκλήθηκε στις 6 Ιουλίου για να πάρει θέση επί του υπομνήματος, «μετά την ανάγνωσιν του υπομνήματος εθεώρησα ορθόν να παρατηρήσω, ότι ο τόπος θα αισθανθή απογοήτευσιν δια την προσωρινήν κατάστασιν, η οποία δια των κοινοποιηθέντων μέτρων πρόκειται να δημιουργηθή και διότι κυρίως εν τω υπομνήματι δεν γίνεται λόγος, ούτε περί του ουσιώδους ζητήματος της αναχωρήσεως των τουρκικών στρατευμάτων, ούτε περί καταργήσεως της τουρκικής εξουσίας εν ταις πόλεσι∙ τότε η Α. Εξοχ. ο προϊστάμενος του Συμβουλίου των Ναυάρχων Αντιναύαρχος Ποττιέ, αφʼ ου προσεκάλεσε περί εαυτόν και τους λοιπούς Ναυάρχους, έκαμε τας εξής επισήμους δηλώσεις. Δεν πρέπει να έχετε καμμίαν αμφιβολίαν, ότι και εγώ και οι συνάδελφοί μου εργαζόμεθα δια να αναχωρήση ο Τουρκικός στρατός και ότι τούτο θα κατορθωθή».
Ο Κωνσταντίνος Φούμης, συνεργάτης του Βενιζέλου, εκ των ηγετών (ανήκε στην τριανδρία) του κινήματος του Θερίσου, μέλος τότε της συνέλευσης και της αντιπροσωπείας που εμφανίστηκε στους ναυάρχους και τους προξένους, ζήτησε από τον Σφακιανάκη να διαβάσει από τα πρακτικά τις δηλώσεις του Ρώσου ναυάρχου Σκρύδλωφ, ο οποίος είχε τονίσει στη συνάντηση ότι οι αντιπρόσωποι των ΜΕΔ εργάζονται για την αυτονομία, η οποία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την αποχώρηση των Τούρκων. «Κατʼ ουσίαν σήμερον δεν σας δίδομεν μεγάλα πράγματα εν σχέσει προς όσα εργαζόμεθα δια να επιτύχετε. Είμεθα πεπεισμένοι και ημείς οι Ναύαρχοι και αι κυβερνήσεις μας, ότι άνευ της ανακλήσεως των Τουρκικών στρατευμάτων δεν δύναται να εφαρμοσθή η αυτονομία, όσον αφορά δε την κατάργησιν της Τουρκικής εξουσίας εν ταις πόλεσι, εγράψαμεν ήδη εις τας Κυβερνήσεις μας και την ζητούμεν, περιμένομεν δε απάντησιν». Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος συμμετείχε στην αντιπροσωπεία, συμπλήρωσε τότε, ότι οι ναύαρχοι είπαν ακόμη: «Είμεθα πεπεισμένοι ακραδάντως, ότι δεν μπορεί να γίνη τίποτε, αν δεν αναχωρήση ο Τουρκικός στρατός και ότι επί τέλους θα φύγη, αλλά γνωρίζετε, ότι το έργον δεν είνε μικρόν, είνε έργον κολοσσιαίον και υπάρχουν προσκόμματα, δεν παρεκάμφθησαν δε ακόμη όλα τα προσκόμματα και έως ότου επιτευχθή τούτο η προτεινομένη προσωρινή οργάνωσις θα σας επιτρέψη να περιμένετε χωρίς να πάσχετε πολύ».
Οι προθέσεις
των ΜΕΔ για τον τουρκικό στρατό
Στη συνεδρίαση, πάντως, της 13/25 Ιουλίου, στην οποία οι εκπρόσωποι των ΜΕΔ επέδωσαν το οριστικό κείμενο των βάσεων του προσωρινού πολιτεύματος, έγινε συζήτηση για τη θέση αυτή των ΜΕΔ και οι εκπρόσωποι τους, απαντώντας σε αναφορά της κρητικής πλευράς, διέψευσαν ότι έκαναν αναφορά πως ο τουρκικός στρατός θα απομακρυνόταν…
Στο επίσημο πρακτικό (διασώζεται στο Επαναστατικόν Αρχείον της Επιτροπής Αμύνης Αρχανών) που δόθηκε στον Ιωάννη Σφακιανάκη αναφέρονται ξεκάθαρα οι προθέσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων: «Ο προϊστάμενος [των Ναυάρχων] αναγιγνώσκει υπόμνημα περιέχον τας επιφυλάξεις όσες έκαμεν η Συνέλευσις των Κρητών επί του σχεδίου της εγκαθιδρύσεως προσωρινής Κυβερνήσεως εις το εσωτερικόν της Νήσου και των τροποποιήσεων των οποίων προτείνει την εισαγωγήν εις τα βάσεις της Κυβερνήσεως ταύτης. Εν αρχή του υπομνήματος τούτου, (παράρτημα αρ.1) οι Ναύαρχοι διακρίνουσι την επομένην φράσιν ως επαγγελθείσαν υπʼ αυτών προς το διαρκές Προεδρείον της Συνελεύσεως των Κρητών: ʽʽΌτι οι Ναύαρχοι εισίν ακραδάντως πεπεισμένοι ότι άνευ της απομακρύνσεως των Τουρκικών στρατευμάτων ουδέν οριστικόν δύναται να ιδρυθή εν Κρήτη. Ότι επί τέλους θα απομακρυνθώσιν, και ότι όλαι αι προσπάθειαι των Δυνάμεων τείνουσι προς τον σκοπόν τούτονʼʼ.
Το πρώτον μέρος της φράσεως ταύτης είνε πράγματι ακριβέστατον. Όσον αφορά το δεύτερον μέρος, τουτέστιν, ότι επί τέλους θα απομακρυνθώσιν, και ότι πάσαι αι προσπάθειαι των Δυνάμεων τείνουσι προς τον σκοπόν τούτον, οι Ναύρχοι καταχωρίζουσι εις το πρακτικόν, ότι δεν έκαμαν την διακήρυξιν ταύτην, αλλʼ ότι είπον απλώς ότι εζήτησαν παρά των Κυβερνήσεών των την απομάκρυνσιν των τουρκικών στρατευμάτων».
Η αναφορά συμπεριλαμβανόταν στο οριστικό κείμενο για τις βάσεις του προσωρινού πολιτεύματος που επέδωσε η συνέλευση στους Ευρωπαίους αντιπροσώπους. Οι τροποποιήσεις έγιναν δεκτές, καθώς και η συνέλευση αναγκάστηκε να δεχτεί την προσωρινή διακυβέρνηση, υποχωρώντας και έναντι της αυτονομίας. Από τους ναυάρχους όμως παραλήφθηκε η συγκεκριμένη παράγραφος, με την εξήγηση του Ποττιέ, όπως περιλαμβάνεται στο απόσπασμα των πρακτικών που προηγήθηκε.
Το οριστικό κείμενο
Το «οριστικόν κείμενον των βάσεων, αίτινες θα χρησιμεύσωσι προς εγκαθίδρυσιν του προσωρινού πολιτεύματος δια την διοίκησιν του εσωτερικού της Νήσου», όπως καταχωρήθηκε στα πρακτικά των κοινών συνεδριάσεων Κρητών, Ναυάρχων και Προξένων (αρχείο Αρχανών), έχει ως εξής:
«1.Τρόπος της εκλογής της προσωρινής Διοικητικής Επιτροπής. Αριθμός μελών
Το Εκτελεστικόν Συμβούλιον θα εκλέγηται παρά της Συνελεύσεως των Κρητών, ήτις θα συγκληθή μετά την ανακοίνωσιν προς το διαρκές Προεδρείον της Συνελεύσεως των αποφάσεων, αίτινες ελήφθησαν παρά των Δυνάμεων.
Τα μέλη της Εκτελεστικής Επιτροπής θα ήνε εξ τον αριθμόν, εξ ων ο Πρόεδρος της Συνελεύσεως αυτοδικαίως Πρόεδρος της Εκτελεστικής Επιτροπής και 5 μέλη, εν κατά τμήμα.
Ο Πρόεδρος εν περιπτώσει ισοψηφίας θα έχη την νικώσαν ψήφον.
Εν περιπτώσει ανακλήσεως παρά των Ναυάρχων ή παραιτήσεως του όλου ή μείζονος μέρους των μελών της Εκτελεστικής Επιτροπής, ο Πρόεδρος οφείλει να συγκαλή την συνέλευσιν εντός εικοσαημέρου, ίνα προβαίνη αύτη εις εκλογήν νέας Εκτελεστικής Επιτροπής. Εν τω μεταξύ ο Πρόεδρος θα διεξάγη την τρέχουσαν υπηρεσίαν.
Ο Πρόεδρος οφείλει να συγκαλή την Συνέλευσιν οπόταν οι Ναύαρχοι ζητήσωσι τούτο∙ δύναται να συγκαλή την Συνέλευσιν και όταν κρίνη τούτο αναγκαίον, αλλά, εν τοιαύτη περιπτώσει, οφείλει να επιδεικνύη εις τους Ναυάρχους τους λόγους της τοιαύτης συγκλήσεως και να ζητή την έγκρισίν των.
Εις έκαστον μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής θα δοθή ανά εις αναπληρωτής, εκλεγόμενος παρά της Συνελεύσεως ταυτοχρόνως μετά των τακτικών μελών. Ο αναπληρωτής θα αντικαθιστά το τακτικόν μέλος εν περιπτώσει θανάτου, παραιτήσεως ή παρατεταμένης απουσίας μη δεδικαιολογημένης ή μη εγκεκριμένης.
Οι αναπληρωταί δεν δύνανται να παρακάθηνται εις τας συνεδριάσεις της Εκτελεστικής Επιτροπής, ειμή ελλείποντος, ένεκα των ανωτέρω λόγων, τακτικού τινός μέλους. Η έλλειψις αύτη πρέπει να δηλούται εις το Συμβούλιον των ναυάρχων, εις το οποίον θα υποδεικνύεται το όνομα ή τα ονόματα των αναπληρωτών, οίτινες θα αναλάβωσιν υπηρεσίαν.
2. Αρχαί της λειτουργίας της προσωρινής Κυβερνήσεως
Η Επιτροπή φαίνεται εκ πρώτης όψεως, ότι δεν έπρεπε να αναλάβη ειμή την διοίκησιν των μερών εκείνων της Νήσου των υπακουόντων νυν εις την Συνέλευσιν των Κρητών. Αλλʼ επειδή δεν υπάρχει εν τη Νήσω ουδέν σχεδόν λείψανον διοικήσεως, εκ δε των οδηγιών των σταλεισών προς τους Ναυάρχους εξάγεται ότι η επιθυμία των 4 Δυνάμεων είνε να εγκαθιδρύσωσι πολίτευμα, έστω και προσωρινόν, παρέχον εγγυήσεις τάξεως και ησυχίας, είνε απολύτως αναγκαίον να τεθώσι τουλάχιστον αι βάσεις κανονισμού χρησιμεύοντος εις προσωρινήν διοίκησιν της Νήσου. Προς σύνταξιν του κανονισμού τούτου θα ήτο καθʼ ημάς σκόπιμον να δοθή εις την Εκτελεστικήν Επιτροπήν δικαίωμα τι πρωτοβουλίας και να τη ανατεθή η φροντίς να κάμη προτάσεις τινάς σκοπούσας και την ίδρυσιν του προσωρινού τούτου πολιτεύματος.
Τα υπό της Επιτροπής ταύτης εκπονηθησόμενα σχέδια πρέπει να υποβληθώσιν εις την εξέτασιν των Προξένων, οίτινες θα λάβωσι παρά των ναυάρχων την εντολήν να συζητήσωσι τους όρους αυτών μετά της Εκτελεστικής Επιτροπής και να επιφέρωσιν εις αυτά τας τροποποιήσεις, όσαι θα εθεωρούντο αναγκαίαι.
Ο κανονισμός ούτος ούτω συντασσόμενος θα υποβληθή εις την κύρωσιν των Ναυάρχων και δια διατάγματος του προέδρου της Συνελεύσεως θα καταστή εφαρμοστός εις πάντα τα μέρη της Νήσου τα υπακούοντα νυν εις την Συνέλευσιν των Κρητών.
Η Εκτελεστική Επιτροπή θα έχη επίσης την εξουσίαν να εκτελή προσωρινούς Νόμους και Κανονισμούς κατά τας τοπικάς ανάγκας. Οι Νόμοι και Κανονισμοί ούτοι θα υποβάλλωνται εις την εξέτασιν των Προξένων και εις την έγκρισιν των Ναυάρχων και θα καθίστανται εκτελεστοί δια διατάγματος του προέδρου της Συνελεύσεως εις πάντα τα μέρη της Νήσου τα υπακούοντα νυν εις την Συνέλευσιν των Κρητών.
Διοίκησις. Εις έκαστον των 5 νομών (τμημάτων) η Εκτελεστική Επιτροπή θα αντιπροσωπεύηται υπό ενός Νομάρχου (Γενικού Διαχειριστού).
Εις εκάστην των 20 Επαρχιών θα υπάρχη εις Έπαρχος (διαχειριστής) εξαρτώμενος εκ του Νομάρχου.
Ο Νομάρχης θα εξαρτάται εκ της Εκτελεστικής Επιτροπής. Οφείλει να ειδοποιή εις τον ανώτερον Διοικητήν (στρατιωτικόν) του τμήματος ό,τι συμβαίνει εις το εσωτερικόν του Νομού, ιδίως δε ό,τι ήθελε διαταράξει την δημοσίαν ησυχίαν.
Εν περιπτώσει διαφωνίας, ο Ανώτερος διοικητής θα αναφέρηται εις το Συμβούλιον των ναυάρχων, ο δε Νομάρχης εις την Εκτελεστικήν Επιτροπήν.
Η Εκτελεστική Επιτροπή θα διορίζη όλους τους υπαλλήλους της νέας Διοικήσεως. Εν τούτοις προκειμένου περί διορισμού Νομαρχών, η Εκτελεστική Επιτροπή οφείλει να υποβάλη τους παρʼ αυτής γενομένους διορισμούς εις την έγκρισιν του Συμβουλίου των Ναυάρχων.
Δικαιοσύνη. Σύστασις εις το εσωτερικόν Ειρηνοδικείων, Πρωτοδικείων και ενός Εφετείου δια τας πολιτικάς υποθέσεις και τα πλημμελήματα και ενός Κακουργιοδικείου δια τα κακουργήματα, συγκροτουμένων, κατά το εφικτόν, συμφώνως με τας διατάξεις του σχεδίου του οργανισμού της 15/27 Ιανουαρίου 1897.
Αι αποφάσεις του Κακουργιοδικείου υποβάλλονται αυτοδικαίως προς αναθεώρησιν εις το Στρατιωτικόν Διεθνές Δικαστήριον των Χανίων, όπερ δύναται νʼ ακυρώση την απόφασιν ή να μεταβάλη την ποινήν δικάζον εν τη περιπτώσει ταύτη κατά το Κρητικόν Νόμον.
Όταν το Στρατιωτικόν Δικαστήριον των Χανίων συνεδριάζη ως αναθεωρητικόν θα προστίθεται εις αυτό εν μέλος υποδεικνυόμενον υπό του Στρατιωτικού Διοικητού του Τμήματος, εν ω συνέβη το έγκλημα. Ως τοιούτον μέλος δύναται να χρησιμεύση, εάν το κρίνη αναγκαίον, αυτός ο Διοικητής του Τμήματος.
Η άσκησις του δικαιώματος της χάριτος επιφυλάσσεται εις το Συμβούλιον των Ναυάρχων.
Η εκδίκασις των κακουργημάτων και πλημμελημάτων των διαπραττομένων κατά των αξιωματικών, στρατιωτών και χωροφυλάκων του Διεθνούς σώματος της κατοχής υπάγεται εις την αποκλειστικήν αρμοδιότητα του Στρατιωτικού Διεθνούς Δικαστηρίου του Τμήματος.
Χωροφυλακή. Σχηματισμός της Χωροφυλακής εν τη οποία δύνανται να καταταχθώσι και ξένα στοιχεία κατά τας ανάγκας της υπηρεσίας.
Ο Ανώτερος Διοικητής και ο Διοικητής της Χωροφυλακής εκάστου Νομού θα ήνε Ευρωπαίοι. Το στέλεχος των κατωτέρων αξιωματικών θα περιλαμβάνη Ευρωπαίους και ιθαγενείς αξιωματικούς.
Το στέλεχος των υπαξιωματικών θα περιέχη εξ ημισείας Ευρωπαίους υπαξιωματικούς και εξ ημισείας ιθαγενείς υπαξιωματικούς.
Προς αποφυγήν χρονοτριβής, η οργάνωσις της χωροφυλακής δύναται νʼ αρχίση συγχρόνως εν εκάστω τμήματι, μέχρις ου διορισθή ο Ανώτερος Διοικητής.
Η χωροφυλακή θα διατελή υπό την εξάρτησιν και εις την διαρκή διάθεσιν των πολιτικών και δικαστικών αρχών εν τη ενασκήσει των καθηκόντων των. Αλλʼ ως προς την πειθαρχίαν, την εκγύμνασιν και την εσωτερικήν διοίκησιν, θα ευρίσκηται υπό τας αμέσους διαταγάς του αρχηγού της.
Προϋπολογισμός. Σύνταξις προσωρινού προϋπολογισμού δεικνύοντος τα ποσά τα αναγκαία προς εξασφάλισιν της λειτουργίας της προσωρινής διοικήσεως και υποδεικνύοντος τον τρόπον της εισπράξεως των φόρων υπό την επαγρύπνησιν και την σύμπραξιν της χωροφυλακής.
Έλεγχος. Έλεγχος ασκούμενος εν ονόματι των 4 Δυνάμεων επί των πράξεων των τε εσόδων και των εξόδων.
Επί του Ναυάρχου “Charne” εν Χανίοις της 25 Ιουλίου 1898
Ο Ανώτερος Διοικητής της Μ. Βρετανίας
HALLET
Ο Υποναύαρχος Ιταλός
BETTOLO
Ο Υποναύαρχος Ρώσσος
SKRYDLOFF
Ο Υποναύαρχος Γάλλος
POTTIER»
Η συνέλευση
αναγκάζεται
να αποδεχτεί
Στις 15/27 Ιουλίου 1898 η συνέλευση των Κρητών συνεδρίασε στις Πλακούρες προκειμένου να εξετάσει τις οριστικές βάσεις του προσωρινού πολιτεύματος. Ενέκρινε, αναγκαστικά και με επιφυλάξεις, όσα οι ΜΕΔ επέβαλαν, ακόμη κι αν πολλές ρυθμίσεις τις θεωρούσε ασαφείς. Το σημαντικό είναι όμως ότι στο κείμενο που απηύθυνε προς τον προϊστάμενο του συμβουλίου των ναυάρχων Γάλλο Ποττιέ, διεκήρυττε ότι «το πολίτευμα τούτο ολίγας έχει πιθανότητας επιτυχίας και θα παρατείνη μόνον τα δεινοπαθήματα των Κρητών, τα οποία εκίνησαν εις συμπάθειαν τας Δυνάμεις». Όπως αναφερόταν στο κείμενο που στάλθηκε στον Ποττιέ, «η Συνέλευσις θεωρεί χρέος της να διακηρύξη μεγαλοφώνως, ότι ο μόνος τρόπος, όπως εξέλθομεν της λυπηράς ταύτης καταστάσεως, ήτις άγει τον τόπον εις παντελή όλεθρον, είνε να τεθή επί κεφαλής της Κυβερνήσεως του τόπου το μόνον εις το εξής δυνατόν πρόσωπον (σ.σ. η αναφορά ήταν για τον πρίγκιπα Γεώργιο, δευτερότοκο γιο του βασιλιά της Ελλάδας, που είχε ήδη συμφωνηθεί από τις ΜΕΔ να είναι ο ύπατος αρμοστής) και νʼ απομακρυνθώσιν αι Τουρκικαί αρχαί και ο Τουρκικός στρατός. Αφʼ ης στιγμής αι Μεγ. Δυνάμεις προκηρύξασαι την πλήρη αυτονομίαν της Νήσου, κατήργησαν ρητώς πάσαν ανάμειξιν της Πύλης εις τας εσωτερικάς αυτής υποθέσεις, Τουρκικά στρατεύματα και Τουρκικαί Αρχαία δεν έχουσιν επʼ αυτής κανένα τόπον».
Στο κείμενο που απέστειλε εκ μέρους της συνέλευσης των Κρητών ο πρόεδρος Ιωάννης Σφακιανάκης στον προϊστάμενο του συμβουλίου των ναυάρχων Ποττιέ, υπάρχει και διορθωμένη η θέση των ΜΕΔ περί της απομάκρυνσης του τουρκικού στρατού, κατά την απαίτηση των ναυάρχων, όπως αναφέρθηκε στο πρακτικό της κοινής συνεδρίασης:
«Εξοχώτατε,
Κατά την χθεσινήν συνεδρίασιν η Συνέλευσις των Κρητών εψήφισε την παραδοχήν του προσωρινού πολιτεύματος εκ σεβασμού προς τας Μ. Δυνάμεις, αίτινες επρότειναν την οργάνωσιν του, συμφώνως προς το υπόμνημα, όπερ οι κ.κ. Ναύαρχοι ευηρεστήθησαν να επιδόσωσι προς το διαρκές Προεδρείον.
Εν τούτοις η Συνέλευσις νομίζει χρέος της να εκφράση την γνώμην, ότι το πολίτευμα τούτο ολίγας έχει πιθανότητας επιτυχίας και θα παρατείνη μόνον τα δεινοπαθήματα των Κρητών, τα οποία εκίνησαν εις συμπάθειαν τας Δυνάμεις.
Ο προσωρινός χαρακτήρ του πολιτεύματος τούτου∙ το πολλαπλούν των αρχών, τας οποίας εγκαθιδρύει ή ανέχεται, αρχών εν μέρει αλληλομαχομένων και εν μέρει ωρισμένων ασαφώς∙ ο χωρισμός του εσωτερικού της Νήσου από των εμπορικών, βιομηχανικών και οικονομικών κέντρων, ήτοι των πόλεων∙ το αληθώς ζωτικόν ζήτημα των εξηκοντακισχιλίων προσφύγων, χριστιανών τε και μωαμεθανών, οίτινες δεν δύνανται να διακρίνωσι το πέρας των δεινών των∙ τέλος δε και επί πάσιν η κλεις της όλης καταστάσεως, η αποχώρησις αδιαλείπτως αναμενομένη και αναβαλλομένη αδιαλείπτως. Ιδού αιτίαι πλέον ή επαρκείς, όπως παραλύσωσι τας αρίστας προσπαθείας και ματαιώσωσι τας αποπείρας τας μάλλον ειλικρινείς.
Ως εκ τούτου, αν και προσφέρεται να επιχειρήση ειλικρινή δοκιμήν του προτεινομένου πολιτεύματος, η Συνέλευσις θεωρεί χρέος της να διακηρύξη μεγαλοφώνως ότι ο μόνος τρόπος, όπως εξέλθομεν της λυπηράς ταύτης καταστάσεως, ήτις άγει τον τόπον εις παντελή όλεθρον, είνε να τεθή επί κεφαλής της Κυβερνήσεως του τόπου το μόνον εις το εξής δυνατόν πρόσωπον και νʼ απομακρυνθώσιν αι Τουρκικαί αρχαί και ο Τουρκικός στρατός. Αφʼ ης στιγμής αι Μεγ. Δυνάμεις προκηρύξασαι την πλήρη αυτονομίαν της Νήσου, κατήργησαν ρητώς πάσαν ανάμειξιν της Πύλης εις τας εσωτερικάς αυτής υποθέσεις, Τουρκικά στρατεύματα και Τουρκικαί Αρχαία δεν έχουσιν επʼ αυτής κανένα τόπον.
Διά τούτο η Συνέλευσις προθύμως έλαβε σημείωσιν των διακηρύξεων, τας οποίας οι κ.κ. Ναύαρχοι έκαμαν εις το Προεδρείον ταύτης τουτέστιν ότι: ʽʽοι Ναύαρχοι είναι ακραδάντως πεπεισμένοι, ότι άνευ της απομακρύνσεως του τουρκικού στρατού ουδέν διαρκές δύναται να ιδρυθή εν Κρήτη και ότι εζήτησαν από τας Κυβερνήσεις των την απομάκρυνσιν ταύτηνʼʼ.
Εν τω μεταξύ διακηρύττομεν με τον πανηγυρικώτερον τρόπον, ότι ένεκα των θυσιών τας οποίας ο τόπος υπέστη, των ερειπίων άτινα επεσωρεύθησαν, του μέρους όπερ έλαβεν ο Οθωμανικός στρατός εις πάσας τας ταραχάς βοηθών αποκλειστικώς το έτερον των στοιχείων του πληθυσμού και καθιστάμενος τυφλόν όργανον των διαταγών Κυβερνήσεως, η οποία πάντοτε ηθέλησε να παρακωλύση την εφαρμογήν πάσης μεταρρυθμίσεως εν Κρήτη προτιμήσασα να ενσπείρη εις την Νήσον ερήμωσιν και καταστροφήν, μας είνε εντελώς αδύνατον να επιτρέψωμεν την επάνοδον των μουσουλμάνων εις τα χωρία των, ενόσω Τουρκικός στρατός εξακολουθεί να παραμένη εν τη Νήσω.
Επειδή οι μουσουλμάνοι επιμένουσιν αποκρούοντες παν πολίτευμα μη στηριζόμενον επί Τουρκικού στρατού, οι χριστιανοί, καίπερ οικτείροντες την ανάγκην του μέτρου τούτου, δεν δύνανται να παραδεχθώσιν εν μέσω αυτών στοιχεία εχθρικώς διακείμενα, έτοιμα να ενεργήσωσιν εκ συμφώνου μετά των τουρκικών στρατιωτικών αρχών και υπό την έμπνευσιν αυτών να προκαλέσωσι νέας ταραχάς.
Οίκοθεν εννοείται, ότι άμα τα τουρκικά στρατεύματα και αι τουρκικαί αρχαί αποσυρθώσιν, οι χριστιανοί μετά πάσης χαράς θα υποδεχθώσι εις τα χωρία των τους μουσουλμάνους, θα διευκολύνωσι την εγκατάστασίν των, θα παράσχωσιν αυτοίς πάσαν δυνατήν εγγύησιν δια την ασφάλειαν της ζωής και περιουσίας και θα παραχωρήσωσι την αναλογούσαν αυτοίς μερίδα εις την διοίκησιν των κοινών.
Υπό τας ανωτέρω επιφυλάξεις, η Συνέλευσις εψήφισε την παραδοχή του προσωρινού πολιτεύματος τούτου, και πρόκειται αμέσως να προβή εις την εκλογήν της Εκτελεστικής Επιτροπής.
Ευαρεστηθήτε, Εξοχώτατε, να δεχθήτε την διαβεβαίωσιν της εξόχου υπολήψεώς μου.
Ο Πρόεδρος Ι.Κ. Σφακιανάκης»
Η πρώτη κρητική
κυβέρνηση
Την επομένη, 16/28 Ιουλίου 1898, η συνέλευση εξέλεξε το πρώτο Εκτελεστικό, την πρώτη κρητική κυβέρνηση, δηλαδή. Πρόεδρος αυτοδικαίως, σύμφωνα με τις βάσεις του προσωρινού πολιτεύματος, ήταν ο Ιωάννης Σφακιανάκης και μέλη οι Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος, εκπροσωπώντας το τμήμα των Χανίων, Γ.Μ. Μυλωνογιαννάκης (Σφακιά), Εμμ. Ζαχαράκης (Ρέθυμνο), Αντώνιος Χατζηδάκης (Ηράκλειο), Νικόλαος Γιαμαλάκης (Λασίθι), όπως αναφερόταν στο σχετικό έγγραφο που εστάλη στον Ποττιέ. Όπως αναφερόταν στο ίδιο έγγραφο, «η Εκτελεστική Επιτροπή θα ασχοληθή επί του παρόντος εις την εκπόνησιν του Κανονισμού της προσωρινής διοικήσεως, προβλεπομένου υπό του οριστικού κειμένου του πολιτεύματος τούτου. Δεν θα αναλάβη δʼ αύτη τα διοικητικά της καθήκοντα πριν οι αναγκαίοι πόροι δια την κίνησιν και λειτουργίαν της διοικητικής μηχανής εξασφαλησθώσι».
Και δύο ημέρες αργότερα, με προκήρυξη προς τους χριστιανούς κατοίκους της Κρήτης ο Ι. Σφακιανάκης ανακοίνωνε τη συμφωνία για το προσωρινό πολίτευμα και την εκλογή του Εκτελεστικού. Σημείωνε όμως ότι για λόγους που αφορούν στις Μεγάλες Δυνάμεις δεν δόθηκε ακόμη η οριστική λύση του Κρητικού Ζητήματος, την οποία περίμενε ο κρητικός λαός. Καλούσε όμως τους Κρήτες να συμβάλουν στην ειρήνευση και αποκατάσταση της τάξης, ώστε να βρεθούν πιο κοντά στην οριστική λύση.
«Η προκήρυξη του Σφακιανάκη είχε ως εξής:
Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ Της ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΣ
Προς του Χριστιανούς κατοίκους
Η συνέλευσις των Κρητών εργασθείσα με παραδειγματικήν τάξιν και ομόνοιαν απεφάσισε να δεχθή το σχέδιον προσωρινής Διοικήσεως της Νήσου, το προταθέν παρά των Ναυάρχων, συμφώνως με την απόφασιν των τεσσάρων προστατίδων Δυνάμεων.
Προς τούτο η Συνέλευσις εξέλεξε πενταμελή Εκτελεστικήν Επιτροπήν, ήτις εν συνεργασία μετά του Προέδρου της Συνελεύσεως και εν συναφεία προς το Υψηλόν Συμβούλιον των Ναυάρχων θα αναλάβη την προσωρινήν οργάνωσιν και διοίκησιν της Νήσου, συμφώνως με τους συνταχθησομένους επί τούτω νόμους και κανονισμούς.
Η Εκτελεστική Επιτροπή θα προβή εις το έργον της ευθύς άμα ασφαλισθώσιν οι απαιτούμενοι προς τούτο χρηματικοί πόροι, όπερ ελπίζομεν να κατορθωθή συντόμως. Εν τω μεταξύ αι κατά τόπους Επιτροπαί και αι φρουραί πρέπει να εξακολουθήσωσι φροντίζουσαι προς διατήρησιν της τάξεως και ησυχίας.
Δια λόγους, οίτινες αφορώσι τας Μεγάλας Δυνάμεις, δεν εστάθη δυνατόν να αποφασισθή ακόμη η οριστική λύσις, την οποίαν ο Κρητικός λαός εδικαιούτο να περιμένη. Κινηθείσαι όμως εις συμπάθειαν από τα παθήματα των Κρητών και εκιμήσασαι τας προσπαθείας, όσας και η Συνέλευσις και ο τόπος κατέβαλεν, όπως εξέλθη της δεινής αναρχίας, απεφάσισαν να αναθέσωσιν εις την Συνέλευσιν να οργανώση και αναλάβη προσωρινώς την Κυβέρνησιν της Νήσου, μέχρι της οριστικής λύσεως του ζητήματος. Το δείγμα τούτο της εκτιμήσεως και της εμπιστοσύνης είνε πολύ τιμητικόν δια τους Κρήτας. Εις ημάς απόκειται να δείξωμεν και εις το εξής, δια της φιλονομίας, της πειθαρχίας και της εν ομονοία συνεργασίας υπέρ των κοινών, ότι είμεθα άξιοι της εμπιστοσύνης και της εκτιμήσεως των προστατίδων Δυνάμεων. Εάν τούτο κατορθώσωμεν η επιθυμητή λύσις του ζητήματος μας θα ήνε και ταχεία και ασφαλής.
Πλακούρες τη 18 Ιουλίου 1898
Ο Πρόεδρος Ι.Κ. Σφακιανάκης».
Όπως έχουμε από την αρχή αναφέρει, το προσωρινό πολίτευμα στην ουσία δεν εφαρμόστηκε (φυσικά πλην της λειτουργίας του Εκτελεστικού το οποίο είχε κεντρικό ρόλο στη συνέχεια, μέχρι και την άφιξη του πρίγκιπα), καθώς ακολούθησαν οι σφαγές του Ηρακλείου, οι οποίες επέσπευσαν τις εξελίξεις με την εκδίωξη του τουρκικού στρατού και την έλευση του Γεωργίου ως Υπάτου Αρμοστή στην Αυτόνομη Πολιτεία της Κρήτης. Πολλές πάντως από τις πρόνοιες για το προσωρινό πολίτευμα, όπως ήταν η οργάνωση της δικαιοσύνης και της χωροφυλακής, ίσχυσαν στη συνέχεια, στην αυτονομία.
Στα γεγονότα του φοβερών σφαγών της 25ης Αυγούστου 1898, στα όσα προηγήθηκαν, αλλά και στα όσα ακολούθησαν, αναφέρθηκε εκτενώς η «Π» σε ένθετο ιστορικό αφιέρωμα 98 σελίδων, που παρουσίασε στις 5 Σεπτεμβρίου 2008 με τη συμπλήρωση των 110 χρόνων.
