«ΕΝΕΤΙΚΗ ΛΕΣΧΗ ΕΝ ΚΡΗΤΗ

Οίαν περίπου θέσιν κατείχεν εν ταις αρχαίαις ελληνικαίς πόλεσιν η Αγορά, τοιαύτην είχε και παρόμοιον σκοπόν ετέλει εν ταις ιταλικαίς του Μεσαίωνος πόλεσιν η λεγομένη Loggia. Η λέξις είναι το ελληνικόν Λογείον, το ανυψωθέν προσκήνιον του ελληνορωμαϊκού θεάτρου.
Η ιταλική Loggia και Loggeta ήτο οικοδόμημα δημόσιον κτιζόμενον εν τω κεντρικωτέρω της πόλεως μέρει. Στοά ανοικτή μονώροφος ή διώροφος, τόπος συνεντεύξεως των αρχόντων και των ευγενών της πόλεως, Λέσχη πολιτική και εμπορική.
Η Φλωρεντία σώζει μέχρι και σήμερον την περίφημον Loggia dei Lanzi, η Ενετία προ τετραετίας έσωζεν ακόμη την ιδικήν της εν τη Πλατεία του Αγίου Μάρκου, ότε το περίφημον Κωδωνοστάσιον (Campanile) καταπεσόν αιφνιδίως κατεπλάκωσε και διέφθειρεν αυτήν.
Πάσα αποικία ενετική και κτήσις, εν η εγκαθίσταντο Ενετοί, έπρεπε να έχη την απαραίτητον Λέσχην. Η Κρήτη, η πολυτιμοτέρα της Γαληνοτάτης κτήσις, το Βασίλειον της Κρήτης ως επωνομάζετο εμφαντικώς, είχε τα ιδικά της κτίσματα των Ενετών αποίκων. Εν Ρεθύμνη σώζεται ακόμη μεταβεβλημένον εις τζαμίον τουρκικόν. Ο Χάνδαξ (το σημερινόν Ηράκλειον) η πρωτεύουσα του Βασιλείου, είχε την ωραιοτέραν Loggia, κτίσμα της Αναγεννήσεως.
Η δημώδης κρητική διάλεκτος διέσωσε την λέξιν υπό τον τύπον λόντζα, δι ης δηλοί όμιλον και ομιλίαν ανθρώπων φιλικώς διαλεγομένων.
Η Loggia του Ηρακλείου εκτίσθη εις την κεντρικωτάτην θέσιν της πόλεως παρά τον Μητροπολιτικόν ναόν του Αγίου Τίτου, το Δουκικόν Ανάκτορον, τον ναόν του Αγίου Μάρκου, την πλατείαν της πόλεως και το παλάτιον του Αρχιστρατήγου. Η πρόσοψις αυτής και η κυρία είσοδος ευρίσκετο εις την Μεγάλην Ρούγαν την άγουσαν εκ του λιμένος εις την πλατείαν και τα παλάτια του Δουκός και Αρχιστρατήγου.
Εκτίσθη κατά το μέσον του 16ου αιώνος υπό διασήμου αρχιτέκτονος, πιθανώτατα του εκ Βερώνης Μιχ. Sammicheli, όστις διέτριψεν εν Κρήτη από του 1537-42, ότε εσχεδίασε τα κολοσιαία του Χάνδακος τείχη και τα λοιπά οχυρωματικά έργα.
Εις την Λέσχην ταύτην συνήρχοντο οι άρχοντες και οι ευγενείς και οι πολίται προς αναψυχήν και συνδιάλεξιν και προς σύσκεψιν περί διαφόρων ζητημάτων πολιτικών και κοινωνικών και εμπορικών · οι άρχοντες και οι ευγενείς τιμαριούχοι διέτριβον ίσως εις τον άνω όροφον, οι δε λοιποί πολίται κάτω. Από των ανοικτών της Λέσχης στοών ο δημόσιος κήρυξ (Gastaldio) εκήρυττε τα διατάγματα της Κυβερνήσεως, εντεύθεν ο Δουξ και αι άλλαι Αρχαί προσεφώνουν το πλήθος κάτω εν τη Μεγάλη οδώ και εντεύθεν εθεώντο τας δι αυτής διερχομένας πομπάς και λιτανείας.
Και εκτίσθη μεν η Loggia του Ηρακλείου, ως είπομεν, κατά το μέσον του 16ου αιώνος, αλλά και πρότερον επί αιώνας και πάντως εν τη αυτή θέσει υπήρχεν αρχαιοτέρα και απλουστέρα την οικοδομίαν Λέσχη. Τούτο μανθάνομεν εκ των διαταγμάτων (banna) της εν Κρήτη Ενετικής Κυβερνήσεως των δημοσιευθέντων προς ολίγων μηνών εις το τελευταίον τεύχος του Βυζαντινού Δελτίου του Κρουμβάχερ, εν οις στερεοτύπως επαναλαμβάνεται εις την αρχήν εκάστης διαταγής «εκηρύχθη δημοσία υπό του (δείνα) δημοσίου κήρυκος από του Λωβίου (Lobium)», ως εκαλείτο η Loggia εν τη επισήμω Λατινική της εποχής από του γερμανικού Laube. Χάριν περιεργείας αναφέρομεν ότι εν τη Λέσχη ταύτη επετρέποντο κατά την εποχήν καθʼ ην χρονολογούνται τα διατάγματα (περί το 1350), ενταύθα και τυχηρά παιγνίδια και δη η αγαπητοτάτη τοις τότε Ενετοίς κυβεία, απαγορευμένη αλλαχού ιδία και δημοσία.
Η Λέσχη του Ηρακλείου, ης εικόνα παραθέτομεν κατά τα σχέδια και τας συμπληρώσεις του μελετήσαντος αυτήν ιταλού αρχιτέκτονος Berchet, είναι κτίριον ορθογώνιον έχον μήκος 28 μέτρα και πλάτος 11 περίπου. Ήτο Στοά διώροφος, και ο μεν ισόγαιος όροφος έχων εξ δωρικούς αρραβδώτους ημικίονας και δύο τετραγώνους παραστάδας κατά τα άκρα ήτο δωρικού ρυθμού, ο δε άνω ήτο ιωνικού με οκτώ αντιστοίχους τοις κάτω ιωνικούς ραβδωτούς ημικίονας. Τα μεταξύ των κιόνων τόξα, κάτω μεν ήσαν πάντα ανοικτά έχοντα μόνον χαμηλόν θωράκιον, τα δε άνω ήσαν εναλλάξ ανοικτά και κλειστά. Το άνω μέρος του ισογείου ορόφου περιθέει διάζωμα τριγλύφων και μετοπών, εν αις εναλλάξ εικονίζονται εν αναγλύφοις ο Λέων του Αγίου Μάρκου και τρόπαια ή πανοπλοίαι ή ιππόται εν πολεμική στολή. Ο άνω όροφος υποτίθεται ότι έφερεν υπέρ τον θριγκόν δρύφακτον (ballustrade), εφ΄ου κατά μεν τας τέσσαρας γωνίας υπήρχεν οβελίσκος, εις εν εκάστη, εν τω μεταξύ δε αγάλματα διακοσμητικά. Ομοία τη προσόψει είναι η αρχιτεκτονική εξωτερική διάταξις και των δύο στενών πλευρών. Όπισθεν η Loggia συνείχετο και συνεκοινώνει προς άλλο δημόσιον οικοδόμημα, την Ενετικήν Οπλοθήκην (Armeria).
Η Λέσχη ήτο πάσα εκτισμένη δια λίθων πωρίνων πελεκητών και διεκρίνετο δια την μεγάλην αρμονίαν των αρχιτεκτονικών μερών, δικαίως δε εθαυμάσθη και υπό των νεωτέρων. Ο μεν διευθυντής του εν Αθήναις Γερμανικού Ινστιτούτου κ. Dorpfeld ιδών πολλάκις το οικοδόμημα προ της τελευταίας καταστροφής, αποκαλεί αυτό εν επιστολή του καλλιτέχνημα του ρυθμού της Αναγεννήσεως, ο δε E. Gerland λέγει περί αυτού ότι είναι ιστορικόν μνημείον και το μοναδικόν εγκαλλώπισμα της πόλεως Ηρακλείου.
Τοιούτον ήτο το οικοδόμημα επί Ενετοκρατίας και όπως βλέπομεν αυτό εν τη εικόνι.
Οι Τούρκοι καταλαβόντες τον Χάνδακα τω 1669 συνήνωσαν την άχρηστον πλέον δι αυτούς Λέσχην μετά της όπισθεν συνεχομένης Οπλοθήκης, και εχρησιμοποίησαν αμφότερα προς φύλαξιν των κυριευθέντων και καταλειφθέντων ενετικών όπλων και άλλων πολεμικών εφοδίων. Η χρήσις δε αύτη εξηκολούθησε και καθ΄όλον το διάστημα της εν Κρήτη Τουρκοκρατίας επί δύο και ήμισυν αιώνας περίπου. Εντεύθεν ολόκληρον το αποτελεσθέν οικοδόμημα ωνομάσθη Τσεπανές, όπως καλείται και σήμερον. Όπλα ενετικά και πανοπλίαι ιπποτικαί, τόξα και βέλη, αναρίθμητα εφυλάσσοντο ενταύθα. Κατά τους τελευταίους όμως χρόνους, ότε ανεπτύχθη η αρχαιοφιλία, εξηφανίζοντο κατά μικρόν τα μεσαιωνικά ταύτα λείψανα αφαιρούμενα και απεμπολούμενα υπό των κατά καιρούς Τούρκων διοικητών και φρουράρχων, διετηρούντο δε πλέον ολίγα μόνον τόξα και βέλη προ εξ ετών, ότε μετά την αναχώρησιν του τουρκικού στρατού, παρελήφθησαν και ταύτα υπό της Τουρκικής Κυβερνήσεως μετά των τηλεβόλων και των άλλων πολεμοφοδίων.
Κατά το διάστημα της εν Κρήτη Τουρκοκρατίας, το κτίριον υπέστη σοβαράς βλάβας εκ τε του χρόνου και μάλιστα εκ των συχνών και καταστρεπτικών σεισμών των δονούντων το έδαφος της Κρήτης και ιδία του Ηρακλείου. Εκ τούτων πάντως θα κατέρρευσεν ο θριγκός του άνω πατώματος και το δρύφακτον μετά των οβελίσκων και των διακοσμητικών αγαλμάτων· οι δε πρεσβύτεροι ενθυμούνται και αναφέρουσιν ότι κατά τον σεισμόν του 1856 κατέπεσεν η προς Ν. στενή πλευρά του άνω ορόφου, επισκευασθείσα μετʼ ολίγον βαναύσως υπό των Τούρκων. Και άλλας δε τινας αγροίκους αλλʼ αναγκαίας επισκευάς υπέστη το οικοδόμημα κατά την περίοδον της Τουρκοκρατίας, ίνα είναι κατάλληλον δι ον εχρησίμευε σκοπόν και ούτω διετηρήθη μέχρι της απελευθερώσεως.
Η καταστροφή του ιστορικού μνημείου δια χειρών ανθρωπίνων εγένετο δυστυχώς εσχάτως, οφείλεται δε ακριβώς εις εκείνην εκ των δημοσίων υπηρεσιών της Κρητικής Πολιτείας, ήτις είχε το καθήκον της εκ των γνώσεων και των φώτων της να το σώση, εννοώ την υπηρεσίαν των δημοσίων έργων. Αρχιτέκτων του δημοσίου ήρχισε την καταστροφή προ τετραετίας και μηχανικός την συνεπλήρωσε προ δύο μηνών.
Η Κρητική Κυβέρνησις θέλουσα να σώση και διατηρήση το μνημείον τούτο, του οποίου την σημασίαν και οι ξένοι αρχαιολόγοι και η εγχώριος αρχαιολογική υπηρεσία είχον υποδείξει, εσκέφθη επιδιορθούσα και μεταρρυθμίζουσα αυτό να το μετατρέψη εις Μουσείον αρχαιολογικόν, ου επείγουσαν ανάγκην είχεν η Πολιτεία. Η ιδέα ήτο καλή και η προαίρεσις εξαίρετος, αλλά δυστυχώς η εκτέλεσις του έργου ανετέθη εις χείρας ανικάνου και επιπολαίου αρχιτέκτονος, όστις χωρίς να εξετάση και εξακριβώση την κατάστασιν και αντοχήν του κτιρίου προέβη εις το έργον με τόσην ένοχον κουφότητα (sic), ώστε μετά τινάς μήνας η μεν Κρητική Πολιτεία, αφʼ ου εδαπάνησε μάτην δεκάδας χιλιάδων δραχμών, εγκατέλειπε την επιχείρησιν και εζήτησεν άλλον χώρον δια το Μουσείον, ο μηχανικός απήλθεν εις τα ίδια και το οικοδόμημα ημικατεστραμμένον έμενε περιβεβλημένον επί έτη και έτοιμον να καταπέση εις τας κεφαλάς των διαβατών. Προς αποσόβησιν και της περιπετείας ταύτης η Κυβέρνησις έδωκε προ δύο μηνών την διαταγήν να αφαιρεθή ο ετοιμόρροπος άνω όροφος· και ο ενταλθείς όμως την εργασίαν ταύτην μηχανικός διέπραξεν εν μια ημέρα και μια νυκτί εντελή καταστροφήν παρά τας διαμαρτυρίας και τας συστάσεις της αρχαιολογικής υπηρεσίας. Ενώ ήτο εύκολον και λογικόν να αφαιρήται μετά προσοχής το υλικόν και να φυλάσσεται δια την μέλλουσαν του κτιρίου ανακαίνισιν, κατερρίπτοντο μετά λύσσης και μανίας πρωτοφανούς από ύψους 10-15 μέτρων επί του λιθοστρώτου της οδού οι κίονες και τα άλλα αρχιτεκτονικά μέλη και εθρυμματίζοντο, εν τη φοβερά δε ταύτη πτώσει ηκρωτηρίαζον και κατεκερμάτιζον και τα κάλλιστα διατηρούμενα μέρη του ισογαίου ορόφου, μάλιστα δε τον στυλοβάτην και τα προέχοντα γείσα τα οποία και εκολόβωσαν κατά τρόπον οικτρόν.
Η Λέσχη του Ηρακλείου νυν σώζει μόνον το κάτω πάτωμα, στέρεον μεν τούτο αλλʼ ουχί και αναλλοίωτον ουδέ αλώβητον εκ των γενομένων βανδαλισμών. Εις την Κρητικήν Πολιτείαν επιβάλλεται το στοιχειώδες καθήκον μετά τα γενόμενα, και τούτο να διατηρήση και τον άνω όροφον να αποκαταστήση εις το πρώτον σχήμα. Λέγεται δε ότι ο δήμος του Ηρακλείου σκέπτεται να ζητήση παρά της Πολιτείας το οικοδόμημα και να το χρησιμοποιήση ως Δημαρχείον με την υποχρέωσιν της κατά το αρχικόν στάδιον ανακαινίσεως. Πολιτεία και Δήμος οφείλουσι να εξαλείψωσι το προσαφθέν όνειδος του βανδαλισμού ανακαινίζοντες και επανάγοντες το μεσαιωνικόν καλλιτέχνημα κατά το δυνατόν εις την παλαιάν αυτού μορφήν.
Τα ιστορικά μνημεία παρʼ οιουδήποτε και αν προέρχωνται, και παρά των τυράννων και κατακτητών ακόμη, σήμερον είναι σεβαστά και πάσα πολιτισμένη Κυβέρνησις οφείλει να τα σώζη και τα διατηρή. Είναι ταύτα αι ζώσαι και φθεγγόμεναι σελίδες της πατρίου ιστορίας, ο θέλων δε να καταστρέψη τα μνημεία ταύτα δια λόγους δήθεν εθνικούς, ως αναμνιμνήσκοντα χρόνους δυστυχείς και ημέρας εθνικών συμφορών παραλογίζεται, όπως και εκείνος ο οποίος επιχειρεί να εξαλείφη εκ της ιστορίας της εθνικής τας σελίδας εκείνας, εν αις αναφέρονται ατυχίαι και συμφοραί και ταπεινώσεις εθνικαί. Αν τα μνημεία ταύτα υπενθυμίζουσι ατυχίας και συμφοράς, δεν αναμιμνήσκουσι ταυτοχρόνως το αδάμαστον φρόνημα του έθνους και αντί να ταπεινώσι τας ψυχάς, δεν παραδειγματίζουσι αυτούς δια του παραδείγματος και των ιστορικών του ατυχούς παρελθόντος διδαγμάτων; Η παρατήρησις αύτη ισχύει κατά μείζονα λόγον, όταν προς τη ιστορική συνδυάζεται και καλλιτεχνική του μνημείου αξία, όπως εν τη προκειμένη περιπτώσει. Η εξαφάνισις τοιούτου μνημείου είναι αμάρτημα εθνικόν, επιβουλή κατά της πατρίου ιστορίας, βανδαλισμός μη δικαιολογούμενος ειμή παρʼ ανθρώπους στερουμένους παντός ίχνους ενημερώσεως και ανθρωπισμού. Ημείς μάλιστα οι νέοι Έλληνες, οίτινες οφείλομεν πλείστον μέρος της εθνικής υποστάσεως εις το ιστορικόν της φυλής παρελθόν, δεν πρέπει κατά τούτο να φαινώμεθα κατώτεροι άλλων εθνών τα οποία μετά τόσης ζηλοτυπίας διαφυλάττουσι τα ιστορικά μνημεία, ουχί μόνον τα εθνικά αλλά και εκείνα τα οποία ξένοι αφήκαν επί του πατρίου εδάφους, διότι και ταύτα θεωρούσιν ουχ ήττον εθνικά, όπως λόγου χάριν οι Ιταλοί τα άπειρα Ελληνικά και Βυζαντινά εν τη Κάτω Ιταλία και Σικελία, οι Γάλλοι τα Ρωμαϊκά και τα Φραγγικά, οι Ισπανοί τα Αραβικά και άλλοι άλλα. Αν ημείς θέλωμεν να φαινώμεθα σοφώτεροι και εθνικώτεροι των άλλων, περιπίπτομεν ακριβώς εις το εναντίον. Το πράγμα ευτυχώς κατενοήθη και εν Ελλάδι ουχί προ πολλού, πολλαί δε φωναί και διαμαρτυρίαι ηγέρθησαν κατά τα τελευταία έτη δια τον εξαφανισμόν των μεσαιωνικών και ιστορικών εν Ελλάδι μνημείων, όπως π.χ. του Φραγκικού πύργου της Ακροπόλεως και των τειχών του Ναυπλίου, έκτοτε δε ευτυχώς σκέψεις συνετώτεραι και πραγματικώς εθνικώτεραι επεκράτησαν και η δέουσα προσοχή ήρχισε να αποδίδεται εις τα έτι σωζόμενα αραιά μεσαιωνικά εν Ελλάδι μνημεία.

ΣΤΕΦΑΝΟΣ Α. ΞΑΝΘΟΥΔΙΔΗΣ»