Ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε ηλικία 20 ετών, ενώ φοιτούσε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Βενιζέλος»)
Η πρώτη εκλογή του Βενιζέλου ως βουλευτή της Κρήτης, σε ηλικία 25 ετών
Η ανοργάνωτη επανάσταση του 1889 και μια επιστολή του, στις 25 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς, με την οποία εξέφραζε επιφυλάξεις για τον απροετοίμαστο ξεσηκωμό
Από πολύ νεαρός, ουσιαστικά από τα σπουδαστικά του χρόνια, ο Ελευθέριος Βενιζέλος έδειχνε με κάθε τρόπο την επιλογή και την απόφασή του να συμμετάσχει στην πολιτική αλλά και στους αγώνες της Κρήτης για την απελευθέρωσή της.
Από τα νεανικά του ακόμη χρόνια υποστήριξε με πάθος το όραμα της ελεύθερης από τους Τούρκους Κρήτης και την ένωση με την Ελλάδα.
Μια από τις πρώτες πολιτικές πράξεις του προς αυτή την κατεύθυνση αποτέλεσε μια συνομιλία - αντιπαράθεση με έναν εκ των κορυφαίων πολιτικών της Αγγλίας, τον Ιωσήφ Τσαμπερλάιν, ηγέτη του κόμματος των Ενωτικών Φιλελευθέρων, τον Νοέμβριο του 1886, σε μια εποχή που και πάλι το καθεστώς της Πύλης σκλήραινε τη στάση του και οι Κρήτες ετοιμάζονταν για μια ακόμη επανάσταση. Ο Βενιζέλος, με πολύ ξεκάθαρο τρόπο τότε, τόνισε προς τον Άγγλο πολιτικό, εκ των καθοριστικών παραγόντων της μοίρας της Κρήτης, ότι το νησί επιθυμούσε την απελευθέρωσή του από τους Τούρκους και την ένωση με την Ελλάδα. Την ιστορική αυτή συνομιλία είχαμε παρουσιάσει στο ειδικό ένθετο για τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 2009, αλλά και σε ξεχωριστό κείμενο στην «Π», στις 19 Δεκεμβρίου 2011.
Θυμίζουμε τα γεγονότα αυτά, με πρωταγωνιστή τον φοιτητή της Νομικής Σχολής Ελ. Βενιζέλο, που απασχόλησε το σύνολο των ελληνικών εφημερίδων της εποχής.
Ήταν φθινόπωρο του 1886 όταν οι ευρωπαϊκές εφημερίδες ανέγραφαν για μια ακόμη φορά πληροφορίες ότι η Αγγλία έχει σχέδιο κατάληψης της Κρήτης. Κατά καιρούς τέτοια σενάρια γράφονταν και μερικοί Κρήτες επιθυμούσαν μια τέτοια εξέλιξη προκειμένου να απαλλαγούν από την οθωμανική κατοχή. Από την επανάσταση του 1821 υπήρξαν μάλιστα περιπτώσεις που οι ίδιοι είχαν ζητήσει από την κυβέρνηση της Αγγλίας να καταλάβει το νησί τους, όπως είχε συμβεί κατά τη διάρκεια της Αιγυπτιοκρατίας, τη δεκαετία του 1830.
Ο Τσαμπερλάιν, στο πλαίσιο μια περιοδείας του στην Ανατολή, πέρασε στις αρχές Νοεμβρίου του 1886 από την Αθήνα και μίλησε σε Έλληνες δημοσιογράφους. Σύμφωνα με τα όσα έγραψαν τότε οι εφημερίδες, ο Άγγλος πολιτικός είχε την πληροφορία από Έλληνα της Κωνσταντινούπολης ότι οι Κρήτες επιθυμούσαν μεν την απελευθέρωσή τους από τους Τούρκους, αλλά δεν επιθυμούσαν την ένωση, στοχεύοντας να δημιουργήσουν αυτόνομο κράτος. Στις δηλώσεις αυτές αντέδρασαν οι σπουδαστές της Κρήτης που φοιτούσαν στο Εθνικό Πανεπιστήμιο. Αρχικά δημοσίευσαν μια ανακοίνωση στις εφημερίδες της Αθήνας διαψεύδοντας αυτές τις πληροφορίες και στη συνέχεια ζήτησαν να συναντηθεί μια επιτροπή τους με τον Τσαμπερλάιν. Την επιτροπή αποτελούσαν σπουδαστές οι οποίοι εκπροσωπούσαν όλα τα τμήματα της Κρήτης: ο 22χρονος Ελευθέριος Βενιζέλος, τελειόφοιτος της νομικής σχολής από τα Χανιά, ο Γ. Ανδρεδάκης από το Ρέθυμνο, ο Μ. Μαρής από το Ηράκλειο και ο Εμμ. Λιλιμπάκης από το Λασίθι και ο Ιωάννης Καψάλης. Την επιτροπή των σπουδαστών συνόδευσε ο δικηγόρος Αθηνών Ποταμιάνος, ο οποίος αρχικά εξέθεσε τις απόψεις της.
Οι εφημερίδες των επόμενων ημερών κατέγραφαν μια πολύ ενδιαφέρουσα συνομιλία μεταξύ του Άγγλου πολιτικού και των νεαρών σπουδαστών και κυρίως του Ε. Βενιζέλου, ο οποίος πήρε το λόγο μετά τις θέσεις τις οποίες κατέθεσε ο Ποταμιάνος. «Θέλομεν την ένωσιν, έντιμε κύριε», ήταν η ξεκάθαρη δήλωση του 22χρονου τότε Βενιζέλου, ο οποίος φαίνεται ότι δεν ικανοποιήθηκε από τα όσα δήλωσε ο δικηγόρος.
Αυτή ήταν στην ουσία η πρώτη δημόσια ανάμειξη του Βενιζέλου με την πολιτική και το απελευθερωτικό κίνημα της Κρήτης. Από κει και μετά ο δρόμος ήταν περίπου προδιαγεγραμμένος και ανοικτός για τον νεαρό Χανιώτη δικηγόρο.
Βουλευτής τον Απρίλιο του 1889
Η ουσιαστική και επίσημη, όμως, ανάμειξη του Ελευθερίου Βενιζέλου στην πολιτική οριστικοποιείται δυο χρόνια αργότερα. Ήταν Μάιος του 1888, όταν ο γαμβρός του Κων. Μητσοτάκης, πληρεξούσιος Κυδωνίας και εκδότης της εφημερίδας «Λευκά Όρη», παραιτείται μετά την εκλογή του και το διορισμό του ως εφέτη. Ο Βενιζέλος, με τους φίλους του Χαράλαμπο Πωλογεώργη, Κωνσταντίνο Φούμη και Ιάκωβο Μοάτσο, επανεκδίδει το Δεκέμβριο του 1888 την εφημερίδα του Μητσοτάκη και αποφασίζει να διεκδικήσει τη βουλευτική έδρα που άφησε κενή. Στις εκλογές του Απριλίου του 1889 εκλέγεται βουλευτής Κυδωνίας με τους «Ξυπόλητους», όπως λέγονταν οι προοδευτικοί φιλελεύθεροι, οι οποίοι κέρδισαν εκείνες τις εκλογές. Οι ηττημένοι ήταν το κόμμα των συντηρητικών (λέγονταν «Καραβανάδες» επειδή μέχρι τότε μόνιμα είχαν την πλειοψηφία και τις θέσεις στη διοίκηση). Το εντυπωσιακό είναι ότι στους Ξυπόλητους ανήκε ο μετέπειτα αρχηγός των συντηρητικών και πρωθυπουργός επί Κρητικής Πολιτείας Αντώνιος Μιχελιδάκης, αντίπαλος του Βενιζέλου, και στους Καραβανάδες ο Ιωάννης Κ. Σφακιανάκης, πρώτος πρωθυπουργός της Κρήτης, ο οποίος παρέδωσε το νησί στον πρίγκιπα Γεώργιο, υποστηρικτής αργότερα του Βενιζέλου.
Η σύγκρουση με τον Γενικό Διοικητή
Ο Βενιζέλος, στο διάστημα της πρώτης του βουλευτικής θητείας ξεχώρισε αμέσως. Συχνά έπαιρνε το λόγο για να κατακρίνει την τουρκική διοίκηση και τις ενέργειες της. Στη συζήτηση για την ίδρυση Γεωργικής Τράπεζας, ενώπιον του προεδρεύοντος γενικού διοικητή, πήρε το λόγο για να χαρακτηρίσει αξιοκατάκριτη τη στάση της Υψηλής Πύλης απέναντι στην Κρήτη, με αφορμή έγγραφο που είχε στείλει για το θέμα στη συνέλευση. Όπως γράφει ο Γεώργιος Παπαντωνάκης στον πρώτο τόμο του έργου του «Η πολιτική σταδιοδρομία του Ελευθερίου Βενιζέλου», η οποία κυκλοφόρησε το 1929, ακολούθησε έντονη συζήτηση του νεαρού δικηγόρου με τον Σαρτίνσκη, η οποία είχε ως εξής:
Γενικός Διοικητής: Δεν σας επιτρέπω να λέγετε τοιαύτα πράγματα, διότι η αυτοκρατορική κυβέρνησις προσπαθεί με κάθε τρόπον να ευχαριστήση τον τόπον.
Ε. Βενιζέλος: Ωρισμένως ως προς το ζήτημα τούτο, Εξοχώτατε, αυτή είναι η διέα μου.
Γ. Διοικητής: Είναι κακή ιδέα, την οποίαν δεν δύναμαι να επιτρέψω να εκφράζητε εντός του καταστήματος της Γενικής Συνελεύσεως.
Ε. Βενιζέλος: Την εκφράζω διότι το έγγραφον τούτο την ιδέαν ταύτην μου δίδει να έχω επί της διαγωγής της Υψηλής Πύλης. Οφείλω, Εξοχώτατε, να αναπτύξω την ιδέαν μου, διότι δεν υβρίζω κανένα.
Γ. Διοικητής: Εντός των ορίων της νομιμότητος.
Ε. Βενιζέλος: Τα οποία δεν υπερβαίνω.
Η ανοργάνωτη επανάσταση του 1889
Η πρώτη βουλευτική θητεία του 25χρονου Βενιζέλου συνέπεσε με την ανοργάνωτη και αποτυχημένη επανάσταση του 1889. Η μειοψηφία των Καραβανάδων έφερε στη συνεδρίαση της βουλής της 6ης Μαΐου 1889 ψήφισμα για την ένωση, αντιδρώντας στη σκληρή διοίκηση και την παραβίαση των όρων της σύμβασης της Χαλέπας του 1878, προκαλώντας την αντίδραση του γενικού διοικητή Ν. Σαρτίνσκη, που προήδρευε στη συνέλευση, την οποία και διέλυσε αμέσως. Στη συνέχεια διέταξε τη σύλληψη των ηγετών της αντιπολίτευσης, εκείνοι βγήκαν στα βουνά και έτσι, ανοργάνωτα, ξεκίνησε η επανάσταση εκείνης της χρονιάς, την οποία αποκήρυξε και η Ελλάδα δια του πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη. Τα αποτελέσματα ήταν περίπου δεδομένα. Η επανάσταση απέτυχε, η στάση της οθωμανικής διοίκησης σκλήρυνε ακόμη περισσότερο και με σουλτανικό φιρμάνι στις 17 Δεκεμβρίου ανακλήθηκε η σύμβαση της Χαλέπας.
Η επιφύλαξη Βενιζέλου με την επανάσταση του 1889
Στις 25 Ιουλίου 1889, κι ενώ η επανάσταση βρισκόταν σε εξέλιξη, ο Βενιζέλος απευθύνθηκε με επιστολή στους πολιτικούς του φίλους προκειμένου να τους ενημερώσει για τις εξελίξεις σε σχέση με το κίνημα. Στο κείμενο, το οποίο δημοσιεύομε στη συνέχεια, είναι εμφανής η επιφυλακτικότητά του για την απροετοίμαστη επανάσταση, καθώς περιγράφει και την συνεχιζόμενη αρνητική στάση της ελληνικής κυβέρνησης. Απʼ το κείμενο είναι φανερό επίσης ότι ο ίδιος διεκδικεί έναν ηγετικό ρόλο στα πράγματα.
Σημειώνουμε ότι ενώ διαρκούσε η επανάσταση, ο Γενικός Διοικητής είχε ήδη αντικατασταθεί προσωρινά από τον Ριζά πασά, ο οποίος ζητούσε από τους Κρήτες, χριστιανούς και μουσουλμάνους, να αποστείλουν αντιπροσωπεία στην Κωνσταντινούπολη η οποία θα εξέθετε τα αιτήματα του νησιού, σε μια προσπάθεια ασφαλώς να αποπροσανατολίσει και το κίνημα που είχε εκδηλωθεί. Το θέμα αυτό σχολιάζει επίσης ο Βενιζέλος στο κείμενό του.
Την επιστολή είχε παρουσιάσει ο Ι. Γ. Μανωλικάκης στο έργο που εξέδωσε το 1971 για την επανάσταση του 1889.
«Αγαπητοί Φίλοι,
Προ τριών ημερών σάς έπεμψα άλλην μίαν επιστολήν εν τη οποία σας έγραφον ότι μετά τα τελευταία γεγονότα ετηλεγραφήσαμεν μέσω του Προξενείου εις την Ελλ. Κυβέρνησιν ότι πρέπει, αφού επήλθεν η καταστροφή, να μας συνδράμη, δια να μη πάθη ο τόπος από τους εξαγριωμένους Τούρκους. Η δε Ελληνική Κυβέρνησις μάς απήντησεν ότι εμμένει εις την αρχικήν της πολιτικήν και είναι αμετάπιστος, συμβουλεύει ησυχίαν, διότι η εξακολούθησις του κακού είναι καταστρεπτική δια τα συμφέροντα του τόπου.
Και σήμερον σάς αναγγέλλω ότι τα καθημερινά γράμματα και τηλεγραφήματα της Ελληνικής Κυβερνήσεως επαναλαμβάνουν εντονώτερον τα αυτά. Εκ τούτων έπεται ότι το καθήκον ημών είναι σαφώς διαγεγραμμένον …. τοσούτον μάλλον όπου δεν δυνάμεθα να κάμωμεν άλλο τίποτε διʼ έλλειψιν φυσιγγίων και πολεμοφοδίων.
Χθες σας έγραφον ότι ήλθεν ως προσωρινός Γεν. Διοικητής ο Ριζά Πασσάς. Από της ελεύσεώς του τα πράγματα είναι πολύ ησυχώτερα, η συγκοινωνία μεταξύ Χαλέπας – Ακρωτηρίου και Χανίων είναι ασφαλής, η των λοιπών μερών όμως είναι διακεκομμένη, αλλά τα πράγματα φαίνονται ησυχώτερα, οι δε Οθωμανοί περιωρίσθησαν πλέον, αφού δεν είχαν και τι να καύσουν, αφού έκαυσαν όλον τον κάμπον.
Ο Ριζά Πασσάς επιμένει νʼ αποσταλούν εις Κωνσταντινούπολιν αντιπρόσωποι εξ εκάστης των ως είρηται Χριστ. Μερίδων και ανά εις εκ των Οθωμανών. Αλλʼ επειδή οι άλλοι δεν συνήνεσαν ακόμη να στείλουν τους ειδικούς των, εματαιώθη και η αποστολή αυτή.
Η κοινή γνώμη είναι ότι ευτυχείς θα είμεθα εάν δεν χάσωμεν τι. Άλλως τε και ό,τι ωφεληθώμεν δεν θα είναι αντάξιον της καταστροφής την οποίαν υπέστη ο τόπος.
Εν Χανίοις τη 25 Ιουλίου 1889
Σας ασπάζομαι
Ο φίλος σας
Ελευθ. Κ. Βενιζέλος».
