Εις το “Άστυ” της 10 Μαρτίου τ.έ. ο Κος Δ..., αναφερόμενος εις την περί Θεοτοκοπούλου διατριβήν μου, γράφει τα εξής:
“O φίλος ημών κ. Δημ. Καμπούρογλους γράφει προς ημάς ότι άπορον είναι πως διέφυγεν την επιμελή έρευναν του συγγραφέως η ύπαρξις της εικόνος της θυγατρός του Θεοτοκοπούλου (Musee Espagnol de Paris No 295) γραφείσης παρά του ιδίου πατρός της ούτινος η εικών κατέχει εν τω αύτω μουσείω τον αμέσως επόμενον αριθμόν 260. Ο αυτός πολυμαθής φίλος ανακοινόνει εις ημάς ότι η εικών αύτη ευρίσκεται λιθογραφημένη εις το έργον του Buchon Atlas des Nouvelles Recherches historiques”.
“H παρατήρησις ορθότατη. Ο 18ος πίναξ του Άτλαντος του Buchon περιέχει πράγματι την “Εικόνα της θυγατρός του Θεοτοκοπούλου”, κάτωθι δε αυτής μνημονεύεται το Museee Espagnol de Paris, αρ. 259. Ευγνωμονώ προς τον Κον Καμπούρογλουν διότι μου παρέχει ούτω την ευκαιρίαν νʼ αναγνωρίσω ότι αδίκως εμέμφθην τον Μουστοξείδην, λέγοντας εις τον Ελληνομνήμονα (σελ. 274) ότι “βλέπει τις εν τω μουσείω Louvre ζωγραφιάς του ημετέρου Θεοσκοπόλιδος” (γράφε Θεοτοκοπούλου). Ήμαρτον περιορισθείς να βεβαιωθώ ότι μία μόνη εικών του Θεοτοκοπούλου υπάρχει εις το Λούβρον ήδη, αλλά μη ζητήσας συγχρόνως να εξακριβώσω εάν υπήρχον εις το μουσείον τούτο εικόνες του κατά το 1843, ότε εδημοσιεύθη ο Ελληνομνήμων. Η παραπομπή του Κου Καμπούρογλου εις τον Ατλάντα του Buchon εχρησίμευε προς διόρθωσιν του λάθους μου.
Δεν έπεται όμως, ως ηδύνατό τις να υπόθεση εκ των γραφέντων εις το “Άστυ”, ότι “διέφυγε την έρευνάν μου” η ύπαρξις Μουσείου ισπανικού εις τα Παρίσια. Τοιούτο μουσείον εις μάτην ήθελον αναζητήσει σήμερον οι τυχόν αναγνώσαντες την παράγραφον εκείνην εις το “Άστυ”. Αλλʼ όμως μέχρι του 1850 υπήρχεν εις το Λούβρον συλλογή Ισπανικών εικόνων, αποτελούσα το λεγόμενον Musee Espagnol. Η συλλογή αυτή δεν ανήκεν εις το στέμμα ή το κράτος. Ηγοράσθη δια χρημάτων της ιδιαιτέρας περιουσίας του βασιλέως Λουδοβίκου Φιλίππου, μεταξύ των ετών 1835 και 1837. Μετά την εκθρόνισιν του βασιλέως τούτου, κατά το 1848, και τον θάνατόν του, επισυμβάντα κατά την 26 Αυγούστου 1850, οι κληρονόμοι του απήτησαν και έλαβον (τον Οκτώβριον του 1850) την συλλογήν ολόκληρον, την μετέφερον δε εις Λονδίνον, όπου μετά τρία έτη επωλήθη εις δημοπρασίαν, διασπαρείσα μεταξύ διαφόρων αγοραστών. Καθʼ ας πληροφορίας ηδυνήθην να συλλέξω, ο βασιλεύς μετεχειρίσθη προς αγοράν των εικόνων τον γνωστόν βαρόνον Taylor του Κον Dauzats επιμελητήν του Λούβρου, εδαπάνησε δε προς συγκρότησιν της συλλογής το ποσόν 1.260.000 φράγκων. Το προϊόν της δημοπρασίας, γενομένης εις Λονδίνον κατά Μάιον του 1853, ανήλθεν εις L 27,635.17.6 ήτοι φράγκα 690,892.
Η ούτω πωληθείσα συλλογή περιελάμβανε 505 εικόνας ενώ εις τον έντυπον κατάλογον (Notice des tableaux de la Galerie Espagnole exposes dans le Musee Royal, Paris 1838) περιέχονται αριθμοί 442 μόνον. Έργα εκλεκτά των ονομαστοτέρων Ισπανών ζωγράφων απετέλουν την πολύτιμον ταύτην πινακοθήκην, περιλαμβάνουσαν μεταξύ άλλων 19 εικόνας του Velasquez, 25 του Ribera, 38 του Μurillo, 81 του Ζurbaran και 8 του Goya. Περιελαμβάνοντο δε και αι έξης οκτώ εικόνες του Θεοτοκοπούλου, υπό τους αριθμούς 253-260:
Η προσκύνησις των ποιμένων.
Ο Χριστός, με τας προσωπογραφίας των δύο δωρητών της εικόνος.
Ο θάνατος του Αγίου Φραγκίσκου.
Η δευτέρα παρουσία.
Ο γλύπτης Πομπήιος Λεόνης εργαζόμενος των προτομήν του βασιλέως Φιλίππου Βʼ.
Εικών άρχοντος.
Εικών της θυγατρός του Θεοτοκοπούλου.
Εικών του ζωγράφου αυτού.
Εις τον χειρόγραφον κατάλογον, τον σωζόμενον εις τα Αρχεία του Λούβρου, καταγράφεται και ενάτη εικών, παριστώσα “ένα Ευαγγελιστήν”.
Η ιδίως ενδιαφέρουσα ήμας εικών “της θυγατρός του Θεοτοκοπούλου”, καθώς και τέσσαρες ή πέντε άλλαι εικόνες του, ηγοράσθησαν εις την δημοπρασίαν του 1853 υπό του Κου William Stirling, ευρίσκονται δε και σήμερον έτι εις την πινακοθήκην του υιού του Sir John Stirling εις Keir της Σκωτίας. Ο πρώτος κάτοχος της πλούσιας ταύτης πινακοθήκης εδημοσίευσε τρίτομον σύγγραμμα περί της Ισπανικής τέχνης. Εις την ανατύπωσιν αυτού, περιλαμβανομένην εις τα μετά θάνατον εκδοθέντα Απαντά του περιέχεται και χαλκογραφία της εικόνος “της κόρης του Greco”. Την εικόνα ταύτην ο Stirling θεωρεί ως την καλλίστην της όλης συλλογής του Λουδοβίκου Φιλίππου, η οποία ευρίσκετο εισέτι εις το Λούβρον ότε συνέγραψε το βιβλίον του. Ιδού πως την περιγράφει άλλος τεχνολόγος Γάλλος. “Ωραία κεφαλή. Μελανόθριξ με δέρμα λευκόν, οφθαλμοί μαύροι μεγάλοι. Στόμα μικρόν, φορεί μηλωτήν με τρίχας μακράς, λευκήν με σημεία μαύρα. Την κεφαλήν περιθάλλει επιχαρίτως λεπτόν ύφασμα λευκόν, καλύπτον και τον λαιμόν. Η λευκή αύτη οθόνη συναρμόζεται θαυμασίως προς το κάλλος του προσώπου. Αρίστη προσωπογραφία χρωματισμού καλού, διαφέροντος του συνήθους τεφροειδούς του Θεοτοκοπούλου”.
Κατά τον Stirling, εις την εικόνα “της Διανομής των ιματίων του Χριστού”, την ευρισκομένην εις την μητρόπολιν της πόλεως Τολέδου, ο Θεοτοκόπουλος εζωγράφισε ως μίαν των τριών Μαριών την θυγατέρα του “εάν ήτο αληθώς θυγάτηρ του η νέα την οποίαν απεικόνισε εις την ανωτέρω μνημονευομένην ζωγραφίαν”.
Εζωγραφίσθη δέ ο ίδιος εις την αυτήν εικόνα υπό την μορφήν του εκατοντάρχου του φέροντος την μαύρην πανοπλίαν.
Ξυλογραφίαν της εικόνος ταύτης “της θυγατρός του Θεοτοκοπούλου” εδημοσίευσε και ο Κος Paul Lefort, κατά το 1876, εις την ιστορίαν του ημετέρου Δομηνίκου κεφάλαιον παραθέτει εκτός της εν λόγω εικόνος, τας ξυλογραφίας της Διανομής των Ιματίων, του ενταφιασμού του Orgaz, του αγίου Ευγενίου και της εικόνος του ζωγράφου της δημοσιευθείσης εις το υπʼ αρ. 10 τεύχος της “Εστίας”. Χαλκογραφίν της τελευταίας ταύτης εικόνος εδημοσίευσε και ο Stirling αναφέρων ότι το πρωτότυπον ευρίσκετο τότε εις την συλλογήν του Λούβρου. Η εικών αύτη, ως είπομεν ήδη, ευρίσκεται σήμερον εις Σεβίλλην, ανήκει δε εις την συλλογήν του δουκός του Montpensier, υιού του Λουδοβίκου Φιλίππου, εις του οποίου, ως φαίνεται, την κατοχήν περιήλθε μετά την εις Λονδίνον δημοπρασίαν. Εις την πινακοθήκην του Sir John Stirling Maxwell υπάρχει άλλη προσωπογραφία του Θεοτοκόπουλου, έργον του ζωγράφου αυτού, περί της οποίας όμως δεν έχω λεπτομέρειας. Εις δε την Μαδρίτην είδα, εις συλλογήν φίλου μου Ισπανού καλλιτέχνου, εικόνα παριστώσαν τον Θεοτοκόπουλον εις γεροντικήν ηλικίαν και αποδιδομένην επίσης εις τον ίδιον. Αλλʼ ούτε εις την προλαβούσαν μου διατριβήν ανέλαβα, ούτε τώρα αναλαμβάνω το έργον της πιστής και λεπτομερούς καταγραφής όλων των γνωστών εικόνων, του Θεοτοκοπούλου, εντός ή εκτός της Ισπανίας. Ισως υπάρχουν έργα του και εις άλλας δημοσίας πινακοθήκας, παρεκτός όσων ανέφερα. Εντός, της Γαλλίας αυτής παρέλειψα να σημειώσω ότι και το μουσείον της πόλεως Avignon περιέχει εικόνα του, παριστώσαν τον άγιον Δομήνικον παραλαμβάνοντα εκ των χειρών της Θεοτόκου το κομβολόγιον. Η Παναγία κάθηται εντός νέφους μεταξύ δύο αγγέλων, κρατούσα εις την αγκάλην το τέκνον της. Δεξιόθεν εικονίζονται γονυπετείς ο άγιος Αντώνιος και ο άγιος Φραγκίσκος, αριστερόθεν δε η εκ Σιέννης Αγία Αικατερίνη.
Η εξακρίβωσις των εις δημόσια μουσεία περιεχομένων είναι σχετικώς εύκολος. Πολύ δυσκολωτέρα η καταγραφή των εις ιδιωτικάς συλλογάς, αι οποίαι άλλως διασκορπίζονται ενίτοτε δια της δημοπρασίας, καθώς και η του βασιλέως Λουδοβίκου Φιλίππου. Ούτω, την 25 του λήξαντος Απριλίου επωλήθη εις το δημοπρατήριον των Παρισίων (hotel Drouot) εικών του Θεοτοκοπούλου ανήκουσα εις τους κληρονόμους του διάσημου Γάλλου ζωγράφου Millet. Παριστά επίσκοπον καθολικόν, καθήμενον ενώπιον τραπέζης σκεπασμένης με τάπητα εκ βελούδου κοκκίνου. Ο επίσκοπος ανυψοί ευλαβώς το βλέμμα προς άγαλμα της Παναγίας λευκόν επί του τοίχου, εις τʼαριστερά του, ως επικαλούμενος την έμπνευσίν της προτού αρχήση ή εξακολουθήση να γράφη.
Κατά τον κατάλογον της δημοπρασίας, ο Millet εξετίμα μεγάλως την εικόνα.
Εκρέματο πλησίον της κλίνης του, κατά δε την τελευταίαν του ασθένειαν έλεγε προς φίλον του: “Ιδού εικών της οποίας ο ζωγράφος μόλις είναι γνωστός εδώ.
Και όμως ολίγας ζωγραφίας γνωρίζω τας οποίας να εκτιμώ-δεν λέγω περισσότερον, αλλά- όσον αυτήν . Ο δυνηθείς να ζωγραφίση έργον τοιούτο ήτο άνθρωπος μεγάλης αξίας”.
Ο έπαινος του Millet επισφραγίζει όσα παρʼ άλλων κριτών ανέφερα ήδη περί Θεοτοκοπούλου. Και ο Κος Paul Lefort εις το πέρυσι εκδοθέν σύγγραμμά του εξ ίσου ευφήμως αποφαίνεται περί αυτού.
“Καίτοι άνισος, επιλέγει, ήτο αναντιρρήτως εις των μάλλον αξιοσημειώτων νεωτεριστών μεταξύ όλων των ζωγράφων... Αλλόκωτος ενίοτε, εξήσκησεν όμως μεγάλην επίδρασιν εν Ισπανία, εγκαινιάσας σχολήν ζωγραφικής χαρακτηριζομένην εκ βαθυτάτου θρησκευτικού αισθήματος συνδυαζομένου με άκραν της πραγματικότητος απεικόνισιν. Ο ξένος ούτος δικαιούται να συγκαταριθμηθή μεταξύ των εξοχωτέρων καλλιτεχνών της Ισπανίας”.
Και ο Theophile Gautier, ενώ εξ ενός τον αποκαλεί αλλόκοτον και ιδιότροπον, τον ανακηρύττει ες άλλον μέγαν ζωγράφον, ανευρίσκων πολλήν ομοιότητα μεταξύ των καλλιτέρων εικόνων της δευτέρας του περιόδου και των ρωμαντικών ζωγραφιών του Delacroix. “Η ελαττωματική του ενεργητικότης, επιλέγει, η νοσώδης δύναμίς του μαρτυρούν την δεινότητα του καλλιτέχνου ή και την έξοχον του παράφρονος ευφυίαν. Ολίγαι εικόνες με εφείλκυσαν όσον αι ιδικαί του, διότι και εις τας χειροτέρας υπάρει το απροσδόκητον, το υπερβαίνον τα όρια του δυνατού, εις τρόπον, ώστε ενώπιον αυτών εξίσταταί τις και τρέπεται εις ρεμβασμούς”.
Το αλλόκοτον τούτο και ιδιότροπον τον Θεοτοκοπούλου, η ανισότης των έργων του, η διττή φάσις της ιδιοφυίας του, καθιστούν επιθυμητοτέραν έτι την ανεύρεσιν ειδήσεων περί των της ζωής του.
Η βιογραφία τον ηδύνατο να επεξηγήση την ψυχολογικήν, ούτως ειπείν, εξέλιξιν της τέχνης του και να επιχύση φως εις το μυστήριον των ιδιοτροπιών του. Αλλʼ ως ανέφερα ήδη, ολίγιστα περί αυτού γνωρίζομεν, η δε λεγόμενη εικών της θυγατρός του ουδέν εις τα ολίγα ταύτα προσθέτει. Ως είδομεν, ο Stirling ουδόλως παραδέχεται ως βέβαιον ότι η εικών παριστά αληθώς την θυγατέρα του ζωγράφου. Ισως έχεται αληθείας η περί τούτου παράδοσις. Πιθανώτατον ότι ο ευειδής καλλιτέχνης είχε θυγατέρα ωραίαν και ότι την εμετεχειρίζετο ως πρότυπον. Αλλʼ ουδείς των γραψάντων περί αυτού συγχρόνων Ισπανών αναφέρει τι περί θυγατρός του, καθόσον γνωρίζω. Παρόμιαι δε αδέσποτοι παραδόσεις υπάρχουν και διʼ άλλων ζωγράφων τα πρότυπα. Εις τα αρχεία του Τολέδου κρύπτονται ίως αι ζητούμεναι περί του βίου του πληροφορίαι, μέχρις ου έλθη η ώρα της αναδιφήσεώς των. Ενδέχεται η ώρα αύτη να μη βραδύνη, καθόσον εκ διαφόρων σημείων φαίνεται ότι η προσοχή των ερασιτεχνών ήρχισε στρεφομένη προς τον μέχρι τούδε άγνωστον σχεδόν εκτός της Ισπανίας ζωγράφον τούτον. Πλήρης περί του βίου και των έργων του μονογραφία ήθελε βεβαίως συντελέσει προς εξάπλωσιν της φήμης του. Ευχής έργον θα ήτο εάν την συγγραφήν της ανελάμβανε συμπατριώτης του Έλληνος καλλιτέχνου!
Μετά πολλής ευχαριστήσεως μανθάνω εκ των “Άστεως” ότι ο ημέτερος Κος Σκουλούδης είναι κάτοχος εικόνος του Θεοτοκοπούλου. Υπάρχει τουλάχιστον μια εικών του εις την πατρίδα του!
Κατά παραδρομήν, μη διορθωθείσαν εγκαίρως, ετυπώθη εις την προλαβούσαν μου διατριβήν το όνομα του Τισιανού αντί Βελάσκες, ως μεταχειριζομένου και εκείνου πέντε μόνον χρώματα περί το τέλος του βίου του. Ο Velasquez ήτο τρόπον τινα έγγονος του Θεοτοκοπούλου, καθό χρηματίσας μαθητής ενός των μαθητών του, του Luis Tristan.
Προ ολίγων μόνον ημερών περιήλθεν εις γνώσιν μου η εις το εφετεινόν ημερολόγιον του Κου Σκόκου καταχωρισθείσα διατριβή του Κου Γ. Μαυρογιάννη περί του Θεοτοκοπούλου και δύο άλλων ομοτέχνων του. Άλλως θα παρέπεμπα εις αυτήν αντί να επαναλάβω όσα εκ των αυτών πηγών και οι δύο ηρύσθημεν. Ελπίζω ο αρμοδιώτατος προς ταύτα Κος Μαυρογιάννης να συνεχίση τον έργον, μεταδίδων εις ημάς πληροφορίας και περί των άλλων της εποχής εκείνης Ελλήνων καλλιτεχνών. Παρεκτός των εις Ιταλίαν διαβιωσάντων, μνημονεύεται και άλλος Έλλην ζωγράφος εργασθείς ως ο Θεοτοκόπουλος εις Ισπανίαν αλλʼ ούτε την αξίαν εκείνου έχων, ούτε την δόξαν του αποκτήσας. Ωνομάζετο Πέτρος Σεραφείμ-Pedro Serafin -επελέγετο δε και αυτός Έλλην =el Griego. Κατώκει εις Βαρκελώνην όπου εξήσκει την τέχνην του. Κατά το 1563 ανέλαβε δια συμβολαίου την δια ζωγραφιών διακόσμησιν των θυρών του οργάνου εις την μητρόπολιν των θυρών του οργάνου εις την μητρόπολιν της πόλεως Ταρραγόνης. Και έξωθεν μεν, ότε δηλαδή ήσαν κλεισταί αι θύραι του οργάνου, παρέστησε τον Ευαγγελισμον,- έσωθεν δε, ότε ηνοίγοντο αι θύραι, επί μεν του ενός φύλλου εφαίνετο η ανάστασις, επί δε του άλλου η γέννησις του Χριστού. Άνωθεν του οργάνου ήσαν ζωγραφισμέναι η Πίστις, η Ελπίς και η Αγάπη, προ δε η Θεοτόκος, η αγία Θέκλα και η αγία Αικατερίνη. Άλλας εικόνας του ζωγράφου τούτου δεν αναφέρει ο Bermudez αλλʼ ούτε περί της καταγωγής του λέγει τι.
Ο Bermudez μνημονεύει και άλλον Έλληνα, σύγχρονον του Σεραφείμ, τον Νικόλαον de la Torre. Μετεσκεύασε άρά γε ούτος το όνομά του επί το εισπανικώτερον, ή κατήγετο εκ φράγκων; οπωσδήποτε αναφέρεται ως Έλλην εκ Κρήτης.
Επηγγέλετο τον καλλιγράφον και κοσμηματογράφον, ως τοιούτος δε παρελήφθη κατά το 1572 υπό Φιλίππου του Βʼ εις το Εσκοριάλ, προς αντιγραφήν ελληνικών χειρογράφων. Κατά το 1574 τω εδόθη η άδεια να διαμένη εις Σεγοβίαν, πατρίδα της συζύγου του ασθενούσης, εξακολουθών εκεί την εργασίαν του. Το δε 1579 επέστρεψεν επʼ αδεία εις την πατρίδα του προς εκκαθάρισιν και περιλαβήν της περιουσίας του. Επανελθών εις το Εσκοριάλ διέμεινε εις Ισπανίαν μέχρι του 1612, οπότε μετηνάστευσεν εις Νεάπολιν.
Δ. ΒΙΚΕΛΑΣ, (Εστία τ. 15. 1894)