Πριν τρία χρόνια, στην εορτή των Θεοφανείων του 1946 είχαμε γράψει στα “Νέα Χρονικά” πως ύστερα από αιώνων σκλαβιά, επετράπη για πρώτη φορά στους Χριστιανούς στα 1831 από τον τότε Γ. Διοικητή της Κρήτης Μουσταφά Ναϊλή Πασά και επί εποχής του Μητροπολίτου Μελετίου Νικολετάκη, η τελετή της καταδύσεως του Σταυρού στην παραλία της Τρυπητής. Πως έπειτα στα 1846, όταν τοποτηρητής του Μητροπολίτου Χρυσάνθου ήτο ο Επίσκοπος Ιεροσητείας Ιλαρίων Κατσούλης επετράπη πάλι για πρώτη φορά από τον ίδιο Μουσταφά Ναϊλή Πασά να τελήται η τελετή της καταδύσεως στο βενετσιάνικο λιμάνι του Μ. Κάστρου, στο Μανδράκι όπως ελέγετο επί Ενετοκρατίας. Τις πληροφορίες αυτές τις είχα πάρει από το ανέκδοτο ημερολόγιο του Στεφάνου Νικολαΐδη, του αρχοντικού και φιλόμουσου εκείνου Καστρινού του περασμένου αιώνα, που δεν ευρήκε δυστυχώς ακόμη τον άνθρωπό του, για να μας τον παρουσιάση και να δημοσιεύση το τόσο πολύτιμο σε ιστορικές πληροφορίες ημερολόγιό του.
Σχετιμά με το θέμα αυτό του αγιασμού των υδάτων και της καταδύσεως του Σταυρού, ασχολήθηκε πέρυσι στα “Νέα Χρονικά” και ο φίλος καθηγητής της θεολογίας κ. Ν. Ζευγαδάκης. Σε επανειλημμένα διαφωτιστικά σημειώματά του βαρσιμένα σε πληροφορίες παλαιών Καστρινών και σε δικές του σημειώσεις και αναμνήσεις, μας έδωσε μια ζωντανή εικόνα της τελετής των Θεοφανείων, όπως εορτάζονταν δηλαδή στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας και έπειτα στους μεταγενέστερους χρόνους. Έπειτα από αυτά θα έπρεπε το θέμα αυτό να θεωρηθή εξαντληθέν και να μην επανέλθω πια επʼ αυτού.
Ενα τυχαίο όμως γεγονός το έφερε πάλι επί τάπητος και έτσι αναγκάζομαι να γράψω τις γραμμές αυτές.
Τον τελευταίο καιρό έπεσαν στα χέρια μου μερικά φύλλα μιας εφημερίδας που εκδιδόταν στο Ηράκλειο στο 1881. Είναι, αν δεν απατώμαι, η πρώτη εφημερίδα που εκδόθηκε στην πόλη μας ύστερα από τη Σύμβαση της Χαλέπας. Ηταν εβδομαδιαία, πολύ επιμελημένη και καλογραμμένη, που θα την ζήλευαν οι σημερινές εφημερίδες. Εφερε τον τίτλο ο “Μίνως” και εκδότης της ήταν ο βιβλιοπώλης Χατζή Πέτρος Λυδάκης, του οποίου έγγονοι είναι ο δημοτικός υπάλληληος Πέτρος Λυδάκης και ο έμπορος ανταλλακτικών αυτοκινήτων Εμμ. Λυδάκης. Στο τέταρτο φύλλο της εφημερίδας αυτής, που κυκλοφόρησε στις 10 Ιανουαρίου 1881 ημέρα Σάββατο στη στήλη των “Επιχωρίων” βρίσκεται μια περιγραφή της τελετής των Θεοφανείων, του χρόνου εκείνου. Στις γενικές γραμμές δεν προσθέτει βέβαια πολλά πράγματα στο ήδη, από τα σημειώματα του κ. Ζευγαδάκη, γνωστό μας πια σʼόλες του τις λεπτομέρειες θέμα της εορτής των Θεοφανείων. Είναι όμως μια μοναδική γραπτή μαρτυρία των χρόνων εκείνων, αναφέρει λεπτομέρειες, πρόσωπα και πράγματα, που συγκρινόμενα με τα σημερινά, παρουσιάζουν μια αρκετά ενδιαφέρουσα αξία. Δεν είχε ακόμη τελειώσει τότε η σημερινή εκκλησία του Αγίου Μηνά και ο αγιασμός ετελείτο στον μικρό Άγιο Μηνά, ο οποίος “ήτο πλήρης φιλοχρίστων χριστιανών συνωθουμένων αλλήλοις”. Στον μαρτυρικό αρχιεπισκοπικό θρόνο της Κρήτης καθόταν τότε ο συνετός και καλοκάγαθος Μελέτιος Καβάσιλας από το νησί της Καλύμνου. Στη λειτουργία και στην πομπή είχε λάβει μέρος και ο Επίσκοπος Χερρονήσου, Τιμόθεος Καστρινογιάννης, ο μετέπειτα μητροπολίτης Κρήτης και ο αδελφός του αρχιμανδρίτης Διονύσιος, έπειτα επίσκοπος Χερρονήσου.
Ακολουθούσαν στην πομπή ο υποπρόξενος της Ελλάδος, ο πρόεδρος του πρωτοδικείου, ο ταγματάρχης της χωροφυλακής “και τίνες των ανωτέρων δικαστικών υπαλλήλων. Ας αφήσωμε όμως τον ευσυνείδητο συντάκτη της καλής αυτής εφημερίδας να μας περιγράψη την εορτή αυτή της χριστιανοσύνης, όπως εορτάσθηκε στο Ηράκλειο στα 1881.
“Η εορτή των Θεοφανείων ετελέσθη εφέτος μετά μείζονος μεγαλοπρεπείας και πομπής ένεκα της επικρατούσης εν τω τόπω άκρας ησυχίας και τάξεως, προς τούτο δε συνετέλεσε και το εύδιον του καιρού ούτινος επωφεληθέντες οι εν ταις επαρχίαις αδελφοί ημών έσπευσαν ίνα συμμετάσχωσι της χαρμοσύνου ταύτης χριστιανικής εορτής. Κατά την ημέραν ταύτην ο Μητροπολιτικός ναός ήτο πλήρης φιλοχρίστων χριστιανών συνωθουμένων αλλήλοις, ώστε ίνα εισέλθη τις εν αυτώ απητείτο να διασχίση τας αρκετά πεπυκνωμένας φάλαγγας του λαού όπως καταλάβη θέσιν κατάλληλον και ακροασθή της θείας λειτουργίας, άλλως ήτο υποχρεωμένος να ίσταμαι εν τω περιβόλω της εκκλησίας μηδόλως ακροώμενος των εν αυτή τελουμένων. Η ακολουθία του αγιασμού ετελέσθη υπό της Α. Σεβ. του μητροπολίτου ημών κ. Μελετίου περιβεβλημένου την λαμπράν αυτού αρχιερατικήν στολήν, συλλειτουργούντος δε του Θεοφιλεστάτου επισκόπου Αγ. Χερρονήσου κ. Τιμοθέου, του αρχιμανδρίτου κ. Διονυσίου και των λοιπών της Εκκλησίας ιερών φερόντων απάντων την καλλιτέραν αυτών στολήν. Μετά το πέρας της θείας λειτουργίας ήρξατο η παράταξις· και πρώτον μεν εξήγαγον τον τίμιον Σταυρόν, τους φανούς της Εκκλησίας και τα ιερά εξαπτέρυγα παρατάξαντες ταύτα εις δύο στίχους κατόπιν ήρχοντο αι μεγαλοπρεπείς και πολύχροοι σημαίαι των διαφόρων συντεχνιών της πόλεως Ηρακλείου, όπισθεν αυτών ο χορός των ψαλτών, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης, ο Αγ. Χερρονήσου και άπασα η λοιπή ιερατική συνοδεία, μετʼ αυτούς δε ο της Ελλάδος υποπρόξενος κ. Δ. Μαγγινόπουλος, ο Διοικητής Λασιθίου κ. Κ. Σφακιανάκης, ο πρόεδρος του ενταύθα πρωτοδικείου, ο ταγματάρχης της χωροφυλακής και τινες των ανωτέρων δικαστικών υπαλλήλων.
Απόσπασμα τακτικού στρατού μετʼ αποσπάσματος χωροφυλάκων ίσταντο παρατεταγμένοι έξωθεν της Εκκλησίας εν τω στενώ αυτής διαδρόμω, οίτινες άμα ως εξήλθεν η επίσημος συνοδεία, παρουσίασαν όπλα και περιζώσαντες ταύτην ήρξατο η κίνησις. Απασαι αι οδοί, και ιδίως η λεγόμενη Πλατιά στράτα, εξ ης έμελλε να διέλθη ο σταυρός, ήσαν κατειλημμέναι υπό πλήθους ανθρώπων πάσης τάξεως και ηλικίας ακολουθούντων ησύχως και μετά χριστιανικής ευλαβίας. Φθάσαντες δε έμπροσθεν του Διοικητηρίου η Α. Σεβ. ο Μητροπολίτης εποιήσαντο δέησιν υπέρ της Α. Α. Μεγαλειότητος του Σουλτάνου, του Εξ. Γεν. ημών Διοικητού κ. Ι. Φωτιάδου, και απάντων εν γένει των εν τη ημετέρα νήσων πολιτικών και στρατιωτικών υπαλλήλων, της Α. Εξ. του διοικητού Ηρακλείου ισταμένου εν τω μεσαίω παραθύρω του Διοικητηρίου κατά την δέησιν. Αποπερατωθείσης ταύτης το πλήθος επροχώρει τα της αυτής τάξεως προς την παραλίαν εις ην κατελθόντες η Α. Σεβ. ο Μητροπολίτης έρριψεν εν τη θαλάσση τον τίτμον Σταυρόν προς καθαγιασμόν των υδάτων, τον οποίον απέσυρεν λία φρονίμως ποιών, άτε γιγνώσκων εκ των προτέρων τας διαιρέσεις και έριδας των λαμβανόντων μέρος εις την εκ της θαλάσσης παραλαβήν του τιμίου Σταυρού.
Μετά τούτο δε μέρος μεν του λαού μετά μεγάλης φαιδρότητας ήρχισε να διαλύεται, μέρος δε κατά την θρησκευτικήν ταύτην παράταξιν παρηκολούθησε μέχρι του ναού· η δε Α. Σεβ. μετά του θεοφ. επισκόπου Αγ. Χερρονήσου και του ταγματάρχου της χωροφυλακής παραμείνασα ολίγον εν τω παρά την θάλασσαν κειμένω καταστήματι του κ. Μίνωος Καλοκαιρινού, αφʼ ου απεδύθη την αρχιερατικήν στολήν ιππεύσασα ακολούθως τον λαμπρόν και χρυσοϋφαντον εφίππιον φέροντα ίππον του διοικ. Ηρακλείου, ον κατʼ έτος είθεσται οι κατά καιρόν διοικηταί νʼαποστέλλωσι προς τους Μητροπολίτας, μετέβησαν εις το Διοικητήριον όπως επισκεφθώσι την Α. Εξ. τον διοικητήν. Μετά την επίσκεψιν ο ταγματάρχης της χωροφυλακής και λοιποί συνώδευσαν τον Σεβ. Μητροπολίτην μέχρι της Μητροπόλεως και ούτως έληξεν η χαρμόσυνος αύτη των Αγ. Θεοφανείων εορτή εν μέσω γενικής χαράς, ησυχίας και τάξεως”.
Ετσι περιγράφεται η εορτή των Θεοφανείων του 1881, στο τουρκοκρατούμενο τότε Ηράκλειο.
“Νέα Χρονικά 6/1/1949”
