Παρουσιάζομε εδώ τις δύο όμοιες εκδοχές της συμφωνίας παράδοσης του Χάνδακα, το χειρόγραφο της οποίας δεν υπάρχει ή δεν έχει εντοπιστεί μέχρι τώρα. Οι πληροφορίες για τη συμφωνία είναι μόνο από πηγές της εποχής. Θεωρούμε πως υπήρχαν 17 άρθρα, καθώς οι δημοσιεύσεις των ιστορικών, από εκείνη ακόμη την εποχή, διαφέρουν, έστω και ελάχιστα, μεταξύ τους ως προς τον αριθμό. Εκτιμούμε όμως ότι το πλήρες και ακριβές κείμενο της συνθήκης είναι αυτό που δημοσιεύεται τόσο απʼ τον Brusoni, όσο και στο έργο του Savage. Και στα δύο υπάρχουν 17 ίδια άρθρα. Και καταλήγομε στο συμπέρασμα ότι προφανώς αυτό το απαράλλαχτο και στα δύο έργα κείμενο είναι το ιστορικά ακριβές, καθώς προέρχεται από τις πηγές των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Ο Brusoni έχει την πληροφόρηση από τη Βενετία και ο Savage χρησιμοποιεί τούρκικες πηγές. Έτσι, σε δική μας μετάφραση παραθέτομε το πανομοιότυπο κείμενο των δύο έργων, που είχαν εκδοθεί λίγο μετά το τέλος του Κρητικού Πολέμου.1 Του Brusoni το 1673 και του Savage το 1701. Με την παράθεση του μεταφρασμένου από τα Ιταλικά και τα Αγγλικά κειμένου της συνθήκης εκτιμούμε ότι έχομε πλήρη γνώση των όσων συμφωνήθηκαν.
1. Για τη θεμελίωση μιας καλής και διαρκούς ειρήνης, συμφωνείται ότι η Πόλη του Χάνδακα, με όλα τα κανόνια της, τα οποία τοποθετήθηκαν εκεί πριν την έναρξη του πολέμου, παραδίδεται στα χέρια του Βεζύρη.
2. Ακλόνητη θέση δίδεται στη Δημοκρατία, στη Σούδα, στη Γραμβούσα και στη Σπιναλόγκα, μαζί με τις περιοχές που ανήκουν σʼ αυτές και το φρούριο της Κλίσσα στη Δαλματία.
3. Οι Βενετοί μπορούν να πάρουν μαζί τους όλα τα κανόνια τα οποία έφεραν στην πόλη, μετά την έναρξη του πολέμου.
4. Παραχωρείται χρόνος 12 ημερών για την επιβίβαση του στρατού, των σκαπανέων και των κατοίκων κάθε τίτλου και κατάστασης, με τα όπλα, τις προμήθειες και τις αποσκευές τους.
5. Ό,τι παραμείνει εκτός των πλοίων στο τέλος του προαναφερθέντος χρόνου των 12 ημερών, ο Βεζύρης θα βοηθήσει την επιβίβαση με τις δικές του βάρκες.
6. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκεχειρίας, κανένα πρόσωπο δεν θα παραβιάσει τα όρια ή δεν θα περάσει τα σύνορα της κατοικίας του ή του στρατοπέδου. Αυτός που θα το πράξει θα θεωρηθεί εχθρός.
7. Μόλις προσυπογραφούν αυτά τα άρθρα κατά την εκεχειρία, όλες οι εχθροπραξίες θα πάψουν και από τις δύο πλευρές.
8. Για τη διασφάλιση της εφαρμογής αυτών των άρθρων, τρεις όμηροι θα παραδοθούν αμοιβαίως σε κάθε πλευρά.
9. Για την καλύτερη διαβεβαίωση ότι οι Βενετοί θα κάνουν κάθε προσπάθεια να επιβιβάσουν τους άνδρες και τα αγαθά τους, οι Τούρκοι μπορούν να απασχολήσουν δύο αξιωματικούς που θα παρακολουθούν.
10. Για το καλύτερο αποτέλεσμα επʼ αυτού, όλα τα πλοία, οι γαλέρες, και άλλες βασσέλες, μπορούν ελεύθερα να προσεγγίζουν την ακτή και να εισέρχονται στο λιμάνι, νύκτα και ημέρα.
11. Ο στόλος των Βενετών μπορεί να παραμείνει στη Ντία ή σε οποιοδήποτε άλλο νησί του Αρχιπελάγους, μέχρι τα πράγματα να είναι κατάλληλα προετοιμασμένα για την αναχώρησή τους.
12. Ανακαλούνται όλες οι εντολές που είχαν δοθεί σε κάθε πλευρά, και οποιοσδήποτε, μετά από 40 ημέρες, προκαλέσει κάποια εχθροπραξία κατά του περιεχομένου αυτών των όρων ειρήνης, θα τιμωρηθεί με θάνατο.
13. Μόλις ένας απεσταλμένος από τη Βενετία φτάσει στην Υψηλή Πύλη, όλοι οι αιχμάλωτοι και οι φυλακισμένοι από τον πόλεμο, που πιάστηκαν υπό τη σημαία της Βενετίας, θα απαλλαγούν και θα απελευθερωθούν.
14. Όποιες λεηλασίες γίνουν στη θάλασσα ή την ξηρά, μετά την προσυπογραφή των άρθρων και πριν τη δημοσίευσή τους, έντιμα θα ικανοποιηθούν και θα αποκατασταθούν.
15. Γενική συγχώρηση θα δοθεί στους υποτελείς και των δύο πλευρών, οι οποίοι έδρασαν αντίθετα στη θρησκεία και την υποτέλειά τους, στη διάρκεια του πολέμου.
16. Συμφώνως προς αυτή τη συνθηκολόγηση και τα προηγούμενα άρθρα που επίσης προσυπογράφηκαν το έτος 1571, κανένας φόρος ή δώρο δεν ζητείται από την Υψηλή Πύλη, εκτός απʼ ό,τι προηγουμένως πληρώθηκε για τα νησιά που κατείχαν οι Βενετοί στο Αρχιπέλαγος.
17. Γίνονται δύο αντίγραφα αυτής της συνθήκης, ένα στην Τουρκική, με μια μετάφραση στην Ιταλική, υπογεγραμμένο από το Βεζύρη και σφραγισμένο με τη βασιλική σφραγίδα του Σουλτάνου, και ένα άλλο στην Ιταλική, υπογεγραμμένο από τον Αρχιστράτηγο και σφραγισμένο με τη σφραγίδα της Δημοκρατίας.
Αναδημοσιεύομε όμως ένα ακόμη κείμενο που αποτέλεσε την τελική πρόταση της πλευράς των Βενετών προς τον Κιοπρουλή, στην οποία, όπως αναφέρεται σʼ αυτό, συμφώνησε ο Βεζύρης. Περιλαμβάνεται στο «Αγγλικόν υπόμνημα» που παρουσίασε ο Χ. Χιονίδης κι έχει 16 αριθμημένα άρθρα. Δεν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές απʼ το οριστικό κείμενο της συνθήκης, παρά μόνο φραστικές διαφοροποιήσεις. Κάτω από την πρόταση υπάρχουν τα ονόματα του Αρχιστράτηγου Φραντζέσκο Μοροζίνι και τριών υψηλόβαθμων αξιωματικών της πλευράς των υπερασπιστών του Χάνδακα. Του Γενικού Προβλεπτή Τζιρόλαμο ή Τζερόνιμο (εδώ αναφέρεται ως Τζιερόνιμο) Μπατάλια, του Προνοητή της αρμάδας Λορέντζο Κορνάρο ή Κορνέρο, όπως επίσης γράφεται το κρητικής ρίζας επώνυμο, και του Ναύρχου του Κόλπου Ζόρζι Μπενζόν.
Το κείμενο που υπάρχει στο «Αγγλικό υπόμνημα» είναι το εξής, όπως παρουσιάστηκε μεταφρασμένο στα «Κρητικά Χρονικά» (διατηρούμε την ακριβή μορφή του, σημειώνοντας ότι είναι γραμμένο στην καθαρεύουσα):2
“Αντίγραφον των άρθρων τα οποία διεβιβάσθησαν και ευρίσκονται εις χείρας του Μεγάλου Βεζύρου
Τα άρθρα της Συνθήκης Ειρήνης, επί των οποίων επήλθε συμφωνία την 6ην Σεπτεμβρίου 1669
1) Προς τον σκοπόν να απολαύση η Δημοκρατία σταθεράν ειρήνην με την Πύλην, ως αύτη πάντοτε επεδίωξε, η πόλις του Χάνδακος με τα κανόνια και τα πολεμοφόδια τα ανήκοντα εις αυτήν θα παραδοθή εις χείρας αυτών που θα υποδειχθούν εκ μέρους του Μεγάλου Βεζύρου, υπό τους αμέσως κατωτέρω αναγραφομένους όρους.
2) Ότι τα φρούρια της Σούδας, Γραμβούσας και Σπιναλόγγας με τας εδαφικάς αυτών περιοχάς, το Φρούριον της Clissa με την εδαφικήν του περιοχήν, και αι άλλαι γενόμεναι κατά την διάρκειαν του τελευταίου πολέμου κτήσεις εις την Bossina, θα ευρίσκωνται ειρηνικώς εις την κατοχήν της Δημοκρατίας άνευ παρενοχλήσεως ή άλλου οιουδήποτε επιβαλλομένου όρου.
3) Ότι όλα τα μεγάλα και μικρά πυροβόλα της Αρμάδας, τα οποία απεβιβάσθησαν εις τον Χάνδακα, θα δύνανται να επανεπιβιβασθούν ελευθέρως.
4) Ότι 12 ημέραι αδείας κατά τα συμφωνηθέντα παρέχονται διά την επιβίβασιν και διαβίβασιν των ιερών και κοινών πραγμάτων, των κανονίων και πυρομαχικών, ανηκόντων εις την ως άνω Αρμάδαν, των ζωοτροφιών ή άλλων αγαθών και αποσκευών οιωνδήποτε, ως επίσης των τραυματιών και ασθενών, όλων των απομενουσών στρατιωτικών δυνάμεων, των γαλεωτών και όλων εκείνων των εντοπίων και ξένων, οι οποίοι προτίθενται να επιβιβασθούν, ώστε να δύναται να γίνη η μεταφορά αυτών δια γαλερών και λέμβων· προ δε της εκπνοής της προθεσμίας ταύτης δεν θα προβληθή κατʼ ουδένα λόγον αξίωσις περί παραδόσεως της πόλεως ή μέρους ταύτης.
5) Ότι εις περίπτωσιν καθʼ ην η ως άνω προθεσμία των 12 ημερών δεν θα είναι αρκετή δια την επιβίβασιν όλων των δυνάμεών των και των προμνημονευθέντων πραγμάτων των, ο Μέγας Βεζύρης αναλαμβάνει, αφού παραδοθή η πόλις εις αυτόν να χρησιμοποιήση ιδικάς του λέμβους προς μεταφοράν εκείνων που παρέμειναν εις τα ενετικά πλοία, τα οποία ευρίσκονται διά τον σκοπόν τούτον προς το μέρος της τάφρου.
6) Ότι διαρκούσης της προσδιορισθείσης προθεσμίας δια την επιβίβασιν, αμφότερα τα μέρη δέον να κρατήσουν τας θέσεις, τας οποίας τώρα κατέχουν, όρος ο οποίος θα τηρηθή με πάσαν δυνατήν ακρίβειαν και ευπρέπειαν, απαγορευμένου εις τους στρατιώτας να προχωρούν ή να διαλέγωνται προς αλλήλους, ίνα αποφευχθή η αταξία, που θα ήτο δυνατόν να προέλθη εκ τούτου και θα είναι καθήκον των αξιωματικών, να αναλάβουν να μεταχειρισθούν ως εχθρούς τους οπωσδήποτε παραβάτας του ενός ή του άλλου μέρους, χωρίς τούτο εκ τούτου να θεωρηθή ως παραβίασις της συνθήκης ειρήνης εκ μέρους εκατέρας μερίδος.
7) Ότι ευθύς μετά την υπογραφήν των άρθρων τούτων, με το συμφωνηθέν σήμα της λευκής σημαίας, πάσα εχθροπραξία και πολεμική εργασία επί και υπό την γην πρέπει να σταματήσουν· να υποδειχθούν όμηροι και να αποσταλούν εκατέρωθεν τέσσαρα άλλα πρόσωπα δια την επακριβή παρακολούθησιν της ως άνω καταπαύσεως των προμνημονευθέντων έργων.
8) Ότι προς εξασφάλισιν της εκπληρώσεως των άρθρων τούτων, θα δοθούν τρεις όμηροι εκατέρωθεν περιωπής και αντιστοίχου κοινωνικής θέσεως· προτείνομεν από την ιδικήν μας πλευράν τους τρεις ευγενείς Ενετούς, τον Faustin de Riva, Αντιναύαρχον της Αρμάδας, τον Gio Bacca Calbo, Στρατηγόν επί των Πολεμοφοδίων και Ζωοτροφιών, και τον Zaccharia Mocenigo, δούκα και τώρα ιδιωτεύοντα εν Χάνδακι· και εις ανταλλαγήν ζητούμεν τους Dabri Πασά, Βεηλέρβεην του Semesvar, Αχμέτ Πασάν, Αγάν των Γενιτσάρων και Gassit Βέην, Αρχιλογιστήν της Ρωμυλίας· και οι όμηροι ούτοι δεν θα επιστραφώσι, μέχρις ότου τελειώση η επιβίβασις.
9) Ότι προς εξασφάλισιν, εκ μέρους μας πάσα δυνατή φροντίς θα ληφθή κατά την επιβίβασιν και θα γίνουν δεκτοί δύο αντιπρόσωποι δια να παρακολουθήσουν την εκτέλεσιν. Πρέπει να είναι ναυτικοί, ίνα ομού με δύο εκ των ναυάρχων μας, επαγρυπνήσουν επί της προθεσμίας της παραχωρηθείσης δια την επιβίβασιν.
10) Ότι τα πλοία που θα χρησιμοποιηθούν κατά την επιβίβασίν μας, ίνα γίνη αύτη με την μεγαλυτέραν δυνατήν ταχύτητα, θα προσεγγίσουν όσον το δυνατόν πλησιέστερον προς τον λιμένα· και προς τον σκοπόν τούτον αι γαλέραι και τα άλλα πλοία να δύνανται να μετακινώνται προς τα εμπρός και προς τα οπίσω νύκτα και ημέραν, άνευ παρενοχλήσεως.
11) Ότι θα επιτραπή εις την ενετικήν Αρμάδαν να παραμείνη σταθμεύουσα, μέχρις ότου ετοιμασθή να αποπλεύση, και αμφότερα τα μέρη θα λάβουν επί τούτου επιμέλειαν ως καλοί φίλοι.
12) Ότι πάσα λεία πλοίων, γενομένη υπό της ενετικής Αρμάδας μετά την υπογραφήν της παρούσης ειρήνης, πρέπει μετʼ ακριβείας να επιστραφή και το αυτό ισχύει διʼ όσα πλοία έγιναν λεία του τούρκικου Στόλου· και επειδή υπάρχουν μεμονωμένα πλοία, πλην των προμνημονευθέντων, τα οποία εκτελούν καταδρομάς υπό την ενετικήν σημαίαν, όχι μόνον θα επιβληθή διʼ επισήμου διατάγματος εις το πλήρωμά των η υποστολή της σημαίας και θα αφαιρεθούν τα σχετικά προνομιακά έγγραφα, αλλά και οι παραβάται αμφοτέρων των μερών θα τιμωρώνται δια θανάτου μετά την παρέλευσιν τεσσαράκοντα ημερών (προθεσμίαν παρεχομένην μέχρι της ειδοποιήσεως των), μετά την πάροδον των οποίων οι συνεχίζοντες τας καταδρομάς θα θεωρώνται ως εχθροί υπʼ αμφοτέρων των μερών και η τιμωρία των δεν θα είναι δυνατόν να επιρριφθή εις εκάτερον μέρος ως παραβίασις της παρούσης συνθήκης.
13) Ότι οι σκλάβοι αμφοτέρων των πλευρών, οι κατεσπαρμένοι εις οιονδήποτε απόμερον μέρος, θα καθίστανται αμοιβαίως ελεύθεροι, όταν η Δημοκρατία αποστείλη τον πρεσβευτήν αυτής εις την Πύλην· τότε όχι μόνον οι συμπατριώται και οι υπήκοοι Ενετοί οιασδήποτε τάξεως, αλλά και πρόσωπα οιασδήποτε εθνικότητος, τα οποία συνελήφθησαν καθʼ ον χρόνον υπηρέτουν εις τον παρόντα πόλεμον, θα καθίστανται καλή τη πίστει ελεύθερα.
14) Ότι χάριν της συνθήκης ταύτης θα παραχωρηθή συγγνώμη εις τους υπηκόους αμφοτέρων των μερών, οίτινες υπό οιανδήποτε αυτών ιδιότητα υπηρέτησαν το αντίθετο μέρος.
15) Και δυνάμει της παρούσης ως άνω συνθήκης ειρήνης θεωρούνται τα άρθρα της άλλης τελευταίας ειρήνης ως αντιστοίχως επικυρωθέντα. Ούτε θα παρασχεθή οιαδήποτε εξ αυτής αφορμή ή αιτία διʼ οιανδήποτε αντίθετον αξίωσιν, πλην του να συνεχισθή εν ονόματι της προμνημονευθείσης τελευταίας συνθήκης η καταβολή επιχορηγήσεως δια την νήσον Ζακυνθον, η οποία εκ τούτου θα αρχίση καταβαλλομένη από τώρα και εις το εξής.
16) Πάντα τα ως άνω άρθρα της παρούσης συνθήκης ειρήνης οφείλουν να υπογραφούν και σφραγισθούν, γραφόμενα επί δύο φύλλων χάρτου, του ενός εις τουρκικήν γλώσσαν, υπογραφομένου υπό του Μεγάλου Βεζύρου και σφραγιζομένου με την επίσημον σφραγίδα και μέλλοντος να παραμείνη εις χείρας του Αρχιστρατήγου, του άλλου εις ιταλικήν γλώσσαν, υπογραφομένου υπό του Αρχιστρατήγου και του Συμβουλίου του και σφραγιζομένου με την σφραγίδα της Δημοκρατίας, μέλλοντος να παραμείνη εις χείρας του Μεγάλου Βεζύρου· έκαστον των φύλλων τούτων θα έχη προσηρτημένην την μετάφρασιν, υπογραφομένην υπό των δημοσίων του Κράτους λειτουργών, δηλ. το Τουρκικόν κείμενον εις ιταλικήν και το ιταλικόν εις τουρκικήν γλώσσαν, ίνα αμφότερα τα μέρη δύνανται να ίδουν, ότι δεν υπάρχει πρόθεσις δόλου και ότι όλα θα τηρηθούν απαραβίαστα με τον όρκον αμφοτέρων.
Ότι ο Μέγας Βεζύρης, λαβών υπʼ όψιν την τόσον μακράν, αποφασιστικήν και γενναίαν άμυναν, την οποίαν οι πολιορκούμενοι εκράτησαν με τόσην τιμήν, επέτρεψεν εις αυτούς να αποκομίσουν τέσσερα κανόνια εκ των πυροβολαρχιών του Φρουρίου.
Francesco Morosini,
Αρχιστράτηγος.
Gieronimo Battaglia,
Γενικός Προβλεπτής.
Lorenzo Cornero,
Προβλεπτής της Αρμάδας.
Zorzi Benzon,
Ναύαρχος του Κόλπου».
1 Brusoni, σ. 323-324 και Savage, σ.189-191
2 Χιονίδης, σ. 500-505

