
Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη - [email protected]
Η αρχή της δημιουργίας της Βικελαίας
Η διαθήκη Βικέλα και η αλληλογραφία με τον Ιωσήφ Χατζιδάκη για την παραχώρηση των βιβλίων του στο Ηρακλειο
Οι συζητήσεις για τη Βικελαία, οι διεκδικήσεις χιλιάδων ανθρώπων, ανάμεσα σʼ αυτούς κορυφαίοι του πνεύματος από όλο τον κόσμο, για την ανάταξη της Βιβλιοθήκης, κάνουν επίκαιρο σήμερα το να ανασύρουμε από το αρχείο μας τα πρώτα κείμενα που οδήγησαν στην αρχή της γραφής της εξαιρετικά δύσκολης πορείας της. Πρόκειται, καταρχήν, για την ίδια τη διαθήκη του Δημητρίου Βικέλα, με την οποία άφησε το 1908 τη σπουδαία βιβλιοθήκη του στο δήμο Ηρακλείου, αν και από την αλληλογραφία του με τον συνιδρυτή του αρχαιολογικού μουσείου Ιωσήφ Χατζιδάκη, γιατρό και αρχαιολόγο, που επίσης αναδημοσιεύουμε, φαινόταν ότι θα άφηνε τα βιβλία του στο μουσείο.
Ένα μέρος της αλληλογραφίας Βικέλα – Χατζιδάκη δημοσίευσε για πρώτη φορά ο ίδιος ο Ι. Χατζιδάκης, στο πλαίσιο μιας απαντητικής του επιστολής στη «Νέα Εφημερίδα» του Ιωάννη Μουρέλλου, το 1919, 11 χρόνια μετά το θάνατο του πνευματικού ευεργέτη του Ηρακλείου. Αφορμή ήταν ένα σχόλιο της εφημερίδας που ανέφερε τον Κρητικό διανοούμενο της εποχής Ιωάννη Δαμβέργη ως τον άνθρωπο στον οποίο οφειλόταν η διασφάλιση της ιστορικής δωρεάς. Η πραγματικότητα ήταν ότι ο Βικέλας είχε εμπιστευτεί στον Ιωάννη Κ. Σφακιανάκη, τον πρώτο πρωθυπουργό της Κρήτης, ότι θα έκανε τη δωρεά στο μουσείο και τον είχε μάλιστα εξουσιοδοτήσει, κατά τη διάρκεια της μοναδικής επίσκεψής στου στο Ηράκλειο, το 1907, ένα χρόνο πριν το θάνατό του, να το ανακοινώσει στον Ι. Χατζιδάκη. Ο Δαμβέργης είχε απλώς αναλάβει από το δήμο Ηρακλείου, μετά τη γνωστοποίηση της διαθήκης, την ευθύνη να παραλάβει από την οικογένεια Βικέλα και να στείλει στο Ηράκλειο τα βιβλία.
Πάντως, και με άλλη ευκαιρία έχουμε σημειώσει, ότι ενώ ο Βικέλας από το 1907 ενημέρωνε για την απόφασή του να δωρίσει τα βιβλία του στο μουσείο, στη διαθήκη του, που είχε γραφεί νωρίτερα, το 1905, υπήρχε η πρόβλεψη για το δήμο Ηρακλείου. Το γιατί συνέβη αυτό, κανείς δεν μπορεί να δώσει ασφαλή απάντηση, παρά μόνο να κάνει εικασίες. Το λογικό συμπέρασμα όμως είναι ότι ίσως αρχικά να είχε επιλέξει το δήμο, αλλά στη συνέχεια να αποφάσισε να αλλάξει τη δωρεά, συνεπαρμένος και από το γεγονός της κατασκευής του τότε μουσείου που θα φιλοξενούσε τα ευρήματα της Κνωσού. Όμως δεν πρόλαβε (;) να αλλάξει και τη διαθήκη του.
Τα κείμενα, τόσο η διαθήκη, όσο και η επιστολή Χατζιδάκη, με την αναφορά στην αλληλογραφία με τον Βικέλα, είχαν δημοσιευτεί και στο πρώτο από τα δύο τεύχη του αφιερώματος της «Π» για τη Βιβλιοθήκη, το 2009. Ενώ αναλυτικές δημοσιεύσεις για την πλήρη αλληλογραφία Βικέλα – Χατζιδάκη έχει κάνει ο καθηγητής Θεοχάρης Δετοράκης.
Η διαθήκη
“Κληροδοτώ εις τον Δήμον Ηρακλείου Κρήτης άπαντα τα βιβλία μου, εκτός των εις μικράν υαλόφρακτον βιβλιοθήκην την εν τη αιθούση της οικίας μου (περιέχουσα και αντίτυπα των έργων μου και των μεταφράσεων αυτών) τα οποία κληροδοτώ εις τον ανεψιόν μου Ιων. Βικέλαν. Η εις Ηράκλειον αποστολή των βιβλίων μου παραγγέλλω να γείνη δαπάνη της κληρονομικής μου περιουσίας, επιθυμώ δε τα εις τον Δήμον Ηρακλείου κληροδοτούμενα ούτω βιβλία να διατηρώνται εις ιδιαίτερον διαμέρισμα φέρον το όνομά μου”.
Αυτή η αναφορά στη διαθήκη του Δημητρίου Βικέλα, με την οιποία άφηνε το σύνολο της προσωπικής του βιβλιοθήκης στο Ηράκλειο, έμελλε να είναι η απαρχή μιας μεγάλης πορείας στο χρόνο, που έφερε τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, με πολλές περιπέτειες που συνεχίζονται ακόμη και σήμερα, και πάντα σε δύσκολες συνθήκες, στις κορυφαίες θέσεις των πνευματικών ιδρυμάτων της χώρας.
Τη μεγάλη δωρεά του Δ. Βικέλα, μαζί με την είδηση του θανάτου του, πληροφορήθηκαν οι Ηρακλειώτες σε ένα μονόστηλο της εβδομαδίας εφημερίδας “Ιδη” στις 12 Ιουλίου 1908. Λίγες μέρες νωρίτερα, ο πνευματικός ευεργέτης της πόλης είχε αφήσει την τελευταία του πνοή. Εγραφε η “Ιδη”, χαρακτηριστικά:
“O ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ Δ. ΒΙΚΕΛΑ. ΚΛΗΡΟΔΟΤΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΔΗΜΟΝ ΜΑΣ”
Την νύκτα της 7ης προς 8ην τρέχοντος απεβίωσεν εν Κηφησιά κατόπιν μακράς και πολυωδύνου ασθενείας καρκίνου του ύπατος (sic) ο πρόεδρος του Συλλόγου προς Διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων κ. Δ. Βικέλας κηδευθείς την επομένην του θανάτου του μετά μεγάλης μεγαλοπρεπείας. Την επομένην ανεγνώσθη εν τω Πρωτοδικείω η διαθήκη αυτού περιέχουσα μεταξύ άλλων και τα εξής αυτολεξί.
Κληροδοτώ εις τον Δήμον Ηρακλείου Κρήτης άπαντα τα βιβλία μου, εκτός των εις μικράν υαλόφρακτον βιβλιοθήκην την εν τη αιθούση της οικίας μου (περιέχουσα και αντίτυπα των έργων μου και των μεταφράσεων αυτών) τα οποία κληροδοτώ εις τον ανεψιόν μου Ιων. Βικέλαν. Η εις Ηράκλειον αποστολή των βιβλίων μου παραγγέλλω να γείνη δαπάνη της κληρονομικής μου περιουσίας, επιθυμώ δε τα εις τον Δήμον Ηρακλείου κληροδοτούμενα ούτω βιβλία να διατηρώνται εις ιδιαίτερον διαμέρισμα φέρον το όνομά μου”.
Η διαθήκη
Δημοσιεύομε στη συνέχεια ολόκληρο το κείμενο της διαθήκης του Δ. Βικέλα, όπως είχε δημοσιευτεί λίγες μέρες μετά την κηδεία του στις αθηναϊκές εφημερίδες:
“Επιθυμών να διαθέσω την περιουσίαν μου μετά θάνατον, συνέταξα την παρούσαν διαθήκην, δια της οποίας ακυρώ πάσαν προγενεστέραν και ορίζω τα εξής:
Κληροδοτώ εις το διά του Β.Δ. της 18ης Σεπτεμβρίου 1897 ιδρυθέν Μουσείον Καλών Τεχνών, απάσας τας εικόνας μου.
Εάν η Διεύθυνσις του Μουσείου δεν τας κρίνη απάσας αποδεκτάς, αι παρʼ αυτής απορριφθησόμεναι περιέχονται εις τους κληρονόμους μου. Περιέχονται δε άπασαι εις τους κληρονόμους μου, εάν η εν λόγω Διεύθυνσις δεν εκτελέση την παραλαβήν ή την εκλογήν εντός ενός έτους του θανάτου μου.
Κληροδοτώ εις τον Δήμον Ηρακλείου Κρήτης άπαντα τα βιβλία μου, εκτός των εις την μικράν υαλόφρακτον βιβλιοθήκην, την εν τη αιθούση της οικίας μου (περιέχουσαν και αντίτυπα των έργων μου και των μεταφράσεων αυτών), τα οποία μετά της βιβλιοθήκης μου ταύτης κληροδοτώ εις τον ανεψιόν μου Δημήτριον Ιωαν. Βικέλαν.
Η εις Ηράκλειον αποστολή των βιβλίων μου παραγγέλλω να γείνη δαπάνη της κληρονομικής μου περιουσίας, επιθυμώ δε τα εις τον Δήμον Ηρακλείου κληροδοτούμενα ούτω βιβλία να διατηρώνται εις ιδιαίτερον διαμέρισμα, φέρον το όνομά μου.
Τα χειρόγραφα μου άπαντα συμπεριλαμβανομένων των επιστολών και άλλων οιωνδήποτε εγγράφων, κληροδοτώ εις την αδελφήν μου Αικατερίνην Οικονόμου ή εν ελλείψει ή μη αποδοχή αυτής, και μετʼ αυτήν εις τον υιόν της Αλέξανδρον με εξουσίαν να διαθέσουν αυτά ως εγκρίνουν, ή να καταστρέψουν όσα κρίνουν άξια καταστροφής και να φροντίσουν περί δημοσιεύσεως των τυχόν παρʼ εμού ωρισμένων προς δημοσίευσιν, ή αξίων μετά την κρίσιν των δημοσιεύσεως υπό τον όρον, να παραχωρήσουν δωρεάν εις τον “Σύλλογον προς διάδοσιν Ωφέλιμων βιβλίων” όσα των εκδοθέντων ή ανεκδότων έργων μου το Συμβούλιον του Συλλόγου ήθελεν αποφασίσει να περιλάβη εις την σειρά των δημοσιευμάτων του Συλλόγου, εξαιρέσει του ούτω παραχωρηθησομένου εις τον Σύλλογον Δικαιώματος.
Εκχωρώ εις τον ανεψιόν μου Αλέξανδρον Αρ. Οικονόμου τα επί των δημοσιευθέντων και δημοσιευθησομένων έργων μου δικαιώματά μου. Απέναντι δε της ούτως ανατιθεμένης εις αυτόν φροντίδος, κληροδοτώ εις τον ανεψιόν μου Αλέξανδρον Οικονόμου δραχ. 3000.
Κληροδοτώ φρ. χρ. 5000 εις τον εν Παρισίοις Σύλλογον “Association pour Iʼ encouragement des etndos greques en France” εντός του οποίου έτυχα τόσης ευμενείας και αγάπης.
Εις τον Σύλλογον προς Διάδοσιν Ωφελίμων βιβλίων κληροδοτώ το ποσόν δραχμών 92,000 προς απόσβεσιν του προς εμέ χρέους του Συλλόγου τούτου, επί υποθήκη της επί της οδού Ακαδημίας αριθ. 42 οικίας, υπό τον όρον να μη υποθηκευθή ή απαλλοτριωθή ποτέ υπό του Συλλόγου ή εν λόγω οικία.
Εν περιπτώσει δε διαλύσεως του Συλλόγου να περιέρχεται αύτη εις την κυριότητα του Εθνικού Πανεπιστημίου χρησιμοποιουμένη υπʼ αυτού ες αεί εις Εκπαιδευτικόν Μουσείον και Παιδαγωγίας βιβλιοθήκην. Εάν δε προ του θανάτου μου ελαττωθή κατά ένα ή άλλον τρόπον το εις εμέ επί υποθήκη οφειλόμενον ως είρηται ποσόν δραχμών 92 χιλιάδων τότε το προς τον Σύλλογον προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων κληροδότημά μου περιορίζεται εις όσον ποσόν θα υπολείπεται εισέτι προς εξόφλησιν του προς εμέ χρέους, εις τρόπον ώστε η ρηθείσα οικία να μείνη ιδιοκτησία του Συλλόγου ελευθέρα υποθήκης, αλλʼ υπό τους μνημονευθέντας πάντοτε όρους.
Κληροδοτώ ανά δραχμάς δισχιλίας εις το Δρομοκαΐτιον Φρενοκομείον και εις το Ασυλον των Ανιάτων.
Εις έκαστον των κατά τον θάνατόν μου υπηρετών μου κληροδοτώ ανά δραχμάς 200 διʼ έκαστον έτος, αφʼ ότου έκαστος ή εκάστη αυτών διατελεί εις την υπηρεσίαν μου μέχρι της αποβιώσεώς μου.
Κληροδοτώ εις τους δύο ανεψιούς μου Εμμανουήλ και Δημήτριον, υιούς του αδελφού μου Γεωργίου, την επί της γωνίας των οδών Βαλαωρίτου και Κριεζώτου οικίαν μου εξ αδιαιρέτου. Εις αυτούς επίσης κληροδοτώ και τα εν τη οικία μου έπιπλα και σκεύη εξαιρουμένων των δια της παρούσης μου διαθήκης κληροδοτουμένων εικόνων, βιβλίων, χειρογράφων κλπ.
Εις την ανεψιάν μου Ευδοκίαν Ι. Βικέλα κληροδοτώ το ποσόν δραχμών τριάκοντα χιλιάδων (30,000) εκτός αν νυμφευθή προ του θανάτου μου και δώσω εις αυτήν ζων το ποσόν τούτο ως προίκα.
Εις τον αδελφόν μου Γεώργιον κληροδοτώ ως ενθύμιον δρ. 5,000. Επειδή δε δια της παρούσης μου διαθήκης προνοώ αρκούντως υπέρ των τέκνων αυτού, ορίζω και διατάσσω να διενεμηθή το υπόλοιπον της περιουσίας μου μετά την αφαίρεσιν των ως είρηται κληροδοτημάτων εξ ημεσίας μεταξύ των αδελφών μου Αικατερίνης χήρας Αριστ. Οικονόμου και Ελένης συζύγου Σίμου Μπαλάνου, τας οποίας εγκαθιστώ κληρονόμους μου.
Εάν μία εξ αυτών, ή και αμφότεραι δεν υπάρχουν εν τη ζωή κατά τον θάνατόν μου, ή ανήκουσα εις εκατέραν μερίς να περιέρχεται εις τα τέκνα της, άτινα, εν τοιαύτη περιπτώσει, εγκαθιστώ αντʼ αυτής κληρονόμους μου. Απαγορεύω την υπό των κληρονόμων μου φαλκίδευσιν των κληροδοτημάτων μου.
Εάν αποθάνω εν Γαλλία, επιθυμώ να ενταφιασθώ εις τον εις το κοιμητήριον Mont Parnasso τάφον της συζύγου μου Καλλιόπης, εάν δε εις Αθήνας, εις τον τάφον των γονέων μου.
Αλλως θέλω να ενταφιασθώ οριστικώς εις τον πλησιέστερον Χριστιανικόν νεκροταφείον του μέρους όπου αποθάνω. Οπουδήποτε δε αποβιώσω, επιθυμώ και ορίζω να γείνη η κηδεία μου απλούστατη άνευ λόγω, στεφάνων ή άλλων οιωνδήποτε τιμών. Εάν δε αποθάνω εις Γαλλίαν, να χαραχθή επί του τάφου της συζύγου μου που και πότε απεβίωσα και ετάφην”.
Η διαθήκη φέρει ημερομηνία
7 Φεβρουαρίου 1905
Η αλληλογραφία
Προς την Αξιότιμον Διεύθυνσιν ΤΗΣ “ΝΕΑΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΟΣ”
Εις το προχθεσινόν φύλλον της “Νέας Εφημερίδος” ο “Καστρινός” γράφει περί της Βικελαίας βιβλιοθήκης ότι “ματαιούται ο ιερός σκοπός, ον ωνειροπόλησεν ο καλός μας συμπολίτης Ιωάννης Δαμβέργης διότι εις αυτόν οφείλεται η απόκτησις βιβλιοθήκης παρά του Δήμου Ηρακλείου κλπ”.
Δεν γνωρίζω πόθεν ηρύσθη ο “Καστρινός” την πληροφορίαν ταύτην και αν αύτη στηρίζηται επί πραγματικών γεγονότων αγνώστων εις εμέ.
Γνωρίζω όμως εξ ιδίας αντιλήψεως τα εξής:
Ο αείδιμος Βικέλας επεσκέφθη το Ηράκλειον κατά το έτος 1907. Επεσκέφθη τας αρχαιότητας της Κνωσού και τας αρχαίας συλλογάς, αίτινες εφυλάσσοντο τότε ακόμη εις δύο αίθουσας των στρατώνων του Ηρακλείου, εν αις στεγάζονται νυν το Γυμνάσιον και τα Δικαστήρια. Πριν αναχωρήση εξ Ηρακλείου είπεν εις τον ξενίσαντα αυτόν τότε κ. Ιωάννην Σφακιανάκην να μοι ανακοινώση, υπό εχεμύθειαν ότι απόφασιν έχει την βιβλιοθήκην του να κληροδοτήση εις το Μουσείον Ηρακλείου και με παρακαλεί να φροντίσω ώστε εις το κτιζόμενον τότε Μουσείον Ηρακλείου να κτισθή χώρος κατάλληλος και ασφαλής από του πυρός δια βιβλιοθήκην και αναγνωστήριον. Να τον ειδοποιήσω δε όταν ο χώρος θα είναι έτοιμος δια να στείλη αμέσως μέρος των βιβλίων του.
Οταν εκτίσθη μία αίθουσα του Μουσείου και ο οπισθόδρομος αυτού, έγραψα περί τούτων εις τον αείδιμον Βικέλαν. Ελαβον δε παρʼ αυτού απάντησιν εις ην μου γράφει, πλην άλλων. ... Καθώς σας έγραψα εμπιστευτικώς έχω όλην την διάθεσιν να στείλω από τούδε, ως πρώτην δόσιν, μέρος των βιβλίων μου και θα μου είναι ευχάριστον εάν τούτο κατορθωθή εντός του 1908. Αλλʼ εννοείται ότι δεν επιθυμώ να τα στείλω δια να μείνουν κλειστά εις τα κιβώτιά των. Οταν έλθη η ώρα συνεννοούμεθα. Ολως υμέτερος.
Δ. ΒΙΚΕΛΑΣ
Μετά τινας δε κατόπιν ημέρας έλαβον και δευτέραν επιστολήν χρονολογουμένην από Αθηνών (6 Απριλίου 1908) και εις ταύτην μου γράφη τα εξής: “Ο οπισθόδορμος περί του οποίου μου αναφέρετε υποθέτω ότι περιλαμβάνει την αίθουσαν της βιβλιοθήκης. Αμα ετοιμασθή προς υποδοχήν και τοποθέτησιν των βιβλίων ειδοποιήσατέ με, παρακαλώ, δια να στείλω μίαν πρώτην δόσιν βιβλίων μετά προηγουμένην, εννοείται συνεννόησιν περί των όρων της δωρεάς.
Δ. ΒΙΚΕΛΑΣ”.
Εις την επιστολήν ταύτην απήντησα αμέσως να μου γράψη τους όρους, ους επιθυμεί ίνα τους υποβάλω εις τον Υπατον Αρμοστήν προς αποδοχήν, και ότι η αίθουσα της βιβλιοθήκης είναι έτοιμη· δια να ζητήσω όμως πίστωσιν δια την κατασκευήν των ερμαρίων πρέπει να γνωρίζω τον αριθμόν των δωρηθησομένων βιβλίων. Δυστυχώς ο αείδιμος Βικέλας είχεν ήδη καταπέση δεινώς πάσχων και μη δυνάμενος να απαντήση ο ίδιος ανέθηκεν εις τον φίλον του κ. Δροσίνην να μου γράψη. Ιδού και η επιστολή του κ. Δροσίνη προς εμέ.
“Αθήναι 16 Μαΐου 1908
Αξιότιμε κ. Χατζιδάκη
Η παρούσα μου είναι απάντησις εις την ιδικήν σας προς τον κ. Βικέλαν της 28 Απριλίου. (Κατόπιν μου γράφει περί της νόσου ότι είναι ανίατος και ο ασθενής είναι καταδικασμένος υπό της επιστήμης). Μου είπεν ότι άμα καλλιτερεύση θα συνεννοηθή μαζύ σας δια τα γραφόμενά σας. Σας γράφω να αναβάλετε πάσαν προσωρινήν σκέψιν περί τοποθετήσεως μέρους των βιβλίων του, τα οποία εσκέπτετο απού τούδε να δωρήση εις την φιλτάτην του Κρήτην διότι δεν θα βραδύνη να λάβετε το όλον κατά την επιθυμίαν του, ην βεβαίως διετύπωσε και ως θέλησίν του ως πολλάκις μοι ενεπιστέθη...
ΔΡΟΣΙΝΗΣ”
Ολίγας ημέρας κατόπιν ο φιλόπατρις ανήρ ετελεύτησε.
Εκ τούτων προκύπτει ασφαλώς ότι, ο αείδιμος δωρητής ενεπνεύσθη κατά πρώτον να δωρήση την βιβλιοθήκην του εις το Μουσείον Ηρακλείου, αφού εξ ιδίας αντιλήψεως επείσθη ότι εις το Μουσείον τούτο γίνεται σοβαρά και ευσυνείδητος επιστημονική εργασία και θα ενεπιστεύετο εις χείρας αξίας ό,τι είχε πολύτιμον ο μακαρίτης.
Τώρα διατί αντί να κληροδοτήση την βιβλιοθήκην του εις το Μουσείον Ηρακλείου την εκληροδότησεν εις τον Δήμον Ηρακλείου; Η απάντησις είναι απλουστάτη. Ο δικηγόρος του τού είπεν ότι το Μουσείον μη ον νομικόν πρόσωπον δεν δύναται να δεχθή κληροδότημα. Αντί του Μουσείου, δια να είναι έγκυρον το κληροδότημα ώφειλε να γίνη προς τον δήμον επί τη εσφαλμένη υποθέσει ότι το Μουσείον είναι δημοτικόν.
ΙΩΣΗΦ ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ
(“Νέα Εφημερίς” 8 Ιουνίου 1919)

