Της Μαρίας Παναγιωτάκη

Ψυχολόγου-Κοινωνιολόγου, εκπαιδευτικού, προέδρου της ΕΛΜΕ Ηρακλείου

9ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο ΟΛΜΕ - Εκπαιδευτικά και Εργασιακά Προβλήματα των Εκπαιδευτικών Δ.Ε. - Μελέτη για την Ομάδα Εργασίας Α2: Εκπαιδευτικός, μαθητές/-τριες, γονείς, τοπική κοινότητα, ευρύτερη κοινωνία και ΜΜΕ

1ο ΜΕΡΟΣ

Περίληψη

Ο σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η περιγραφή και η παρουσίαση του θέματος της ενδοσχολικής βίας (bullying), που μελετάται από την επιστημονική κοινότητα τις τελευταίες δεκαετίες. Με αφορμή την έξαρση της επιθετικότητας όπως παρατηρείται στα ελληνικά σχολεία τα τελευταία χρόνια, αναζητιέται ένα επαρκές ερμηνευτικό πλαίσιο, υπό το πρίσμα των επιστημονικών και ερευνητικών δεδομένων, ώστε να υπογραμμιστούν οι βασικές συνισταμένες του φαινομένου. Επιπλέον, στόχος είναι να προσδιοριστούν η δυναμική του εκπαιδευτικού ρόλου και οι τεχνικές μιας γόνιμης και αποτελεσματικής εκπαιδευτικής παρέμβασης.

Για τον σκοπό αυτό η παρούσα εργασία δομείται ως εξής: αρχικά γίνεται αναφορά στην έννοια και το περιεχόμενο του σχολικού εκφοβισμού, καθώς επίσης και στις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις του. Παρουσιάζονται ορισμένες όψεις του bullying που αφορούν στην ηλικία, το φύλο και το σκιαγραφημένο από ερευνητικές μελέτες προφίλ των δραστών, των θυμάτων και των μαθητών που παρίστανται σε περιστατικά εκφοβισμού. Στη συνέχεια γίνεται μια προσπάθεια κατανόησης του φαινομένου σε συνάρτηση με το οικογενειακό πλαίσιο των εμπλεκόμενων μαθητών. Η παρούσα εργασία ολοκληρώνεται με μια διερευνητική πορεία στη συλλογιστική των προγραμμάτων εκπαιδευτικής παρέμβασης και στο δυναμικό ρόλο του εκπαιδευτικού.



Ορίζοντας την Επιθετικότητα

Η επιθετικότητα αφορά μια πράξη κατά την οποία κάποιος πληγώνει από πρόθεση κάποιον άλλο (Cole & Cole, 2002). Το βασικό στοιχείο της πρόθεσης καθώς και το συμπληρωματικό του, αυτό της πρόκλησης βλάβης –δηλαδή να έχει αρνητικές συνέπειες για τον αποδέκτη της- εμπεριέχονται στον ορισμό της επιθετικότητας. (Κοκκινάκη, 2006). Στοιχεία του ορισμού λοιπόν είναι η επιβολή της βούλησης, η πρόκληση ζημιάς ή βλάβης, η απειλή εκφοβισμού, κακομεταχείρισης ή κακοποίησης (Αρτινοπούλου, 2001).

Υπογραμμίζοντας την δυσκολία ορισμού της επιθετικότητας1 , αρκετοί μελετητές συμπορεύονται με διαπιστώσεις κατά τις οποίες υπάρχει η συντελεστική επιθετικότητα που κατευθύνεται στην απόκτηση επιθυμητών αγαθών και η εχθρική της οποίας κύριος στόχος είναι να προκαλέσει πόνο σʼ ένα άλλο πρόσωπο. Συμπληρωματικά, σκιαγραφείται η επιθετικότητα σχέσεων, δηλαδή η προσβολή της φιλίας κάποιου, ή, ο αποκλεισμός του από μια κοινωνική ομάδα. Επιπλέον, τονίζεται η τάση των αγοριών να χρησιμοποιούν συντελεστική επιθετικότητα, προκαλώντας σωματικό πόνο και εκείνη των κοριτσιών να χρησιμοποιούν επιθετικότητα σχέσεων, προκαλώντας ψυχικό πόνο (Cole & Cole, 2002· Crick, Casas, & Mosher, 1997· McEvoy, Estrem, Rodriguez, & Olson, 2003· Rigby, 2008). Βέβαια, μερικές από τις διαφορές ανάμεσα στην επιθετικότητα των αγοριών και των κοριτσιών ίσως οφείλονται στο γεγονός ότι οι γονείς στο δυτικό πολιτισμό συνηθίζουν να αποδοκιμάζουν περισσότερο την επιθετικότητα στα κορίτσια, παρά στα αγόρια (Herbert, 1998b).



Η έννοια του σχολικού εκφοβισμού (Bullying)

Ο σχολικός εκφοβισμός2 , είναι μια μορφή επιθετικής συμπεριφοράς παλιά, όσο και η διαδικασία της σχολικής μάθησης. Είναι δε τόσο γνώριμη σε όλους, που συχνά θεωρείται ως εκ των ων ουκ άνευ της ένταξης των παιδιών στη σχολική κοινότητα (Eslea & Ress, 2001· Rigby, 2008· Χαντζή, Χουντουμιάδη & Πατεράκη, 2000). Από το 1970, ο Νορβηγός καθηγητής Dan Olweus κατέγραψε και μελέτησε συστηματικά το φαινόμενο, διασαφηνίζοντας ταυτόχρονα τον όρο «εκφοβισμός»: «Ένα άτομο υφίσταται εκφοβισμό όταν εκτίθεται επανειλημμένα και για μακρό χρονικό διάστημα σε αρνητικές πρακτικές εκ μέρους ενός ή περισσότερων άλλων» (Olweus, 1994· Χαντζή, Χουντουμιάδη & Πατεράκη, 2000).



Διακρίσεις της ενδοσχολικής βίας

Η ενδοσχολική βία γίνεται κατά κανόνα αντιληπτή ως μια μορφή εχθρικής συμπεριφοράς που στόχο έχει τη θυματοποίηση ενός αδύναμου παιδιού. Όπως υπογραμμίζεται, δεν υπάρχει δράστης εκφοβισμού (bully), αν δεν υπάρχει θύμα (Ahmed & Braithwaite, 2004· Garandeau & Cillessenb, 2005· Gini, 2006a).

Μιλώντας για εχθρικές συμπεριφορές ή «αρνητικές πρακτικές» αναφερόμαστε σε επαναλαμβανόμενες πράξεις σωματικής βίας (σπρώξιμο, χτύπημα, χειρονομίες, καταστροφή αντικειμένων), ή και λεκτικής (βρισιές, απειλές, εξευτελισμοί). Σημαντικό είναι ότι η έννοια του εκφοβισμού εμπεριέχει την ιδέα της ανισότητας δύναμης (Solberg & Olweus, 2003), διότι όταν ένα παιδί συστηματικά θυματοποιείται από κάποιον δυνατότερο, καταλήγει να αισθάνεται περισσότερο αβοήθητο (Rigby, 2003a).

Σε άλλες μελέτες γίνεται η παραπέρα διάκριση ανάμεσα σε μορφές άμεσου και έμμεσου εκφοβισμού, όπου ο άμεσος χαρακτηρίζεται από ανοιχτές επιθέσεις, ενώ ο έμμεσος αφορά περισσότερο συγκεκαλυμμένες συμπεριφορές (Πίνακας 1) όπως η περιθωριοποίηση και η διάδοση σχολίων με σκοπό τον διασυρμό κάποιου (Baldry, 2004· Bosworth, Espelage, & Simon, 1999· Garandeau, & Cillessenb, 2005· Owens, Shute, & Slee, 2000· Pakaslahti & Keltikangas-Jarvinen, 2000· Van der Wal, de Wit, & Hirasing, 2003).

Ένα σύγχρονο πρόσωπο θυματοποίησης είναι κείνο που σκιαγραφείται διαδικτυακά, ή, μέσω κινητών τηλεφώνων. Ο εκφοβισμός με τη χρήση της τεχνολογίας (cyber bullying), ευνοείται από την ανωνυμία και «στηρίζει» την ενδοσχολική βία, μια και αρκετοί δράστες πέρα από την συνήθη «ψευτοπαλληκαροσύνη», εκφοβίζουν και με την «μάσκα» της τεχνολογίας (Li, 2007).

Εν κατακλείδι, η βιβλιογραφία περιγράφει τον εκφοβισμό ως ένα φαινόμενο που περιλαμβάνει σωματική κακοποίηση, λεκτικό εμπαιγμό ή συστηματική αποφυγή (shunning) κάποιων μαθητών που γίνονται αντιληπτοί ως τρωτοί και διαφορετικοί από τους δράστες (Kokkinos, & Panayiotou, 2007· Naylor, Cowie, & del Rey, 2001· Tanaka, 2001). Οι τελευταίοι είναι αξιοσημείωτο ότι βρίσκονται σε έναν κυρίαρχο ρόλο, είτε εξαιτίας της δύναμής τους είτε ως μέλη μιας πλειοψηφίας (Κaltiala-Heino, et al., 2000).

1 Ο Herbert (1998a) αναγνωρίζει την επιθετικότητα, ως ένα φυσιολογικό, αν και ενοχλητικό μέρος της διαδικασίας της κοινωνικοποίησης που εμφανίζεται ήδη από βρεφική ηλικία ως θυμός· όμως, διαφοροποιείται όσον αφορά στις εκδηλώσεις του, σε μεγαλύτερες ηλικίες (Herbert, 1998a). Ο ίδιος όρος, προσδιορίζει τη διαρκή διάθεση του ατόμου να εμπλακεί σε πραγματικές ή φαντασιωτικές επιθετικές διαγωγές (Μπεζέ, 1998).

2 Ή, αλλιώς, ενδοσχολική βία, θυματοποίηση, bullying, ψευτοπαλληκαριά, «μαγκιά».