
Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη, [email protected]
«…ουαί υμίν, καθάρματα Τραπεζιτών αδίκων, οπού τους φόρους θέλετε των διαφόρων σύκων…»
Οι αποτυχημένες διαπραγματεύσεις για αγγλικό δανεισμό το 1893, λίγο πριν τη χρεοκοπία, και ο θυμός του Σουρή με τις αξιώσεις των ξένων
Ο δανεισμός και τα εθνικά χρέη προς τους «διεθνείς προστάτες» δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο στον ελληνικό βίο. Πριν καν συγκροτηθεί, το σύγχρονο ελληνικό κράτος ήταν καταχρεωμένο. Από το 1824 – 1825, όταν οι αγωνιστές πήραν τα πρώτα δάνεια για να αντεπεξέλθουν στις ανάγκες και το κόστος του αγώνα, η μικρή ακόμη Ελλάδα ήταν περίπου θήραμα στα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα της εποχής και δέσμια έναντι των ξένων κυβερνήσεων. Στην ουσία, και πρέπει να είναι ξεκάθαρο αυτό, ουδέποτε υπήρξε περίοδος που η χώρα να μην ήταν καταχρεωμένη. Έτσι, η δύσκολη περίοδος την οποία βιώνουμε τον τελευταίο 1,5 χρόνο, δεν είναι πρωτόγνωρη, καθώς πάντα ήμασταν αυτό που θα λέγαμε «μόνιμοι οφειλέτες» των ξένων οικονομικών δυνάμεων. Χαρακτηριστικό είναι ότι δύο μεγάλοι Έλληνες πολιτικοί, ο Χαρίλαος Τρικούπης, το 1893, και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, το 1932, χρεώθηκαν και χρέωσαν στη χώρα από μια χρεοκοπία.
Δεν θα ήταν υπερβολή αν σημειώναμε ότι όλος ο ελεύθερος ελληνικός βίος είναι ταυτισμένος με τα χρέη προς τους ξένους, την αναχρηματοδότηση των δανείων και την απειλή της χρεοκοπίας – όχι πάντα με το ίδιο μέγεθος κινδύνου, φυσικά- και του διεθνούς ελέγχου. Η χρεοκοπία του Δεκεμβρίου του 1893 και ο λεγόμενος «ατυχής πόλεμος» του 1897 οδήγησε τον επόμενο χρόνο στην επιβολή διεθνούς ελέγχου στην ελληνική οικονομία, ενώ τα δάνεια που πήραμε το 1893 εξοφλήθηκαν το 1978! Στο μεταξύ, φυσικά, είχαμε πάρει πολλά άλλα, με συνέπεια να έχει «χτιστεί» ένα άπατο πηγάδι διεθνών οφειλών…
Η πιο πολυσυζητημένη περίοδος χρεοκοπίας, αυτή του 1893, έμοιαζε απίστευτα με τη σημερινή. Η καταχρεωμένη Ελλάδα κυριολεκτικά «πνιγόταν» απʼ τους δανειστές της. Κι ο πρωθυπουργός Χαρίλαος Τρικούπης, αδύναμος να αντιμετωπίσει την κατάσταση που μόλις πριν λίγους μήνες είχε παραλάβει από τον πολιτικό του αντίπαλο Θεόδωρο Δηλιγιάννη, έχοντας απέναντι του και τους υπονομευτικούς παρασκηνιακούς χειρισμούς του βασιλιά Γεωργίου Α΄ στο διεθνές πεδίο, αναγκάστηκε να κηρύξει την εθνική χρεοκοπία.
Λίγο πριν τα Χριστούγεννα εκείνης της χρονιάς ο Τρικούπης, αναγκασμένος από τα πράγματα, οδήγησε τη χώρα στη χρεοκοπία. Παρά το γεγονός ότι ο ίδιος δεν ήταν ο άμεσα υπεύθυνος για τη δραματική εξέλιξη, που έδεσε τη χώρα χειροπόδαρα, με επαχθείς δανεισμούς μπήκε στο στόχαστρο όχι μόνο των πολιτικών παραγόντων, αλλά και σχεδόν του συνόλου του τύπου. Ο Τρικούπης ταυτίστηκε με την έννοια της χρεοκοπίας, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος είχε επιτελέσει εξαιρετικό αναδημιουργικό έργο στη χώρα. Στα χρόνια που είχε κυβερνήσει, (από το 1882 μέχρι το 1895 υπηρέτησε 9 συνολικά χρόνια πρωθυπουργός, με βασικό πολιτικό του αντίπαλο τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη) πήρε μεν επτά δάνεια, όλα φυσικά με ληστρικούς όρους, λόγω της κακής κατάστασης της χώρας, όμως αυτά δεν σπαταλήθηκαν. Από τα 643 εκατ. χρυσά φράγκα του δανεισμού, εισπράχτηκαν τα 463 εκατ. και τα υπόλοιπα κρατήθηκαν αμέσως από τους δανειστές μας. Συνολικά μόνο τη δεκαετία του 1881-1890 πληρώθηκαν τοκοχρεολύσια που έφταναν τα 455 εκατομμύρια χρυσά φράγκα! Δηλαδή όλα σχεδόν τα χρήματα που τελικά εισέπραξε η Ελλάδα από δάνεια!
Κι όμως σʼ αυτές τις συνθήκες ο Τρικούπης κατάφερε να ανασυγκροτήσει τις ένοπλες δυνάμεις και να προμηθευτεί σύγχρονα σκάφη για το ναυτικό, να ολοκληρώσει την κατασκευή της διώρυγας της Κορίνθου, να κατασκευάσει 1.000 χιλιόμετρα γραμμές για το σιδηρόδρομο, σχεδόν 1.500 χιλιόμετρα αμαξιτών δρόμων. Εκτός από τις υποδομές ουσιαστικά οργάνωσε και ενίσχυσε την πρωτόγονη ακόμη ελληνική οικονομία, έβαλε τις βάσεις για το οργανωμένο εμπόριο και την εξαγωγική δραστηριότητα, άρχισε διαδικασίες για την ανάπτυξη αστικών κέντρων στη χώρα.
Όμως όλα αυτά έγιναν με τη φορολογία, στην οποία ακολούθησε σκληρή πολιτική, καθώς τα δάνεια στην ουσία είχαν δοθεί για τους τόκους των προηγούμενων. Η φορολογική πολιτική θα οδηγήσει τον Τρικούπη στην ήττα του 1890, που πιθανώς στάθηκε μοιραία και για τη χρεοκοπία του 1893. Τον διαδέχτηκε ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, που κατηγόρησε τον Τρικούπη για κατασπατάληση του δημοσίου χρήματος κι επιχείρησε να τον παραπέμψει σε ειδικό δικαστήριο, εισήγηση που απέρριψαν ακόμη κι οι δικοί του βουλευτές. Ο Δηλιγιάννης ακολούθησε εντελώς αντίθετη πολιτική, πράγματι κατασπατάλησε το ελάχιστο χρήμα που υπήρχε στη χώρα και στην ουσία για δύο χρόνια δεν έγινε η παραμικρή πολιτική ανάπτυξης. Η χώρα έφτασε στα όρια της οικονομικής καταστροφής, κι ο Τρικούπης βρέθηκε μπροστά σε αδιέξοδα, όταν επέστρεψε, με θρίαμβο στις εκλογές, στην πρωθυπουργία. Τα δύο χρόνια του Δηλιγιάννη ήταν αρκετά για να γυρίσουν τη χώρα πολλά χρόνια πίσω. Η πολιτική που αποφάσισε ο Τρικούπης ήταν νέα σκληρή φορολογία, προκειμένου να εξασφαλίσει έσοδα για τη στοιχειώδη λειτουργία του κράτους. Έφτασε στο σημείο να επιβάλει ακόμη και «εκπαιδευτικά τέλη», σʼ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, μετατρέποντάς, στην ουσία, σε ιδιωτική. Το γεγονός αυτό φυσικά προκάλεσε κύμα αντιδράσεων.
Στο Λονδίνο για νέα δάνεια
Η φορολογική πολιτική δεν έλυσε το πρόβλημα, με αποτέλεσμα να αποφασίσει το εγχείρημα της αναχρηματοδότησης των δανείων, σε μια στιγμή όμως που τα ελληνικά ομόλογα είχαν περίπου εξευτελιστική αξία στα διεθνή χρηματιστήρια.
Τον Φεβρουάριο του 1893 ο Τρικούπης έστειλε στην Ευρώπη τον στενό φίλο και συνεργάτη του Γεώργιο Θεοτόκη, με εντολή να διερευνήσει τις δυνατότητες δανειακής αναχρηματοδότησης.
Ο Κερκυραίος Θεοτόκης ήταν τότε υπουργός Εσωτερικών, ενώ αργότερα υπήρξε διάδοχος του Τρικούπη στο κόμμα τους και τέσσερις φορές πρωθυπουργός (1899-1901, 1903, 1903-1904, 1905-1908).
Ο Θεοτόκης πήγε στο Λονδίνο, όπου αρχικά προσπάθησε, με πολλές συνεντεύξεις στις εφημερίδες, να πείσει την αγγλική κοινή γνώμη να συναινέσει στη χορήγηση δανείων προς την Ελλάδα. Παράλληλα έκανε συνεχείς επαφές με παράγοντες των τραπεζών και του χρηματιστηρίου. Όπως και τώρα, έτσι και τότε οι υποψήφιοι δανειστές έθεταν πολύ σκληρούς όρους για να προχωρήσουν σε αναχρηματοδότηση. Τα δάνεια που δέχονταν να παραχωρήσουν είχαν τοκογλυφικά επιτόκια, κι εκτός αυτού δεν έλυναν κανένα πρόβλημα, αφού τελικά στην Ελλάδα θα έφτανε ένα μικρό μέρος των ποσών, αφού τα υπόλοιπα θα πήγαιναν αμέσως για την κάλυψη των τοκοχρεολυσίων. Έθεταν ακόμη και τον όρο η δανειακή σύμβαση να μην εγκριθεί από την ελληνική βουλή, αλλά μόνο με βασιλικό διάταγμα. Η αντιπολίτευση του Δηλιγιάννη αντέδρασε σφόδρα. Την ίδια στάση είχε και ο τύπος. Ο μονάρχης, Γεώργιος Α΄, δέχτηκε πιέσεις από εκπροσώπους άλλων χωρών, και κυρίως οικονομικούς παράγοντες που σχετίζονταν με τα γαλλικά συμφέροντα, όπως ο Ανδρέας Συγγρός, και τελικά, παίζοντας και το δικό του παιχνίδι εναντίον του Τρικούπη, αρνήθηκε να υπογράψει. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε και νέος πρωθυπουργός ορίστηκε ο Σωτήριος Σωτηρόπουλος, που άντεξε μερικούς μήνες. Όταν επέστρεψε ο Τρικούπης, τον Οκτώβριο του 1893, η χρεοκοπία ήταν πλέον αναπόφευκτη.
Οι ξένοι, πλέον, έλεγχαν τα πάντα στην Ελλάδα, και το 1898, μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897, εγκαταστάθηκε και ο διεθνής οικονομικός έλεγχος.
Η σφοδρή κριτική του Σουρή
Οι διαπραγματεύσεις του εκπροσώπου του Τρικούπη, Θεοτόκη, με τους Άγγλους χρηματιστές και τραπεζίτες, και η προσπάθεια να κερδηθεί η συμπάθεια της αγγλικής κοινής γνώμης απασχόλησαν τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1893 το σύνολο του ελληνικού τύπου της εποχής. Από το σχολιασμό των εξελίξεων φυσικά δεν θα μπορούσε να λείψει ο Γεώργιος Σουρής, ο οποίος επί εβδομάδες αφιέρωνε πολλά σατιρικά, αλλά και πολλές φορές γεμάτα θυμό, στιχουργήματά του στον «Ρωμηό». Στις 20 Μαρτίου, κι ενώ ήδη ήταν γνωστές οι απίστευτες αξιώσεις των Άγγλων προκειμένου να παραχωρήσουν το δάνεια στην Ελλάδα, ο Σουρής έγραφε θυμωμένος στην εφημερίδα του για τους τραπεζίτες του Λονδίνου:
Ουαί υμίν, που σύρετε για μας τα εξʼ αμάξης,
ουαί υμίν, που θέλετε τας εις χρυσόν εισπράξεις,
ουαί υμίν, καθάρματα Τραπεζιτών αδίκων,
οπού τους φόρους θέλετε των διαφόρων σύκων,
ουαί υμίν, που θέλετε κι αυτά τα βελανίδια,
καθώς και τα λεγόμενα Ελληνιστί κικίδια,
ουαί, που θέλετε κι αυτόν τον φόρον της σταφίδος
χωρίς να εξελέγχεται το προϊόν κατʼ είδος,
ουαί υμίν, που θέλετε και τέλη μεταλλείων,
παντοδαπών εταιριών και τόσων ατμοπλοίων,
ουαί υμίν, που θέλετε σκωρίας του Λαυρίου
και καθεμίαν πρόσοδον παντός ουρητηρίου.
Σήμερα θα αναδημοσιεύσουμε ολόκληρο το στιχούργημα του Σουρή, από το φύλλο της 20ης Μαρτίου 1893, που ήταν Σάββατο του Λαζάρου. Το φύλλο είχε τον γενικό τίτλο «Ο Πρωθυπουργός ρεμβάζει και περί πολλά τυρβάζει». Όπως γίνεται κατανοητό, στο στόχαστρο του Σουρή δεν ήταν μόνο οι ξένοι, αλλά και οι χειρισμοί του Τρικούπη και του Κόντε, όπως ανέφερε τον Κερκυραίο Θεοτόκη. Μάλιστα κατηγορούσε τον Θεοτόκη ότι στην Αγγλία περνούσε καλά, σπαταλώντας τις ώρες του σε στέκια με όμορφες Αγγλίδες!
Φυσικά διατηρούμε την ακριβή μορφή του κειμένου, ακόμη κι αν σε μερικές περιπτώσεις η γραφή μερικών λέξεων δεν υφίταται σήμερα (π.χ., Γειωργάκης αντί Γιωργάκης, πέρνει αντί παίρνει, μεταμορφόνω αντί μεταμορφώνω, βώιδι κλπ), ενώ στον πληθυντικό χρησιμοποιεί άρθρο του ενικού (π.χ., η Αγγλίδες, αντί οι Αγγλίδες).

