Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]

Οι δύο επίσημες επιστολές κατά της επανάστασης του 1821, που στάλθηκαν υπό την απειλή του σουλτάνου, λίγο πριν οδηγηθεί ο ίδιος στην κρεμάλα.

Τα ντοκουμέντα μέσα από τις στήλες του «Ελληνικού Τηλεγράφου» εκείνων των δραματικών ημερών

Ο οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, κατά κόσμο Γεώργιος Αγγελόπουλος από τη Δημητσάνα, ήταν ένα από τα τραγικά πρόσωπα που σημάδεψαν τον ξεσηκωμό των Ελλήνων το 1821 από τις πρώτες κιόλας ημέρες. Ήταν εκείνος που πρώτος, δύο μάλιστα φορές, καταδίκασε την επανάσταση και αναθεμάτισε τις ηγετικές μορφές της, τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, αλλά και τον ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Μιχαήλ Σούτσο. Η καταδίκη αυτή φαίνεται ότι ήταν υπό την απειλή και την υπόδειξη του σουλτάνου και του μεγάλου βεζύρη. Αλλά παράλληλα ήταν, μαζί με τα μέλη της συνόδου του, ένα από τα πρώτα επώνυμα θύματα των χριστιανών, αφού την ημέρα του Πάσχα, στις 22 Απριλίου 1821 (10 Απριλίου με το παλιό ημερολόγιο που ίσχυε στην Ελλάδα), κρεμάστηκε στη μεσαία θύρα του πατριαρχείου και το πτώμα του, αφού επί τρεις ημέρες σερνόταν στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης, πετάχτηκε τελικά στη θάλασσα. Ο καπετάνιος ενός ελληνικού πλοίου το βρήκε, το αναγνώρισε και αφού κατάλαβε τι είχε συμβεί, το μετέφερε στην Οδησσό όπου με εντολή του τσάρου κηδεύτηκε επίσημα. Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη συγκίνησε όχι μόνο τους Έλληνες, που μετρούσαν το πρώτο υψηλόβαθμο θύμα στον αγώνα, αλλά και τους χριστιανούς της Ευρώπης. Η ορθόδοξη εκκλησία τον τιμά ως εθνομάρτυρα αλλά και άγιο. Η μνήμη του τιμάται στις 10 Απριλίου, ημέρα που απαγχονίστηκε, σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο.

Ο Γρηγόριος για μερικούς ιστορικούς ήταν μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, ακριβώς επειδή καταδίκασε, με σκληρές μάλιστα αναφορές, την επανάσταση, αλλά κι επειδή πριν από το 1821 είχε εμφανιστεί να προσπαθεί να έχει καλές σχέσεις με τον σουλτάνο. Όταν το 1807 οι Άγγλοι απείλησαν με κατάληψη την Κωνσταντινούπολη λέγεται ότι μετείχε προσωπικά στην κατασκευή οχυρωμάτων. Αν αυτό όμως ήταν πραγματικότητα, δεν θα πρέπει να αμφισβητείται και η συμπάθειά του προς ο γένος των σκλαβωμένων Ελλήνων, ένας από τους οποίους ήταν κι ο ίδιος. Είναι γνωστές ακόμη και οι σχέσεις του με φιλικούς, προς τους οποίους έδινε συμβουλές για το χειρισμό σειράς θεμάτων, όταν προετοιμαζόταν η επανάσταση. Άλλωστε ο ίδιος ο αρχηγός των επαναστατών Αλέξανδρος Υψηλάντης, που αναθεματίστηκε από τον Πατριάρχη όταν ξεκινούσε την εκστρατεία του στη Μολδοβλαχία, καλούσε τους επαναστάτες να μην δίνουν σημασία στις αναφορές αυτές, καθώς, όπως έγραφε στον Κολοκοτρώνη λίγο πριν ξεσπάσει επίσημα η επανάσταση, τα γράμματά του ήταν προϊόν βίας από την υψηλή πύλη. «Εσείς όμως να θεωρήτε ταύτα ως άκυρα, καθότι γίνονται με βίαν και δυναστείαν και άνευ θελήσεως του Πατριάρχου», έγραφε χαρακτηριστικά. Η άγρια δολοφονία του Γρηγορίου και η σκύλευση του πτώματός του δείχνουν, άλλωστε, ότι ο σουλτάνος θεώρησε πως οι παρεμβάσεις του κατά των αρχηγών της επανάστασης δεν εξέφραζαν τις πραγματικές του διαθέσεις απέναντι στην επανάσταση.



Ποιος ήταν

ο Γρηγόριος



Ο Γρηγόριος Ε΄ διετέλεσε τρεις φορές Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης, (1797-1798, 1806-1808 και 1818-1821). Γεννήθηκε το 1746 στη Δημητσάνα από φτωχούς γονείς, τον Ιωάννη και την Ασημίνα. Το 1765 πήγε στην Αθήνα για δύο χρόνια όπου μαθήτευσε κοντά στον Δημήτριο Βόδα. Το 1767 μετέβη στη Σμύρνη όπου ένας θείος του που ήταν νεωκόρος στο ναό Αγίου Γεωργίου της Σμύρνης, τον βοήθησε να σπουδάσει στο περίφημο Γυμνάσιο της πόλης για πέντε χρόνια. Από την παιδική του ηλικία ο Γιώργιος Αγγελόπουλος είχε σχέση με τη Μονή Φιλοσόφου της Αρκαδίας, μέσω της οποίας ενισχύθηκε ο έμφυτος ασκητισμός του. Έτσι, εκάρη μοναχός στις Στροφάδες στη Μονή του Αγίου Διονυσίου και πήρε το όνομα Γρηγόριος και αργότερα χειροτονήθηκε διάκονος, αρχιδιάκονος, ιερέας και πρωτοσύγκελος Σμύρνης από τον μητροπολίτη Σμύρνης Προκόπιο. Όταν το 1785 ο Προκόπιος εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης, ο Γρηγόριος χειροτονήθηκε επίσκοπος και τον διαδέχθηκε στη μητρόπολη Σμύρνης. Από αυτή τη θέση ανέπτυξε πλούσια δραστηριότητα, η οποία τον έκανε ευρύτερα γνωστό. Έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στο κήρυγμα και την κοινωνική δράση, ασχολούμενος ιδίως με την παιδεία του ποιμνίου του.

Τον Μάιο του 1797, μετά το θάνατο του Προκοπίου, ο Γρηγόριος εξελέγη διάδοχός του ως Γρηγόριος Ε΄. Η πατριαρχία του συνέπεσε με μια δύσκολη περίοδο και δεν ήταν καθόλου ανέφελη. Το 1798 εκθρονίστηκε και εξορίστηκε, οπότε αποσύρθηκε στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Στις 23 Σεπτεμβρίου 1806 επανεξελέγη Πατριάρχης, αλλά το 1808 εκθρονίστηκε και πάλι, εξορίστηκε στην Πρίγκηπο και κατόπιν κατέφυγε εκ νέου στο Άγιο Όρος. Στις 15 Δεκεμβρίου 1818 εξελέγη για τρίτη φορά Πατριάρχης και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη τον Ιανουάριο του 1819.

Στο πλαίσιο του σημερινού αφιερώματος θα παρουσιάσουμε ντοκουμέντα των ημερών της έναρξης της επανάστασης, από τον «Ελληνικό Τηλέγραφο», που εξέδιδε από τα προεπαναστατικά χρόνια στη Βιέννη ο γιατρός Δημήτριος Αλεξανδρίδης. Πιο συγκεκριμένα, θα αναδημοσιεύσουμε μια επιστολή που αναφέρεται στην αρχή της επανάστασης στη Μολδοβλαχία, τις δύο επιστολές του αναθέματος κατά των αρχηγών της επανάστασης, από τον Πατριάρχη και τη σύνοδο, αλλά και την τραγική είδηση του απαγχονισμού του Γρηγορίου, άλλων αρχιερέων και Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη.