Εν Χανίοις τη 20 Οκτωβρίου 1932
Αξιότιμε Κύριε Υπουργέ,
Εκτελών προφορικήν Υμών εντολήν λαμβάνω την τιμήν να υποβάλω Υμίν τους ζητηθέντας πίνακας περί των εν Κρήτη κατʼ είδος και αριθμόν λειτουργούντων Σχολείων Μέσης και Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, των εγγραφέντων μαθητών κατά τα τελευταία έτη, του αριθμού του διδακτικού προσωπικού και των κρατικών αρωγών υπέρ των διδακτηρίων της Μέσης, κατά την τελευταίαν δεκαετίαν, εξ εκπαιδευτικών τελών, ως και των χορηγηθέντων ποσών εκ του τελευταίου δανείου του Κράτους δια την ανέγερσιν διδακτηρίων. Θα μοι επιτρέψητε όμως προς διευκρίνισιν των υποβαλλομένων πινάκων να εκθέσω σημειωματικώς ολίγα τινά περί της εν Κρήτη παιδείας Δημοτικής και Μέσης, ως Προϊστάμενος ταύτης επί μίαν επταετίαν.
Η λαϊκή εκπαίδευσις ως εμφαίνεται εκ του υπό στοιχείον 1 πίνακος, εξυπηρετείται κατά τα τελευταία έτη εν Κρήτη δια 759 δημοτικών σχολείων εξ τάξεων, εις τα οποία υπηρετούν σήμερον διδάσκαλοι (άρρενες 569, θήλεις 560). Εις τα σχολεία ταύτα κατά τα τρία τελευταία σχολικά έτη ενεγράφησαν κατά μέσον όρον, ως εμφαίνεται εκ του υπό στοιχείον ΙΙ πίνακος, 56.302 μαθηταί, (άρρενες 30.535, θήλεις 25.767) εφοίτησαν 52.617 (άρρενες 28.813 και θήλεις 23.104) και προήχθησαν 39.174 (άρρενες 21.653, θήλεις 17.521). Εάν συγκρίνωμεν τον αριθμό των εγγραφέντων μαθητών κατά τα τρία τελευταία έτη προς τον αριθμόν των εγγραφέντων κατά προηγούμενα έτη παρατηρούμεν ότι ούτος έχει αυξηθή. Τούτο δέον να αποδοθή α) εις την πιστήν κατά το δυνατόν εφαρμογήν του νόμου περί υποχρεωτικής φοιτήσεως β) εις την εμπιστοσύνην, την οποίαν απέκτησαν οι γονείς εις το σχολείον γ) εις την ίδρυσιν δημοτικών σχολείων και εις πολύ μικρούς συνοικισμούς και δ) εις την μέριμναν και δράσιν του Υπουργείου κατά τα τελευταία έτη. Εάν συγκρίνωμεν τον αριθμόν των εις τα σχολεία φοιτώντων μαθητών, με τον πληθυσμόν της Νήσου, παρατηρούμεν ότι ο αριθμός των φοιτώντων μαθητών είναι λίαν ικανοποιητικός και ευχάριστος, διότι εις τούτο υπερέχομεν ου μόνον των Βαλκανικών λαών, αλλά και τινών της Δυτικιής Ευρώπης. Εκείνο όμως το οποίον παρατηρούμεν εκ των γενικών κατʼ έτος εκθέσεων των κ. Επιθεωρητών των Δημοτικών Σχολείων, ουχί βεβαίως ενθαρρυντικόν, είναι τούτο, ότι εκ των μαθητών των υποχρεουμένων να φοιτήσωσιν εις τας εξ τάξεις τα 40 -50ο), περίπου φθάνουν μέχρι της έκτης τάξεως. Τους λόγους ένεκα των οποίων οι γονείς αποσύρουσι τα τέκνα των προ της αποπερατώσεως της υποχρεωτικής φοιτήσεως δέον νʼ αποδώσωμεν α) εις την αξίωσιν των γονέων, όπως τα τέκνα των βοηθώσιν ουτούως εις τας οικιακάς εργασίας β) εις την επί πολλά έτη στασιμότητα ικανού αριθμού μαθητών εις τας πρώτας τάξεις των σχολείων και γ) εις την έλλειψιν τυπικών και ουσιαστικών προσόντων ή ενθουσιασμού εις το έργον των, πολλών διδασκάλων, μη δυναμένων ούτω να επιδράσωσιν επί της ψυχής των μαθητών μηδέ να εμπνεύσωσιν εμπιστοσύνην εις τους γονείς αυτών, οίτινες ουδεμίαν εκτίμησιν και σεβασμόν έχουσιν εις αυτούς.
Ελπίζομεν ότι δια των κατωτέρω προτεινομένων μέτρων θα αυξηθή ο αριθμός των εις τας ανωτέρω τάξεις φοιτώντων μαθητών.
Εις τον υπό στοιχείον ΙΙΙ πίνακα εμφαίνονται τα ποσά τα χορηγηθέντα υπό του Κράτους προς ανέγερσιν, επισκευήν, ή μετασκευήν διδακτηρίων της δημοτικής εκπαιδεύσεως κατά την τελευταίαν δεκαετίαν, μη περιλαμβανομένων των ποσών, άτινα διετέθησαν υπέρ της δημοτικής εκπαιδεύσεως εκ του κρατικού δανείου υπέρ αναγέρσεως διδακτηρίων, άτινα περιελάβομεν εν τω υπό στοιχ. ΙV πίνακι. Εάν συγκρίνωμεν τα κατʼ έτος χορηγηθέντα υπό του Κράτους ποσά κατά την τελευταίαν δεκαετίαν προς ανέγερσιν διδακτηρίων της δημοτικής εκπαιδεύσεως και τα διατεθέντα προς τον αυτόν σκοπόν υπέρ των διδακτηρίων της Κρήτης, καταλήγομεν εις το συμπέρασμα ότι το Κράτος εφάνη περισσότερον γενναιόδωρον υπέρ των διδακτηρίων της Κρήτης. Τούτο όμως δεν πρέπει απολύτως να αποδοθή εις τας λίαν ευμενείς συνθήκας, υφʼ ας διετέλει η νήσος κατά την τελευταίαν δεκαετίαν, αλλά και εις την φιλότιμον προσπάθειαν και αξιέπαινον δράσιν πολλών Επιθεωρητών της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως Κρήτης, οίτινες μη ελπίζοντες πολλά εκ του Κέντρου εστράφησαν προς τους τοπικούς παράγοντας και δια καταλλήλων διαβημάτων, συγκεντρώσεων των κατοίκων των κωμοπόλεων και χωρίων κατώρθωσαν να υποκινήσωσι την ιδιωτικήν πρωτοβουλίαν, της οποίας το αναμφισβήτητον ενδιαφέρον έμενεν έως τότε τελείως ανεκμετάλλευτον.
Η τοιαύτη δε των Επιθεωρητών δράσις έσχεν αποτέλεσμα, την διάθεσιν εκ τοπικών πόρων ποσών πολύ ανωτέρων των υπό του Κράτους χορηγηθέντων.
Παρά πάντα τʼ ανωτέρω οφείλομεν να ομολογήσωμεν ότι η στοιχειώδης εκπαίδευσις, είναι εισέτι καθυστερημένη,
α) διότι επί μακράν σειράν ετών το δημοτικόν σχολείον απετέλει την προβαθμίδα των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως
β) δια την ατελή οργάνωσιν των σχολείων
γ) δια το ακατάλληλον των προγραμμάτων και
δ) δια την ελλιπή μόρφωσιν ικανού αριθμού διδασκάλων
Ινα βελτιωθή η στοιχειώδης εκπαίδευσις δέον
1) Να θεωρηθή η μόρφωσις των λαϊκών μαζών ως εθνική ανάγκη και να καταστή αύτη πραγματική και ουσιαστική
2) Να γίνεται πιστή εφαρμογή του νόμου περί υποχρεωτικής φοιτήσεως, ώστε να καταστή το δημοτικόν σχολείον πραγματικώς εξαετές
3) Να συνεχισθή η κατά τα τελευταία έτη, παρατηρηθείσα ύλική συνδρομή των τοπικών παραγόντων και η αρωγή του Κράτους προς ολοκληρωτικήν λύσιν του διδακτηριακού ζητήματος
4) Να γίνη φυσιολογική εκκαθάρισις των ανεπαρκών και μη πτυχιούχων διδασκάλων και αντικατάστασις τούτων δια νέων ικανών με ειδικήν και γενικήν μόρφωσιν ανωτέραν, εις δυνατόν, εκείνης την οποίαν λαμβάνουν σήμερον.
5) Να δημιουργηθούν εις πάντα τα σχολεία βιβλιοθήκαι, σχολικοί κήποι και να πλουτισθούν δια των απαραιτήτων διδακτικών οργάνων και εποπτικών μέσων διδασκαλίας και
6) Να γίνη νέον συγχρονισμένον αναλυτικόν πρόγραμμα των δημοτικών σχολείων
Εάν πάντα ταύτα πραγματοποιηθούν πρέπει να είμεθα βέβαιοι ότι η δημοτική εκπαίδευσις θα βελτιωθή επαισθητώς και θα αποδώση τους αναμενομένους καρπούς.
Η μέση γενική μόρφωσις παρέχεται, εν Κρήτη ως εμφαίνεται εκ του υπό στοιχ. V πίνακος δια 13 κλασσικών γυμνασίων, ων δύο θηλέων, και των λοιπών μεικτών, μιας Σχολής Μέσης Εκπαιδεύσεως, 3 πρακτικών λυκείων, πέντε ανωτέρων Παρθεναγωγείων και εξ ημιγυμνασίων, η δε επαγγελματική διʼ ενός Διδασκαλείου, μιας Ιερατικής σχολής και πέντε κατωτέρων γεωργικών σχολείων. Εν τοις Σχολείοις τούτοις οι μεν διδάσκοντες ανέρχονται εις 253, οι δε μαθηταί κατά μέσον όρον των τριών τελευταίων ετών εις 4797· εκ του υπό στοιχ. VI πίνακος εμφαίνεται ότι από του σχολικού έτους 1927-1928 μέχρι του 1931-32 παρατηρείται μεγάλη κατʼ έτος και σταθερά ελάττωσις του αριθμού των μαθητών των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως, ενώ κατά τα προηγούμενα μεταπολεμικά έτη ο αριθμός των μαθητών ήτο ακόμη νεώτερος· και τον μεν πληθωρισμόν των μαθητών δέον να αποδώσωμεν α) εις την ευκολίαν με την οποίαν εύρισκον θέσιν οι εξερχόμενοι των γυμνασίων β) εις την οικονομικήν τότε άνεσιν των αστικών και αγροτικών πληθυσμών και γ) εις την υπέρμετρον επιείκειαν με την οποίαν έκρινον τους εξεταζομένους μαθητάς οι σύλλογοι των γυμνασίων, την δε κατʼ έτος σταθεράν ελάττωσιν του αριθμού των μαθητών α) εις την οικονομικήν κρίσιν την οποίαν διέρχονται αι αστικαί και αγροτικαί τάξεις και β) εις το ότι οι γονείς επείσθησαν πλέον ότι με το απολυτήριον του γυμνασίου δεν δύνανται τα τέκνα των να νικήσουν εις τον αγώνα της ζωής. Εκ του αριθμού των λειτουργούντων εν Κρήτη Σχολείων Μέσης Εκπαιδεύσεως και του μέρους εις το οποίον λειτουργούν, πείθεται τις ότι ούτε αρχή τις ετηρήθη κατά την ίδρυσιν των γυμνασίων και των λοιπών σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως και ως προς τον αριθμόν και ως προς την κατανομήν αυτών ούτε αι εκπαιδευτικαί ανάγκαι ελήφθησαν υπʼ όψιν. Π.χ. Εις τον Νομόν Χανίων αναλογεί εν γυμνάσιον επί 18500 κατοίκων, εις τον Νομόν Ρεθύμνης εν γυμνάσιον επί 68.000 κατοίκων εις τον Νομόν Ηρακλείου εν γυμνάσιον επί 27.700 κατοίκων και εις τον Νομόν Λασηθίου εν γυμνάσιον επί 13.600 κατοίκων.
Και δια την μέσην εκπαίδευσιν δυνάμεθα να είπωμεν ότι αύτη δεν επληροί μέχρι σήμερον πλήρως τον προορισμόν της· οι λόγοι είναι πολλοί και γνωστοί και δια τούτο δεν θα επιχειρήσωμεν να εκθέσωμεν αυτούς· περιοριζόμεθα μόνον να διατυπώσωμεν κεφαλαιωδώς τι πρέπει να γίνη, ίνα βελτιωθή η κατάστασις.
Α) Να περιορισθή ο αριθμός των γυμνασίων, καταργουμένων των ατροφικών και μάλιστα εκείνων τα οποία εντός τριών ετών δεν έχουν ελάχιστον αριθμόν αποφοίτων 60 και πρέπει βεβαίως να ληφθή ως βάσις ο αριθμός των αποφοίτων και ουχί ο συνολικός αριθμός διότι ικανός αριθμός γυμνασίων λειτουργούντων εις αγροτικάς περιφερείας παρουσιάζουν εν τη τελευταία τάξει 14-18 μαθητάς.
Β) να ορισθώσιν αυστηραί εισιτήριοι εξετάσεις εις τα γυμνάσια ώστε να εξασφαλισθή άριστον ποιον μαθητών και βελτίωσις της εργασίας των σχολείων δια της φοιτήσεως εις εκάστην τάξιν ευφυεστάτων και επιμελεστάτων μαθητών.
Γ) να επέλθη αλλαγή εις τον τρόπον της διδασκίας και μαθήσεως των μαθητών, ούτως ώστε να επιτυγχάνηται η καλλιέργεια των πνευματικών και ψυχικών ιδιοτήτων και διαθέσεων των μαθητών
Δ) να μεταβληθή το πρόγραμμα των πρακτικών λυκείων ώστε να επιτυγχάνηται όχι μόνον η φυσικομαθηματική μόρφωσις των μαθητών, αλλʼ εκ παραλλήλου και η ιστορικοφιλολογική
Ε) να εφαρμοσθή ονόμος περί Ημιγυμνασίων άτινα δέον εντός 4-5 ετών να καταργηθούν και να αντικατασταθούν διʼ ετέρων κατωτέρων επαγγελματικών σχολείων· η κατάργησις αύτη ασφαλώς θα μειώση και τον πληθωρισμόν των μαθητών των γυμνασίων
Δ) να διατηρηθώσι τα ανώτερα Παρθεναγωγεία εις αστικά κέντρα υπό τον όρον της αμέμπτου λειτουργίας αυτών, και ως προς το ειδικόν διδακτικόν προσωπικόν και ως προς τον προσανατολισμόν του προγράμματος εις την οικοκυρικήν μόρφωσιν και την αποτελεσματικήν διδασκαλίαν των ξένων γλωσσών και της μουσικής
Ε) Να γίνη το ταχύτερον φυσιολογική εκκαθάρισις του ανεπαρκούς διδακτικού προσωπικού και μάλιστα των συμπληρωσάντων τριακονταετή υπηρεσίαν, λαμβανομένης νομοθετικής προνοίας περί χορηγήσεως εις αυτούς ικανοποιητικής συντάξεως
ΣΤ) να μετεκπαιδευθώσιν επιστημονικώς και παιδαγωγικώς πάντας οι νεώτεροι καθηγηταί, οι λαβόντες το πτυχίον των άνευ φοιτήσεως εις το Πανεπιστήμιον
Ζ) να συνεχισθή η αποστολή λειτουργών της Μέσης Εκπαιδεύσεως εις Ευρώπην προς ευρυτέρας σπουδάς, οίτινες επανερχόμενοι να κατανέμωνται εις τας 12 εκπαιδευτικάς περιφερείας και να διδάσκωσιν υποχρεωτικώς επί ωρισμένον χρονικόν διάστημα εις πειραματικά σχολεία, άτινα δέον να ιδρυθούν εν ταις έδραις των Γενικών Επιθεωρητών, εις α να φοιτώσιν αλληλοδιαδόχως εκπαιδετικοί λειτουργοί εκάστης περιφερείας
Θ) να πλουτισθώσι πάντα τα σχολεία δια των απαραιτήτων διδακτικών οργάνων και αφθόνων μέσων διδασκαλίας και να ιδρυθώσι σχολικοί κήποι και μαθητικαί βιβλιοθήκαι, εισαγομένης κατά τα ελεύθερα απογεύματα της φροντιστηριακής διδασκαλίας εις πάντα τα σχολεία και ασκήσεως των μαθητών εις τα εργαστήρια τούτων. Πάντα δε ταύτα είναι κατορθωτά εις τα σχολεία της Μέσης Εκπαιδεύσως, εάν εφαρμοσθή πλήρως ο νόμος περί σχολικών Εφορειών.
Περί των διδακτηρίων των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως εν Κρήτη ουδέν συνιστώμεν, διότι ευρισκόμεθα εις την ευχάριστον θέσιν να βεβαιώσωμεν ότι εντός του παρόντος σχολικού έτους, λύεται τούτο ολοκληρωτικώς δια της στεγάσεως πάντων σχεδόν των εκπαιδευτηρίων εις σχολικά μέγαρα καταλληλότατα, πληρούνται πάντας τους όρους της υγιεινής και παιδαγωγικής, μέλλοντα νε εξυπηρετήσωσι τας νέας συγχρονισμένας ανάγκας της εκπαιδεύσεως. Δεν πρέπει όμως να μη τονισθή ότι εις την οριστικήν λύσιν του διδακτηριακού ζητήματος των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως πολύ συνετέλεσαν δια της ηθικής ενισχύσεως και υλικής αρωγής πολλά εφεδρικά ταμεία και μοναστηριακαί και ενοριακαί Επιτροπαί της Νήσου ως και εμπνευσμένοι και δραστήριοι Διευθυνταί των σχολείων της Μέσης Εκπαιδεύσεως.
Εάν πραγματοποιηθώσι πάντα τα ανωτέρω, και είναι δυνατόν, εφʼ όσον δεν απαιτούνται δαπάναι, ασφαλώς και η μέση εκπαίδευσις θα αποδώση ευχάριστα και λίαν ικανοποιητικά αποτελέσματα.
Μετʼ εξαιρέτου τμής
Π. Φιλόπουλος

