Η εκπαίδευση στην Κρήτη το 1932

Μια έκθεση του γενικού επιθεωρητή του νησιού Π. Φιλόπουλου προς το υπουργείο Παιδείας

Μόλις το 8% των μαθητών που γραφόταν στο δημοτικό συνέχιζε στη μέση εκπαίδευση!

«Να θεωρηθή η μόρφωσις των λαϊκών μαζών ως εθνική ανάγκη και να καταστή αύτη πραγματική και ουσιαστική», έγραφε ο Φιλόπουλος προς τον υπουργό


Ήταν μια δύσκολη εποχή για την ελληνική οικογένεια. Το τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου και κυρίως η μικρασιατική καταστροφή και ο ξεριζωμός δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων, διαμόρφωσαν στη χώρα ένα σκηνικό μιζέριας, φτώχειας, απίστευτων δυσκολιών για την επιβίωση.

Μέσα σʼ αυτές τις συνθήκες η εκπαίδευση των νέων παιδιών γινόταν σε αντίστοιχα αντίξοες συνθήκες. Τότε, ακόμη και η αποφοίτηση από το δημοτικό σχολείο, τη στοιχειώδη εκπαίδευση, ήταν κατόρθωμα για τα φτωχά Ελληνόπουλα. Ανάλογη ήταν η κατάσταση στην Κρήτη. Οι μικροί μαθητές εγκατέλειπαν το σχολείο για να αναζητήσουν ένα μεροκάματο και να βοηθήσουν στον οικογενειακό προϋπολογισμό.

Οκτώβριος 1932. Ο γενικός επιθεωρητής εκπαίδευσης Κρήτης Παν. Φιλόπουλος, που βρισκόταν ήδη επί μια επταετία στη θέση αυτή, άρα γνώριζε καλά το πρόβλημα, συντάσσει έκθεση προς τον προϊστάμενό του υπουργό Παιδείας της κυβέρνησης Βενιζέλου για την εκπαίδευση στο νησί. Πρόκειται για μια συνοπτική εικόνα για τη μέση και τη δημοτική εκπαίδευση, τον αριθμό των μαθητών και των δασκάλων τους, τα σχολεία και των δύο βαθμίδων. Παράλληλα διατυπώνει ουσιαστικές παρατηρήσεις για την παρεχόμενη εκπαίδευση αλλά και τη στήριξη του κράτους. Διαπιστώνοντας τη μεγάλη σημασία της παιδείας για τους Έλληνες, ειδικά σε μια εξαιρετικά δύσκολη εποχή, ο γενικός επιθεωρητής Παναγιώτης Φιλόπουλος ζητούσε από τον υπουργό Παιδείας «να θεωρηθή η μόρφωσις των λαϊκών μαζών ως εθνική ανάγκη και να καταστή αύτη πραγματική και ουσιαστική».

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθετε (το κείμενο της έκθεσης είχε δημοσιευτεί στο φιλολογικό και ιστορικό περιοδικό «Μύσων», που εξέδιδε στη Σητεία από το 1932 μέχρι το 1938 ο γιατρός και πολιτικός Μιχαήλ Καταπότης) από τους μαθητές που εγγράφονταν υποχρεωτικά, σύμφωνα με το νόμο, στο δημοτικό σχολείο, ούτε οι μισοί δεν έφταναν στην έκτη τάξη. Και πολλοί λιγότεροι, μόλις το 8%, συνέχιζαν στη μέση εκπαίδευση. Μάλιστα ο Π. Φιλόπουλος χαρακτήριζε μερικά από τα σχολεία της μέσης ως «ατροφικά», καθώς είχαν ελάχιστους μαθητές, και ζητούσε την κατάργησή τους.

Σʼ ολόκληρη την Κρήτη υπήρχαν τότε 759 δημοτικά σχολεία, αλλά μόνο 16 απʼ αυτά ήταν εξατάξια, ενώ τα 509 μονοτάξια. Όλοι οι μαθητές έκαναν, δηλαδή μάθημα σʼ αυτά με τον ίδιο δάσκαλο, σε μια τάξη. Αυτό και μόνο το στοιχείο ίσως αρκεί για να δώσει την εικόνα της εποχής. Τα διτάξια ήταν 146, τα τριτάξια 56, τα τετρατάξια 22, τα πεντατάξια 10.

Σʼ αυτά τα σχολεία το σχολικό έτος 1931-32 είχαν εγγραφεί 57.465 μαθητές, (30.699 αγόρια και 26.766 κορίτσια) αλλά φοίτησαν 53.900 (29.127 αγόρια – 24.773 κορίτσια). Άρα υπήρχε αμέσως μια πρώτη διαρροή 3.565 μαθητών. Απʼ αυτούς προήχθησαν σʼ όλες τις τάξεις 40.893 (22.246- 18.647). Δεν υπάρχει όμως το στοιχείο πόσοι αποφοίτησαν από την έκτη τάξη. Όμως αν πάρομε υπόψη την αναφορά του γενικού επιθεωρητή ότι σχεδόν οι μισοί δεν τελείωναν το δημοτικό και ότι από τους 57.465 εγγραφέντες του 1931-32, στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης γράφτηκαν για τη χρονιά 1932-33 μόλις 4.857, διαπιστώνομε ότι μόνο το 8% συνέχιζε στην επόμενη βαθμίδα!

Στην Κρήτη το 1932 λειτουργούσαν 35 σχολεία μέσης εκπαίδευσης. Υπήρχαν 13 γυμνάσια, 5 ανώτερα παρθεναγωγεία, 6 ημιγυμνάσια, 5 γεωργικά σχολεία, 3 πρακτικά λύκεια, μία σχολή μέσης εκπαίδευσης, μία ιερατική σχολή κι ένα διδασκαλείο. Οι μαθητές που είχαν εγγραφεί στη μέση εκπαίδευση για το σχολικό έτος 1932-33, όπως προαναφέραμε, ήταν 4.857, στα γυμνάσια και στη σχολή μέσης εκπαίδευσης του Ρεθύμνου 3.559, στα πρακτικά λύκεια 469, στα ημιγυμνάσια 224, στα παρθεναγωγεία 349, στα γεωργικά σχολεία 61, στο διδασκαλείο του Ηρακλείου 161 και στην ιερατική σχολή Χανίων 34. Χαρακτηριστικό ακόμη της μαθητικής διαρροής, εκτός από τη σημαντική μείωση μεταξύ δημοτικής και μέσης εκπαίδευσης, ήταν και το γεγονός ότι τη χρονιά 1927-28 οι εγγραφέντες στη μέση ήταν 1.000 επιπλέον (5.887), παρά το γεγονός ότι υπήρχαν 3 λιγότερα σχολεία.

Στη δημοτική εκπαίδευση δίδασκαν 1199 δάσκαλοι (629 άνδρες και 560 γυναίκες), αλλά πολλοί απʼ αυτούς, όπως συνέβαινε και στη μέση εκπαίδευση, σύμφωνα με την έκθεση του γενικού επιθεωρητή, δεν είχαν καν πτυχίο! Στη μέση εκπαίδευση υπήρχαν 255 εκπαιδευτικοί. Οι 80 ήταν φιλόλογοι, οι 26 μαθηματικοί, οι 35 φυσικοί, οι 24 θεολόγοι, οι 17 δίδασκαν Γαλλικά, τη μόνη ξένη γλώσσα που υπήρχε τότε στο εκπαιδευτικό σύστημα, οι 23 γυμναστική, οι 6 ωδική, οι 9 τεχνικά μαθήματα, οι 3 οικιακά, οι 3 ήταν επιμελητές στα εργαστήρια των πρακτικών λυκείων και άλλοι 3 στα γεωργικά σχολεία, 3 χαρακτηρίζονταν εκπαιδευτικοί θεωρητικών μαθημάτων, ενώ υπήρχαν και 23 που είχαν διευθυντικές θέσεις στα εκπαιδευτήρια.

Ο νομός του Ηρακλείου χωριζόταν σε τρεις δημοτικές εκπαιδευτικές περιφέρειες, αυτές του Ηρακλείου, που μάλλον αφορούσε στην ευρύτερη περιοχή της πόλης, της Πεδιάδας και της Γόρτυνας, για τη Μεσαρά. Ο νομός Χανίων στις περιφέρειες Χανίων και Σφακίων, ο νομός Ρεθύμνου σε Α΄ και Β΄ περιφέρειες και ο νομός Λασιθίου στις περιφέρειες Μεραμβέλου και Σητείας.

Για τη μέση εκπαίδευση ο κάθε νομός ήταν μία περιφέρεια.

Αναλυτικά, σύμφωνα με τους πίνακες που συνόδευαν την έκθεση του επιθεωρητή, σε κάθε εκπαιδευτική περιφέρεια υπήρχε η εξής εικόνα για τα σχολεία, τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς:

Ηρακλείου

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 137, (59 δάσκαλοι και 78 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32, μαθητές 7.036 (3.557 αγόρια και 3.479 κορίτσια). Φοίτησαν οι 6.182 (3.313 και 2.869) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 4.552 (2.440 και 2.112). Σε καμιά εκπαιδευτική περιφέρεια δεν υπάρχει όμως το στοιχείο πόσοι τελείωσαν την έκτη τάξη.

Σύνολο δημοτικών 80. Μονοτάξια 61, διτάξια 8, τριτάξια 2, τετρατάξια 4, πεντατάξια 2, εξατάξια 3.

Για τη μέση εκπαίδευση ο νομός ήταν μια ενιαία περιφέρεια. Είχε συνολικά 12 σχολεία, 4 γυμνάσια, 1 πρακτικό λύκειο, 1 παρθεναγωγείο, 2 ημιγυμνάσια, 3 γεωργικά σχολεία και 1 διδασκαλείο. Οι καθηγητές ήταν 76. Οι 8 ήταν διευθυντές, οι 24 φιλόλογοι, οι 7 μαθηματικοί, οι 11 φυσικοί, οι 5 θεολόγοι, οι 6 Γαλλικών, οι 7 γυμναστικής, οι 2 ωδικής, 1 τεχνικών, 1 οικιακών, 1 επιμελητής εργαστηρίων του πρακτικού λυκείου, 2 επιμελητές των γεωργικών σχολείων και 1 θεωρητικών μαθημάτων.

Πεδιάδας

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 132, (58 δάσκαλοι και 74 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32, μαθητές 6.397 (3.398 αγόρια και 2.999 κορίτσια). Φοίτησαν 6.041 (3.221 και 2.820), ενώ προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις 4.726 (2.544 και 2.182).

Σύνολο δημοτικών 84. Μονοτάξια 57, διτάξια 15, τριτάξια 8, τετρατάξια 3, πεντατάξιο κανένα, εξατάξιο 1.

Γόρτυνας

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 120, (48 δάσκαλοι και 72 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32, μαθητές 6.285 (3.384 αγόρια και 2.901 κορίτσια). Φοίτησαν 6.119 (3.308 και 2.811), ενώ προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις 4.810 (2.591 και 2.219).

Σύνολο δημοτικών 84. Μονοτάξια 58, διτάξια 14, τριτάξια 6, τετρατάξια 4, πεντατάξιο κανένα, εξατάξια 2.

Χανίων

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 253, (146 δάσκαλοι και 107 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32, μαθητές 12.787 (6.895 αγόρια και 5.892 κορίτσια). Φοίτησαν οι 11.756 (6.391 και 5.365) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 9.144 (5.018 και 4.126). Ούτε στα Χανιά υπάρχει το στοιχείο πόσοι τελείωσαν την έκτη τάξη.

Σύνολο δημοτικών 151. Μονοτάξια 93, διτάξια 34, τριτάξια 12, τετρατάξια 2, πεντατάξια 4, εξατάξια 6.

Στη μέση εκπαίδευση ο νομός Χανίων είχε συνολικά 11 σχολεία, 5 γυμνάσια, 1 πρακτικό λύκειο, 2 παρθεναγωγεία, 1 ημιγυμνάσιο, 1 γεωργικό σχολείο και 1 ιερατική σχολή. Οι καθηγητές ήταν 93. Οι 7 ήταν διευθυντές, οι 29 φιλόλογοι, οι 9 μαθηματικοί, οι 11 φυσικοί, οι 9 θεολόγοι, οι 7 Γαλλικών, οι 8 της γυμναστικής, οι 3 της ωδικής, 6 τεχνικών, 2 επιμελητές εργαστηρίων του πρακτικού λυκείου, 1 επιμελητής του γεωργικού σχολείου και 1 θεωρητικών μαθημάτων.

Σφακίων

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 97, (58 δάσκαλοι και 39 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32 γράφτηκαν μαθητές 4.421 (2.442 αγόρια και 1.979 κορίτσια). Φοίτησαν οι 4.276 (2.369 και 1.907) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 2.999 (1.754 και 1.245). Σύνολο δημοτικών σχολείων 68. Μονοτάξια 45, διτάξια 14, τριτάξια 8, τετρατάξιο 1, ενώ δεν υπήρχε πεντατάξιο και εξατάξιο.

Α΄ Ρεθύμνου

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 113, (65 δάσκαλοι και 48 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32 γράφτηκαν μαθητές 4.971 (2.670 αγόρια και 2.301 κορίτσια). Φοίτησαν οι 4.623 (2.505 και 2.118) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 3.436 (1.905 και 1.531). Σύνολο δημοτικών σχολείων 77. Μονοτάξια 55, διτάξια 16, τριτάξια 3, τετρατάξιο κανένα, πεντατάξιο 1 και εξατάξια 2.

Β΄ Ρεθύμνου

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 128, (69 δάσκαλοι και 49 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32 γράφτηκαν μαθητές 5.337 (2.907 αγόρια και 2.430 κορίτσια). Φοίτησαν οι 4.973 (2.723 και 2.250) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 4.005 (2.178 και 1.827). Σύνολο δημοτικών σχολείων 87. Μονοτάξια 64, διτάξια 16, τριτάξια 4, τετρατάξια 2, πεντατάξιο κανένα, εξατάξιο 1.

Στη μέση εκπαίδευση ο νομός Ρεθύμνου είχε 4 σχολεία. Δεν είχε γυμνάσιο, είχε μια σχολή μέσης εκπαίδευσης, ένα παρθεναγωγείο και 2 ημιγυμνάσια. Οι καθηγητές ήταν 32. Οι 2 ήταν διευθυντές, οι 9 φιλόλογοι, οι 3 μαθηματικοί, οι 6 φυσικοί, οι 3 θεολόγοι, οι 2 Γαλλικών, οι 3 της γυμναστικής, 1 τεχνικών, 2 οικιακών και 1 θεωρητικών μαθημάτων.

Μεραμβέλου

Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 111, (59 δάσκαλοι και 52 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32 γράφτηκαν μαθητές 5.080 (2.743 αγόρια και 2.337 κορίτσια). Φοίτησαν οι 4.792 (2.599 και 2.193) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 3.464 (1.827 και 1.637). Σύνολο δημοτικών σχολείων 59. Μονοτάξια 34, διτάξια 17, τριτάξια 7, τετρατάξια 4, πεντατάξιο κανένα και εξατάξιο 1.

Σητείας Δημοτική εκπαίδευση

Σύνολο εκπαιδευτικού προσωπικού 108, (67 δάσκαλοι και 41 δασκάλες). Για τη χρονιά 1931-32 γράφτηκαν μαθητές 5.151 (2.703 αγόρια και 2.448 κορίτσια). Φοίτησαν οι 5.138 (2.698 και 2.440) και προήχθησαν απʼ όλες τις τάξεις οι 3.757 (1.989 και 1.768). Σύνολο δημοτικών σχολείων 65. Μονοτάξια 42, διτάξια 12, τριτάξια 6, τετρατάξια 2, πεντατάξιο 3 και εξατάξιο κανένα.

Στη συνέχεια δημοσιεύομε την έκθεση του γενικού επιθεωρητή Κρήτης κατά το 1932, εκτός από τους πολλούς στατιστικούς πίνακες που τη συνόδευαν, τα βασικά στοιχεία των οποίων ήδη παρουσιάσαμε.

Το κείμενο είχε δημοσιευτεί στο φιλολογικό και ιστορικό περιοδικό “Μύσων” που κυκλοφορούσε στη Σητεία τη δεκαετία του 1930.

Αλέκος Α. Ανδρικάκης

[email protected]