Τι έλεγα χθες; Οτι δεν έμεινε Κρητικός, παρά του οποίου να μη εζητήθη δημοσιογραφική συνέντευξις περί του Κρητικού ζητήματος. Τινάς μάλιστα είδομεν να επαναλαμβάνουν πλέον ή δεκάκις τα αυτά πράγματα, ως μάθημα επιμελώς αποστηθισμένον, προς τους δημοσιογράφους.
Αλλʼ ελησμόνησα ένα. Ελπίζω δε να εκτιμηθή δεόντως η μετριοφροσύνη μου, όταν σας· είπω, ότι ο ένας αυτός είμαι εγώ. Μόνον από εμέ δεν εζήτησαν οι δημοσιογράφοι των Αθηνών γνώμας και ιδίας περί των αιτίων και της εκβάσεως του κινήματος του Θερίσου. Αλλʼ όσον και αν είμαι μετριόφρων, δεν δύναμαι να μη δώσω κι εγώ την συνέντευξιν μου, χωρίς κίνδυνον να διαψεύσω τας δημοκρατικάς ροπάς της ελληνικής φυλής, τας οποίας κατʼ εξοχήν έχομεν οι Κρήτες, κατά την γνώμην του κ. Σφακιανάκη.
Επειδή δε έχω το ευτύχημα να είμαι Κρητικός και δημοσιογράφος Αθηναίος, η παράλειψις· διορθώνεται ευκολώτατα. Ο δημοσιογράφος απευθύνεται προς τον Κρητικόν:
- Λοιπόν, κύριε οπλαρχηγέ, πώς σας φαίνεται η κατάστασις της Κρήτης;
-Εν πρώτοις επιτρέψατε, κύριε συντάκτα, να σας παρατηρήσω, ότι δεν είμαι οπλαρχηγός...
- Μήπως αρχηγός...
-Το βέβαιον είνε, έχω κάμει κʼ εγώ το καθήκον μου εις τους τελευταίους αγώνας της πατρίδος μου, και κατά το 1897 επανειλημμένως με εβομβάρδισαν οι ηνωμένοι στόλοι της Ευρώπης. Αλλά προς τι οι τίτλοι, σας παρακαλώ; Κατά την αυτήν εποχήν μου συνέβη και το εξής χαρακτηριστικόν.
Μιαν ημέραν, μη έχων Τούρκους να κυνηγήσω, μη υποφέρων δε και την πολεμικήν απραξίαν εις Αλικιανού, επήγο με τον ανθυπολογχαγόν κ. Μαρκουλάκη να κυνηγήσωμεν πουλιά. Φτθάσαντες εις τον ποταμόν της Αγιάς, εσταματήσαμεν να πιούμε νερόν. Ενώ δʼεπίναμεν κατά τον αρχέγονον τρόπον με τας μουρισμένας υπό της πυρίτιδος παλάμας, μου λέγει ο σύντροφός μου·
-”Δικαίως θα μπορούμε να λέμε πως εφάγαμε στην Κρήτη τη μπαρούτη με τς χούφτες”.
Αλλά προς τι οι τίτλοι, επαναλαμβάνω;
Δεν είνε αρκετόν, ότι έλαβα μέρος και εις την περίφημον πολιορκίαν της Κανδάνου;...
Tέλος πάντων όμως, αφού επιμένετε, λέγετέ με οπλαρχηγόν. Δεν με ηκολούθει κανείς, οφείλω να τʼομολογήσω, αλλά δεν είνε και απαραίτητον, ως σας εξήγησα χθες.
-Λοιπόν, καπετάν Διαβάτη τι φρονείτε;
Θα επεκταθή το κίνημα;
- Αφού είνε κίνημα, φυσικόν είνε παν ό,τι κινείται να επεκτείνεται.
- Αλλʼ αφού η Ελληνική Κυβέρνησις το θεωρεί άκαιρον και το αποδοκιμάζει ως ασύμφορον;
-Kαι τι είνει η Ελληνική Κυβέρνησις;
Τι ξεύρει η Ελληνική Κυβέρνησις: Εμείς έχομεν κάτι πολιτικούς, που δύνανται να δώσουν μαθήματα διπλωματικά, όχι πλέον εις τον κ. Δηλιγιάννην, αλλʼ εις μεγάλους πολιτικούς της Ευρώπης. Αυτό δεν είνε άλλως γνώμη δική μου. Το έχει γράψει τοσάκις ο αθηναϊκός τύπος, ώστε θα ήσαν πολύ δύσκολοι αν δεν το επίστευον και αυτοί επί τέλους. Λοιπόν αυτοί πρέπει νʼακούσουν την Ελληνικήν Κυβέρνησιν ή αυτή του πολιτικούς μας;
Αλλά δεν μου λέτε είνε και εντελώς βέβαιον ότι η Ελληνική Κυβέρνησις έχει γνώμην; Υπάρχει κανείς ο αμφιβάλλων ότι αν δεν ήτο εις την εξουσίαν ο κ. Δηλιγιάννης θα είχεν αντίθετον γνώμην της σημερινής; Αλλά και τώρα η γνώμη του έχει τας επιφυλάξεις της. Είπε μεν ότι θεωρεί άκαιρον και επικίνδυνον το κίνημα, αλλʼ είχεν ήδη προηγουμένως υποδηλώσει ότι την εξωτερικήν μας πολιτικήν ούτε αυτός, ούτε ο υπουργός του την διευθύνει. Αρα η γμώμη του είνε εντελώς προσωπική και ανεύθυνος, ανοίγει δε μίαν θύραν υπεκφυγής εις το μέλλον, από την οποίαν θα βγάλην την ουράν του, εν ανάγκη, ως συνειθίζει.
Ωστε πώς θέλετε νʼαποδώσουν σοβαρότητα εις την γνώμην της Ελληνικής Κυβερνήσεως οι εν Θερίσω κυβερνήται;
-Kαι τα αίτια της εξεγέρσεως ποία είνε; Ποιοι έχουν δίκιο; Οι κυβερνήται του Θερίου ή οι κυβερνήται της Χαλέπας:
-Δεν βλέπω εις τι χρησιμεύει πλέον αυτή η έρευνα. Δεν εννοώ δεν και διατί επιμένουν να δικαιολογούνται οι εν Θερίσω μαιτιάσεις εναντίον του πολιτεύματος και της εφαρμογής του. Αφού ζητούν την ένωσιν δεν έχουν ανάγκη δικαιολογιών.
Ο πόθος της εθνικής αποκαταστάσεως εχει όλην την αιματηράν και ένδοξον ιστορίαν της Κρήτης δικαιολογίαν. Ερχεται όμως έπειτα το ζήτημα αν είνε καιρός να ζητηθή η ένωσις και αν ο τρόπος καθʼ όν ζητείται υπό των εν Θερίσω είνει ο προτιμότερος. Και το ζήτημα τούτο δεν είνε το ολιγώτερον σπουδαίον εξ όλων των συναφών. Εις τούτο δε και μόνον διαφωνούν οι εν Χαλέπα και εν Αθήναις προς τους εν Θερίσω.
Οτι δε και οι εν Θερίσω δεν φαίνεται να έχουν βέβαιαν γνώμην περί του ζητήματος τούτου γίνεται πρόδηλον εκ των δικαιολογιών, τας οποίας επικαλούνται δια να δείξουν, ότι ηναγκάσθησαν να προβούν εις το κίνημα. Τι δε άλλο σημαίνει και η φράσις του λόγου του κ. Σφακιανάκη “πριν η γείνη το κίνημα, θα ήτο συζητήσιμον αν έπρεπε να γείνη” παρʼ αμφιβολίαν περί του επικαίρου;
Εν τοιούτη όμως περιπτώσει δεν αρκούν να δικαιολογήσουν την αυτόβουλον σπουδήν των εν Θερίσω οιαιδήποτε δικαιολογίαι εσωτερικής πολιτικής. Η κράτησις του εμπόρου κ. Ν. Μοάτσου, το μόνον ωρισμένον γεγονός, το οποίον είδα να επιρρίπτουν κατά της Κρητικής Δικαιοσύνης, δεν είνε αρκετόν δια να πείση κανένα, ότι η λειτουργία της Δικαιοσύνης τους έφερεν εις απόγνωσιν. Τουναντίον όταν κατά μιας Δικαιοσύνης μόνον μίαν τοιαύτην αιτίσασιν ευρίσκουν να επιρρίπτουν, σημαίνει ότι η Δικαιοσύνη αυτή είνε σχεδόν ιδεώδης.
-Τι προβλέπετε λοιπόν; Θα φθάσουν εις αιματηράς συγκρούσεις;
-Eλπίζω ότι ο πατριωτισμός εκατέρωθεν και η σύνεσις-μολονότι περί της υπάρξεως της δευτέρας έχω αμφιβολίας τινάς- θα προλάβουν τοιαύτας συμφοράς, αίτινες πιθανόν μεν να συμφέρουν εις την κυκλοφορίαν ελληνικών τινών φύλλων, αλλά διά το Εθνος και την Κρήτην δεν δύναται να γείνη δυστύχημα μεγαλείτερον.
-Τέλος πάντων ποια είνε η γνώμη σας; Είνε καιρός και πρέπει διʼ ενόπλου στάσεως να επιδιωχθή η ένωσις;
-Αυτό δεν το ξέρω εγώ. Αυτό πρέπει να το γνωρίζη η ελλην. Κυβέρνησις. Διπλωμάτης δεν είμαι. Οι Κρήτες πολιτικοί και διπλωμάται διακρίνονται από το καπέλλο Μιραμπώ, εγώ δε, ως βλέπετε, φορώ ψάθινο. Η ελληνική Κυβέρνησις έπρεπε να γνωρίζη και άλλα πράγματα, αλλά δυστυχώς ή δεν τα γνωρίζει ή τα μαθαίνει πολύ αργά, ως οι ατυχείς σύζυγοι.
ΔΙΑΒΑΤΗΣ
(ΕΜΠΡΟΣ 4 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1905)

