«Οι μαθηταί κάθηνται σιωπηλοί, ευθυτενώς και ευπρεπώς και τας χείρας επί του θρανίου συμπεπλεγμένας προς αλλήλας έχοντες»

Μια δρακόντεια εγκύκλιος για μαθητές και δασκάλους της Κρήτης, στα 1906



Σπάνια κείμενα των κορυφαίων του πνεύματος, της τέχνης, της πολιτικής και των εθνικών αγώνων, γραμμένα κατά το 19ο ή στις αρχές του 20ου αιώνα, παρουσιάζομε από αυτή εδώ τη στήλη κάθε Δευτέρα. Κείμενα που είτε είχαν δημοσιευτεί σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, είτε δημοσιεύονται για πρώτη φορά.

Για παράδειγμα, κείμενα των μεγάλων λογοτεχνών, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης ή ο Ιωάννης Κονδυλάκης, τα οποία δεν συμπεριλαμβάνονται στις συλλογές και τα βιβλία τους.

Ετσι θα μπορέσομε να γνωρίσομε, και ενδεχομένως να βοηθήσομε στη διάσωση άγνωστων κειμένων, μεγάλων μορφών της διανόησης, της πολιτικής, των πολιτικών, επαναστατικών και κοινωνικών αγώνων της Κρήτης και των Κρητικών.

Το σημερινό μας κείμενο χρονολογείται από το 1906 και αποτελεί μια πραγματικά δρακόντεια εγκύκλιο για τη λειτουργία των σχολείων της Κρήτης! Ο τότε επί της Παιδείας και της Δικαιοσύνης Σύμβουλος (υπουργός) του Ύπατου Αρμοστή του νησιού πρίγκιπα Γεωργίου, Εμμανουήλ Χουρδάκης, που εκλεγόταν βουλευτής της πόλης του Ηρακλείου στη διάρκεια της Κρητικής Πολιτείας, υπέγραφε μια οκτασέλιδη εγκύκλιο με 42 άρθρα, 31 για τους μαθητές και 11 για τους δασκάλους τους, με τα οποία καθορίζονταν οι τρόποι καλής συμπεριφοράς και στάσης μέσα κι έξω από το σχολείο. Είναι κατανοητό ότι η εποχή επέβαλε ένα αυστηρό πλαίσιο στο οποίο όφειλαν να κινούνται διδασκόμενοι και διδάσκοντες. Όπως τόνιζε ο υπουργός στο προοίμιο της εγκυκλίου, «… δήλον ότι η εν τω αυτώ τόπω συγκέντρωσις πολλών μαθητών εκ διαφορωτάτων της κοινωνίας στρωμάτων, μετά ποικιλωτάτων συνηθειών και ιδιοτροπιών, προς τον αυτόν σκοπόν τεινόντων, επιβάλλει ωρισμένην τάξιν, ως την προϋπόθεσιν πάσης ευδοκίμου εν των σχολείω εργασίας, τάξιν δηλούσαν εις τον μαθητήν τι επιτρέπεται να πράττη και τι να μη πράττη, και ορίζουσαν τα όρια, ων εντός ούτος δικαιούται να κινήται, ούτω δε προλαμβάνουσαν με πολλάς ενοχλήσεις και εμπόδια, παρασκευάζουσαν δε τη Παιδαγωγική του Σχολείου εργασία σταθερόν έδαφος, καθιστάσαν τον μαθητήν επιδεκτικώτερον δια την εκ του διδασκάλου επίδρασιν, συνταλούσαν, όπως και η εν τη οικογενεία Αγωγή, εις την γέννεσιν ωρισμένων εμμέσων αρετών (προσοχής, επιμελείας κ.λ.), και όπερ ουχί το ελάχιστον, δια της εξ απαλών ονύχων εθίσεως του παίδος εις την εις τας σχολικάς διατάξεις και τους σχολικούς νόμους υποταγήν παρασκευάζουσαν την μέλλουσαν των πολιτών γενεάν ευπειθή εις τους νόμους και τα κελεύσματα της Πατρίδος».

Η εγκύκλιος καθόριζε όχι μόνο το πώς θα φέρονταν οι μαθητές μέσα στο σχολείο, αλλά ακόμη και την τάξη με την οποία θα έπρεπε να επιστρέφουν στα σπίτια τους. Φυσικά, οι μαθητές απαγορεύονταν να επισκέπτονται «καφενεία και άλλα κέντρα του αυτού είδους», εκτός αν συνοδεύονταν από τους γονείς τους, ενώ δεν επιτρεπόταν και η περιφορά τους στους δρόμους μετά τη δύση του ηλίου.

Στη συνέχεια θα δημοσιεύσομε ολόκληρο το κείμενο που είχε αποστείλει «προς του κ. κ. προϊσταμένους και διδασκάλους των δημοτικών σχολείων αμφοτέρων των φύλων» ο Εμμ. Χουρδάκης, και το οποίο έφερε ημερομηνία 2 Ιανουαρίου 1906. Χωρίζομε το κείμενο σε τρία μέρη. Το πρώτο είναι το προοίμιο με τις γενικές αναφορές του υπουργού της Παιδείας και της Δικαιοσύνης, το δεύτερο περιλαμβάνει τα 31 άρθρα για τη συμπεριφορά των μαθητών, και το τρίτο τα 11 για τη στάση των δασκάλων.

Αλέκος Α. Ανδρικάκης