Το συλλαλητήριο της 25ης Ιουλίου 1962 ήταν το κεντρικό θέμα των αθηναϊκών εφημερίδων την επόμενη ημέρα από την “Ελευθερία” του Πάνου Κόκκα. Αναδημοσιεύουμε το χρονικό των γεγονότων.

Το συλλαλητήριον, ως γνωστόν, είχεν οργανωθή υπό της Ενώσεως Συνεταιρισμών Ηρακλείου με κύρια αιτήματα: α) τον καθορισμόν τιμής ασφαλείας της σουλτανίνας εις δραχμάς 8 κατά κιλόν αντί 6,50, ως καθώρισεν η κυβέρνησις και β) την ρύθμισιν των προς την ΑΤΕ χρεών κατά τρόπον μη επαχθή διά τους παραγωγούς.

Ο Νομάρχης, κατά κυβερνητικήν εντολήν, είχεν απαγορεύσει το συλλαλητήριον εις ανοιχτόν χώρον και το είχεν επιτρέψει εις τον κλειστόν χώρον του κινηματοθεάτρου “Κάστρο”.

Το συλλαλητήριον είχεν ορισθή διά την 11π.μ. εις το κινηματοθέατρον “Κάστρο” πλησίον της πλατείας Ελευθερίας. Πολύ ενωρίτερον, όμως, και συγκεκριμένως από της 9ης π.μ. οι παραγωγοί των διαφόρων περιφερειών του νομού συνεκεντρώθησαν εις την δυτικήν είσοδον της πόλεως την “Πόρτα των Χανιών” και την 9.30 ήρχισαν εισερχόμενοι εις την πόλιν διά της κεντρικής λεωφόρου Καλοκαιρινού. Οι παραγωγοί ούτοι υπολογίζονται εις 15.000 περίπου αλλά κατά την πορείαν των διά μέσου της πόλεως, προσεκολλώντο και οι επαγγελματοβιοτέχναι Ηρακλείου όλων των κεντρικών οδών, οι οποίοι έκλειναν τα καταστήματά των. Ούτω εσχηματίσθη μία τεραστία διαδήλωσις εξ 25.000 ατόμων οι οποίοι ώδευον προς την πλατεία “Ελευθερίας”, όπου το νομαρχιακόν κατάστημα και ολίγον πέραν αυτού το κινηματοθέατρον “Κάστρο”.

Επί κεφαλής της φάλαγγας των αγροτών και καθʼ όλον το μήκος της εκινούντο και εκατοντάδες τρακτέρ και άλλων σκαπτικών μηχανημάτων των οποίων επέβαινον αγρόται. Οι προπομποί των διαδηλωτών έσειον μαύρας σημαίας και μαύρα “πλακάτ” επί των οποίων είχον γραφή με λευκά γράμματα τα εξής συνθήματα: “Τιμή ασφαλείας ή θάνατος”, “Ρύθμισις χρεών ή θάνατος”. “Ίση μεταχείριση με κορινθιακή” “Δεν θα υποχωρήσωμεν προ ουδενός”.

Η ορμή και η μαχητικότης των διαδηλωτών, οι οποίοι διεκήρυσσον τα συνθήματα και απεδοκίμαζον θορυβωδών τα κυβερνητικά μέτρα διά την σουλτανίναν υπήρξε πρωτοφανής διά το Ηράκλειον, πλείσταιδε των αγροτών εκράδαινον απειλητικώς ρόπαλα.

Οι διαδηλωταί διήλθον προ της Νομαρχίας και κατηυθύνθηκαν εις τον κινηματογράφον “Κάστρο”. Μετʼ ολίγον ολόκληρος ο χώρος προ του κινηματογράφου, η λεωφόρος Β. Γεωργίου και το παρακείμενον πάρκο είχον καλυφθή ασφυκτικώς από 25.000 αγρότας και επαγγελματίας.

Κινητοποιείται η Χωροφυλακή. Παραλλήλως είχον κινητοποιηθή και καταλάβει επικαίρους θέσεις πέριξ του χώρου του κινηματογράφου και του πάρκου δυνάμεις χωροφυλακής εκ 500 περίπου ανδρών με επί κεφαλής τον ανώτερον διοικητήν χωροφυλακής Κρήτης συνταγματάρχην κ. Ανδρικόπουλον και τον διοικητήν χωροφυλακής Ηρακλείου αντισυνταγματάρχην κ. Γκιώνην.

Ενώ η ώρα παρήρχετο εν αναμονή της προσελεύσεως εις τον κινηματογράφον της Επιτροπής Αγώνος, ερρίφθη το σύνθημα υπό ομάδων διαδηλωτών να μη αναμένουν τους λόγους και τα ψηφίσματα, αλλά να τραπούν προς την Νομαρχίαν. Πράγματι, ευθύς ως ηκούσθη το σύνθημα “Εμπρός στη Νομαρχία”, πέντε περίπου χιλιάδες εκ των συγκεντρωθέντων απεσπάσθησαν του κυρίου όγκου της συγκεντρώσεως και με τα τρακτέρ των επανήλθον εις το προ της Νομαρχίας χώρον σείοντες μαύρας σημαίας, πλακάτ, αλλά και ρόπαλα και αποδοκιμάζοντες την κυβέρνησιν.

Το νομαρχιακόν κτίριον καταλαμβάνεται εξ εφόδου. Όταν έφθασε το πλήθος προ του νομαρχιακού κτιρίου η κεντρική θύρα και τα παράθυρα ήσαν κλειστά. Οι συγκεντρωθέντες συνεχίζοντες τας αποδοκιμασίας των εκάλουν τον νομάρχην να “βγη έξω”. Επειδή, όμως, ουδεμία απάντησις εδίδετο εκ του κτιρίου οι περισσότερον ωργισμένοι εκ των διαδηλωτών ήρχισαν να αναρριχώνται εις τον μεγάλον εξώστην του πρώτου ορόφου της Νομαρχίας. Όταν ο πρώτος εξ αυτών έθεσε πόδα επί του εξώστου, ήνοιξε η προς τον εξώστην θύρα και ενεφανίσθη ο νομάρχης με το υποκάμισον και συνεπλάκη μετά των αναρριχωμένων διαδηλωτών, συνεπικουρούμενος υπό υπαλλήλων της Νομαρχίας.

Οι ευρισκόμενοι κάτω του κτιρίου διαδηλωταί ευθύς ως αντίκρυσαν τον νομάρχην συμπλεκόμενον με τους αναρριχηθέντας ήρχισαν να τον αποδοκιμάζουν διά κραυγών και ρίπτοντες ξύλα και λίθους. Ήτο τόση η μανία του πλήθους ώστε εν ριπή οφθαλμού τα τραπέζια και τα καθίσματα των πέριξ καφενείων εκομματιάσθησαν και οι πάγκοι του πάρκου εξηλώθησαν, το δε πλήθος ωπλισμένον πλέον με παντός είδους ξύλα επετέθη κατά του μεγάρου της Νομαρχίας, ενώ ο νομάρχης απεσύρετο εις το εσωτερικόν, έθραυσε θύρας και παράθυρα και εισέβαλε εις το ισόγειον, ενώ οι άλλοι διαδηλωταί παραλλήλως ανερριχώντο εις το ανώγειον.

Η καταστροφή, που επικολούθησεν εντός του νομαρχιακού κτιρίου ήτο άνευ προηγουμένου. Το μαινόμενον πλήθος κατέστρεψεν ολοσχερώς τα έπιπλα και τα έγγραφα των εξής υπηρεσιών, αι οποίαι εστεγάζοντο εις το ισόγειον: α) του νομαρχιακού ταμείου Ηρακλείου, β) της επιθεωρήσεως Σωματικής Αγωγής, γ) της επιθεωρήσεως Μέσης Εκπαιδεύσεως και δ) της τεχνικής υπηρεσίας Δήμων και Κοινωτήτων. Επίσης εις το ανώγειον κατέστρεψαν το γραφείον του διευθυντού της Νομαρχίας και τα γραφεία διαφόρων διευθυντών ως και την μεγάλην αίθουσαν της Νομαρχίας. Αι ζημίαι αυταί υπολογίζονται εις 300.000 δραχμές.

Αι μαύραι σημαία κυματίζουν εις την Νομαρχίαν

Ευθύς ως κατελήφθη το νομαρχιακόν κτίριον οι διαδηλωταί έστησαν τας μαύρας σημαίας των εις τον εξώστην. Ο νομάρχης τότε υποχρεωθείς υπό των διαδηλωτών να φορέση το σακάκι του, εξήλθε πάλιν ευπρεπώς ενδεδυμένος εις τον εξώστην και με υψωμένας τας χείρας συνίστα εις το προ της Νομαρχίας πλήθος να ηρεμήση. Αι προτροπαί του νομάρχου εις ουδέν ωφέλησαν διότι το πλήθος εξηκολούθει να αποδοκιμάζη και αυτόν και την κυβέρνησιν.

Εν τω μεταξύ είχε πραγματοποιηθή εις τον κινηματογράφο “Κάστρο” η κυρία συγκέντρωσις των διαδηλωτών, είχαν ομιλήσει οι ορισθέντες υπό της Οργανωτικής Επιτροπής, αι δε χιλιάδες των συγκεντρωθέντων ήρχισαν να κινούνται και αυτοί απειλητικώς προς το νομαρχιακόν κατάστημα.

Επεμβαίνει ο στρατός

Οταν οι ευρισκόμενοι επί τόπου αρχηγοί της χωροφυλακής διεπίστωσαν ότι το νέον αυτό πλήθος αντί να διαλύεται συνέχιζε με την ιδίαν μαχητικότητα να κινήται, και αυτό προς την Νομαρχίαν εζήτησαν την ενίσχυσιν του στρατού. Μετʼ ολίγον δύναμις λόχου η οποία είχεν αφιχθή προηγουμένως και καταλάβει το ανατολικόν τμήμα της πλατείας “Ελευθερίας” ήρχισε να πυροβολή εις τον αέρα. Τούτο εξώργισε περισσότερον το πλήθος το οποίον συνέχισε να κραυγάζη κατά της κυβερνήσεως, αι δε κραυγαί του μετά των εκατοντάδων πυροβολισμών και πολυβολισμών εδημιούργουν πανδαιμόνιον.

Ενώ συνεχίζοντο οι πυροβολισμοί τμήματα χωροφυλακής ωπλισμένα με κλόμπς εκινήθησαν κατά του πλήθους. Οι διαδηλωταί όμως προέβαλαν πείσμονα αντίστασιν χρησιμοποιούντες ξύλα και ρόπαλα κατά των επιτιθεμένων χωροφυλάκων με αποτέλεσμα να διακομισθούν εις διαφόρους κλινικάς της πόλεως σοβαρώτερον τραυματισμένοι 15 διαδηλωταί και 6 χωροφύλακες. Ολοι φέρουν τραύματα από κλόμπς και ρόπαλα.

Οι στρατιώται ζητούν κλαίοντες τα όπλα των

Παραλλήλως αγρόται εκινήθησαν αιφνιδίως κατά των στρατιωτών και κατώρθωσαν να αφοπλίσουν τους πλείστους εξ αυτών. Οι αφοπλισθέντες ήρχισαν να εκλιπαρούν κλαίοντες τους αγρότας να τους αποδώσουν τα όπλα δια να μη τιμωρηθούν και οι τελευταίοι τους τα απέδωσαν.

Προς της τροπής αυτής της καταστάσεως οι επί κεφαλής των ενόπλων δυνάμεων συνέστησαν εις τους άνδρας των ψυχραιμίαν διότι αν ερρίπτοντο πυροβολισμοί κατά του πλήθους θα εθρηνούντο πολλά θύματα και εκ των διαδηλωτών και εκ των ανδρών ασφαλείας. Ταυτοχρόνως διετάχθησαν αι δυνάμεις της χωροφυλακής να αποχωρήσουν εις τας αρχικάς θέσεις των όπερ και έπραξαν. Ταυτοχρόνως εσταμάτησαν και οι πυροβολισμοί.

Νομάρχης και στρατηγός εξορκίζουν τα πλήθη

Αποκατασταθείσης προσωρινώς κάποιας ησυχίας εξήλθε πάλιν εις τον εξώστην της Νομαρχίας ο νομάρχης, ο διοικητής της Εʼ Μεραρχίας Κρήτης στρατηγός Λαναράς και ο ανώτερος διοικητής χωροφυλακής Κρήτης συνταγματάρχης Ανδρικόπουλος. Και οι τρεις ήρχισαν να εξορκίζουν τα πλήθη να διαλυθούν δηλούντες ότι είναι απολύτως σύμφωνοι με τα αιτήματα των και υποσχόμενοι να ζητήσουν από την κυβέρνησιν να τα αποδεχθή. Το πλήθος όμως συνέχιζε τας αποδοκιμασίας του αμετάπειστον και εφώναζεν ότι δεν πρόκειται να διαλυθή προτού βεβαιωθή ότι έγιναν δεκτά τα αιτήματα των παραγωγών.

Επιστρατεύονται και οι ίδιοι οι οργανωταί

Προ της καταστάσεως αυτής παράγοντες της Ενώσεως Συνεταιρισμών, η οποία ωργάνωσε το συλλαλητήριον και είχαν εισέλθει εις την Νομαρχίαν δια να επιδώσουν εις τον νομάρχην το ψήφισμα της πραγματοποιηθείσης εις το “Κάστρο” συγκεντρώσεως, εξήλθον εις τον εξώστην και προσεπάθησαν και αυτοί να κατευνάσουν το πλήθος. Και πάλιν, όμως, οι αγρόται εφώναζαν ότι δεν δέχονται εμπαιγμούς. Σημειωτέον ότι καθʼ όλην την διάρκειαν των προ της Νομαρχίας εκδηλώσεων εις τας πέριξ οδούς συνήπτοντο μικροσυμπλοκαί, όλη δε η πόλις ήτο επί ποδός.

Επιστρατεύται και ο μητροπολίτης Κρήτης

Είχε φθάσει η 1η μεσημβρινή και το πλήθος εξηκολούθει μαινόμενον να αποδοκιμάζη την κυβέρνησιν, οπότε ενεφανίσθη εις τον εξώστην της νομαρχίας ο Μητροπολίτης Κρήτης Ευγένιος και ο δήμαρχος του Ηρακλείου κ. Κρασαδάκης.

Συνέστησαν και αυτοί εις το πλήθος να διαλυθή, αλλά ουδέν επέτυχον. Αντιθέτως απεδοκιμάσθησαν αγρίως.

Περί την 2αν μεταμεσημβρινήν παρέμενον κυριολεκτικώς στρατοπεδευμένοι προ της Νομαρχίας 2.500 αγρόται ενώ οι λοιποί έφυγον δια να γευματίσουν και επέστρεψαν δια να φύγουν οι 2500 προς τον αυτόν σκοπόν.

Αι ώραι παρήρχοντο και οι συγκεντρωμένοι εκραύγαζον ότι δεν θα διαλυθούν εάν δεν γίνουν δεκτά τα αιτήματά των.

Απεσταλμένος της κυβερνήσεως δίδει λόγον τιμής

Περί την 5ην απογευματινήν ήρχισε να κυκλοφορή μεταξύ του πλήθους η πληροφορία ότι κυβερνητικός απεσταλμένος είχεν αναχωρήσει εξ Αθηνών δια το Ηράκλειον. Πράγματι την 5.30μ.μ. ενεφανίσθη εις τον εξώστην της Νομαρχίας, αφιχθείς διʼ ειδικού αεροπλάνου εξ Αθηνών ο εκ Κρήτης καταγόμενος αρχηγός της χωροφυλακής στρατηγός Βαρδουλάκης, ως απεσταλμένος της κυβερνήσεως.

Ο στρατηγός Βαρδουλάκης εξώρκισε τους αγρότας “εν ονόματι του Κρητικού ηρωισμού” να διαλυθούν και τους διαβεβαίωσε με τον λόγον της τιμής του ότι η κυβέρνησις θα δεχθή τα αιτήματά των.

Κατόπιν των διαβεβαιώσεων αυτών του κυβερνητικού απεσταλμένου τα συγκεντρωθέντα πλήθη διελύθησαν αφού διήλθον δια των οδών της πόλεως με ζωηράς εκδηλώσεις.

Η Ενωσις Κέντρου

Εν σχέσει προς τα γεγονότα του Ηρακλείου θα προβή εις δηλώσεις σήμερον ο αρχηγός της Ενώσεως Κέντρου κ. Γ. Παπανδρέου. Επί των γεγονότων θα συζητήση εξάλλου η συνερχομένη σήμερον την μεσημβρίαν εις την τακτικήν εβδομαδιαία σύσκεψίν της κοινοβουλευτική ομάς της Ενώσεως Κέντρου.

“Εις το πλευρόν σας”

Υπό της Ενώσεως Γεωργικών Συνεταιρισμών Ηρακλείου απεστάλη προς τον αρχηγόν της Ενώσεως Κέντρου κ. Γ. Παπανδρέου το ακόλουθον επείγον τηλεγράφημα: “Αγρότες νομού Ηρακλείου εις πάνδημον και επιβλητικήν συγκέντρωσιν διαμαρτυρίας διʼ εξαγγελθέντα απαράδεκτα μέτρα προστασίας σουλτανίνας και κλιμάκωσιν εξοφλήσεως αγροτικών χρεών ευρίσκονται συγκεντρωμένοι προ νομαρχιακού καταστήματος αναμένοντες απάντησιν κυβερνήσεως υποβληθέντα αιτήματά των. Υπεύθυνοι κυβερνητικοί παράγοντες αρνούνται πεισμόνως αξιούντες διάλυσιν ήτις δεν πραγματοποιείται καθʼ όσον εξαθλίωσις αγροτών περιήγαγε τούτους πλήρες οικονομικόν αδιέξοδον. Απειλείται σοβαρά διασάλευσις τάξεως χειροτέρα μεσημβρινής με οδυνηράς συνεπείας. Παρακαλούμεν άμεσον υμετέραν επέμβασιν παρά κυβερνήσει προς αποτροπήν δυσαρέστων εξελίξεων”.

Εις το τηλεγράφημα τούτο ο κ. Γ. Παπανδρέου απήντησεν ως εξής:

“Η Ενωσις Κέντρου ευρίσκεται εις το πλευρόν σας προς ικανοποίησιν των δικαίων σας αιτημάτων. Η ευμενής ρύθμισις των καθυστερουμένων αγροτικών χρεών αποτελεί πρόγραμμα της Ενώσεως Κέντρου. Είναι απαράδεκτον να έχουν ρυθμισθή αι παγωμέναι πιστώσεις της οικονομικής ολιγαρχίας και να μην ρυθμίζωνται τα καθυστερούμενα χρέη του πάσχοντος αγροτικού κόσμου. Η Ενωσις Κέντρου συνεχίζει τον ανένδοτον αγώνα της εναντίον της παρανόμου κυβερνήσεως της ΕΡΕ εν ονόματι των αρχών της δημοκρατίας και των συμφερόντων του λαού μας”.

Οι τραυματίαι

Εκ του Αρχηγείου Χωροφυλακής εξεδόθη αργά τη νύκτα η ακόλουθος ανακοίνωσις:

“Κατά την σημερινήν σύγκρουσιν μετά διαδηλωτών εις Ηράκλειον Κρήτης ετραυματίσθησαν οι κάτωθι άνδρες της Χωροφυλακής: Αντισυνταγματάρχης Αθ. Γκιώνης, διοικητής Χωροφυλακής Ηρακλείου, υπομοίραρχος Εμμ. Αγγελάκης, ανθυπασπιστής Σπ. Καββαδίας και οι χωροφύλακες Ι. Μανωλίτσης, Μιχ. Κοκκίνης, Μιχ. Κουκλάκης, Γ. Στριλιγγάς, Εμμ. Ριασάκης, Κ. Δρακάκης και Παύλος Πέγκας.

Απαντες φέρουν τραύματα εις την κεφαλήν επενεχθέντα δια ροπάλων. Εκ τούτων ετραυματίσθη βαρύτατα εις τον οφθαλμόν υποστάς και διάσεισιν εγκεφάλου ο χωροφύλαξ Γ. Στριλιγκάς. Εάν η κατάστασίς του το επιτρέψη θα μεταφερθή αεροπορικώς εις Αθήνας”.­