Το νέον άρθρον του φιλελευθέρου Γερουσιαστού έχει ως ακολούθως:
Μίαν λέξιν ακόμη περί της χώρας, πριν εισέλθωμεν επί τέλους εις το κρητικόν ζήτημα της ημέρας. Τʼ αφηρημένα ζητήματα των εθνικών δικαίωνα δεν εγγίζουσιν η θεωρητικώς τας διοικούσας Δυνάμεις και τους λαούς, οίτινες δεν ενδιαφέρονται περί αυτών. Το δίκαιον των λαών του νʼ ανήκωσιν εις ευατούς είνε ωραία λέξις, ηχούσα καλώς εις τους ασθενείς, ους καταθλίβει η κατάκτησις ή παρά τοις ισχυροίς, ους ενθουσιασμός ιδεολογίας άγει προς την βοήθειάν των. Αλλʼ είδομεν τοιαύτα εθνικά δίκαια παραβιαζόμενα πανταχόθεν, ώστε δεν υπάρχει έθιος άμωμον υπό την έποψιν ταύτην. Συναισθανόμεθα κατά ζωηρότατον τρόπον πάσας τας παραβιάσεις του δικαίου, τας διαπραττομένας προς βλάβην ημών. Προς αντεκδίκησιν δε αι παρʼ ημών προξενούμεναι, αξιούνται της ημετέρας επιεικείας άνευ δυσκολίας. Μάλλον ερωτήσατε τους Ινδοσίνας ή την βασίλισσαν της Μαδαγασκάρης.
Δεν αποβλέπω λοιπόν εις το να ζητήσω παρά των συμπολιτών μου, απορροφημένων υπό πολλών επειγόντων ζητημάτων, αποκλειστικών γαλλικών, ηρωϊκήν προσπάθειαν προς όφελος των παρεγνωρισμένων δικαίων του δείνος ή δείνος λαού της Ανατολής ή της Δύσεως. Εγενόμεθα πολύ σκεπτικοί, από των ημερών, καθʼ ας η Πολωνία εγένετο ημίν προσφιλής. Μετά τα δυστυχήματα του 1870-1871 δεν ευρισκόμεθα πλέον ούτε εν καταστάσει αναλόγου πνεύματος, ούτε εν καταστάσει αναγκαίας πολιτικής δια τας αρχαίας καθαράς ιπποτπικάς επιχειρήσεις. Εμάθομεν δυστυχώς να υπολογίζωμεν εις βάρος ημών! Τούτο σημαίνει ότι οφείλομεν νʼ απομακρύνωμεν των μεριμνών ημών παν ότι δεν φαίνεται ημίν αμέσου πολιτικού ενδιαφέροντος; Ουδέ εις Γάλλος θα το υπεστήριζε.
Εκληρονομήσαμεν παραδόσεις, ως τινες εισί πολύτιμοι. Καλόν το έχειν πελάτας, καλείτερον όμως το έχειν φίλους, διότι εκτός των περιστατικών ωφελημάτων, η καλλιέργεια των ευγενών αισθημάτων, άτινα τυγχάνουσιν η καλειτέρα μερίς αυτών, δεν δύναται να είνε αδιάφορος εις την ανάπτυξιν λαού, θέλοντος να καταλάβη θέσιν εν τω μέλλοντι. Και εάν έχωσι φιλίας, όσον ταπειναί και αν ώσιν αύται, εξʼ ων ελπίζουσι νʼ ακούσωσιν ένα καλόν λόγον εν κακαίς ημέραις, δυνάμεθα να είπωμεν ότι δεν δύναταί τις να τους βοηθήση ποτέ, ή μόνον κινητοποιών στρατιάς;
Εν τη γελοίως καλουμένη “Ευρωπαϊκή Συμφωνία”, το αναμφισβήτητον δίκαιον περί την συνωμοσίαν των γαμψωνύχων διπλωματών, δεν είνε άνευ δυνάμεώς τινος επί των συμβαλλομένων, υποχρεωμένων να υπολογίζωσι συμφώνως προς την αφυπνιζομένην δημοσίαν συνείδησιν. Εκείνο δε, όπερ επεθύμουν να επιτύχω παρά των κυβερνώντων την ημετέραν Δημοκρατίαν είνε, όταν το αναμφισβήτητον δίκαιον, εν μέσω των ασχολιών της Ευρώπης, παρουσιάση την αγωγήν του, η Γαλλία, ο αρχαίος “στρατιώτης του Θεού”, εξ ης η επανάστασις, ηθέλησε να δημιουργήση τον στρατιώτην του Δικαίου, να ρίψη την φωνήν αυτής επί της πλάστιγγος, χάριν της δικαιοσύνης και χάριν της ανθρωπότητος.
Ούτω εσκεπτόμην την 5ην πρωϊνήν ώραν ενώπιον του ξενοδοχείου της Κνωσσού, εντός της μεγάλης οδού του Ηρακλείου, όπου η τουρκική θηριωδία δεν έχει αφήση η ερείπια οικιών, καθʼ ην στιγμήν ητοιμαζόμενην να ιππεύσω μικρόσωμον ψαρόν ίππον, ησυχωτάτου εξωτερικου, όπως τυγχάνει έκαστος Κρής προ της μάχης. Ημίσεια δωδεκάς συναδέλφων του, φερόντων ήδη του μεν τον Νομάρχην, του δε τον μουσουλμάνον Δήμαρχον, άλλου τον έφορον των Αρχαιοτήτων, ήρχιζον να δεικνύωσι σημεία ανυπομονησίας. Ητο η τιμητική συνοδεία, ήτις θα με προέπεμπε μέχρι του γειτονικού χωρίου. Διασχίζομεν την πόλιν υπό τα αδιάφορα βλέμματα των Τούρκων καταστηματαρχών, κυπτόντων προ κυπέλλου καφφέ. Αι μικραί χριστιαναί και μουσουλμάναι κορασίδες (αι τελευταίαι γνωρίζονται εκ των οκναρισμένων ονύχων των), παίζουσι προς της μεγάλης ενετικής βρύσεως, όπου μαρμάρινοι λέοντες, οίτινες νυν εξερεύγονται καθαρόν ύδωρ, είχον κηλιδωθή υπό του αίματος των πατέρων των. Το λιθόστρωτον αντηχεί υπό τας οπλάς των υποζυγίων της υπερηφάνως προπορευομένης συνοδείας χωροφυλάκων. Ο μαύρος Αραψ του μουσουλμάνου Δημάρχου επεσκίαζεν ημάς δια της πολυτελείας του, καθήμενος επί λαμπρού πορφυρού βελουδίνου χρυσοκεντήτου εφιππίου. Γραφική αναχώρησις.
Εντός δύο ημερών δεν έχω πέριξ εμού ή φίλους, διότι η προς την Γαλλίαν αγάπη ενυπάρχει εν ταις παραδόσεσι παντός Ελληνος. Τούτο υπήρξεν η πρώτη λέξις του Νομάρχου κ. Μαλατάκη, ότε ήλθε να με χαιρετήση εις το ατμόπλοιον, έχων εστημένην επί της λέμβου του την τρίχρουν σημαίαν της Γαλλίας. Εκπεπληγμένος κατά την αποβίβασιν, διότι ήκουον παντού συνομιλίας γαλλιστί, ερωτώ τους περιστοιχιζοντάς με πού είχον μάθη την γαλλικήν, οι πλείστοι δε μου απεκρίνοντο: “Εδώ, εδώ. Δεν εξήλθομεν ποτέ εκ της νήσου”. Και εν αυτοίς τοις χωρίοις, έκαστος σημαίνων θα μοι δώση την ιδίαν απόκρισιν. Ηχώ της Γαλλίας εις άπαντα εκείνα τα όρη!
Κατά την έξοδον εκ της πόλεως εισερχόμεθα εις ομοίωμά τι οδού, δύο χιλιομέτρων περίπου αποστάσεως. Χωρικοί, γυναίκες, παιδία, καθήμενοι επί όνων έρχονται εις την αγοράν. Ενδυμασίαι μελανόχροαι. Μορφαί ηλιοκαείς. Μεγάλοι γλυκείς οφθαλμοί μετʼ εναλλαγών αναλαμπών. Η μεγαλοπρεπής απλότης της Ανατολής. Αίφνης ο δρόμος παύει και πίπτομεν- είνε η περίπτωσις να το είπωμεν - εντός του κρητικού δρόμου. Τί εστί κρητικός δρόμος; και πώς θα τον περιγράψω; Δεν βλέπω η μίαν δυνατήν σύγκρισιν: μίαν κλίμακα μετά πολλούς σεισμούς.
Πλάκες των χρόνων των Ενετών, ορθούμεναι δίκην μνημείων, οπαί, άλλαι πλάκες συσσωρευμέναι ή κεκλιμέναι ως στέγη, δια το γλύστρημα, και παρουσιάζουσαι αιχμηράς ακάνθας, ίνα σας δεχθώσιν εν τη πτώσει σας εις το χείλος τη παρακειμένης οπής.
Οταν είδον το φοβερόν αυτό χάος και όταν μοι είπον ότι ήτο ο δρόμος, προέτεινα να οδοιπορήσωμεν δια των αγρών· αλλά μοι απεκρίθησαν, ότι το τοιούτον θα ελογίζετο ως απρεπής ύβρις δια το “Τμήμα των συγκοινωνιών της Κρήτης”. Υπετάγην λοιπόν και έκλεισα τους οφθαλμούς, δια να μη ίδω την τελευταίαν μου στιγμήν· και όταν τους ήνοιξα, ω θέαμα! Ολη η έφιππος συνοδεία είχεν αρχίση να καλπάζη γοργώς δια μέσου της ταραχής εκείνης των πετρών και των τάφρων, και το εκπληκτικώτερον, ότι και εγώ εκάλπαζον αποινεί, του ψαρού ορεινού ίππου μου, θέσαντος την κεφαλήν του μεταξύ των κνημών του, δια να πηδήση επί του σώματός μου υποθέτω, εν περιπτώσει απευκταίου. Πλησίον μου ο νομάρχης κ. Μαλατάκης ήναπτε σιγάρον τόσον απαθώς, ως εάν το ήναπτε καθήμενος επί της καρέκλας του, και ο δόκτωρ κ. Χατζιδάκης, (σ. “Π”: Αναφέρεται στον γιατρό και αρχειολόγο Ιωσήφ Χατζιδάκη, κείμενο του οποίου για τις ανασκαφές στην Κνωσό δημοσιεύσαμε την παρασμένη Δευτέρα) ο καλός έφορος, όστις θα με συνώδευε παντού, έσειε το ραβδίον εις το κενόν, ως εάν ήθελε νʼ απειλήση τα νέφη, και εξηφανίζετο εκ του ορίζοντος.
Αι οδοί της Πελοποννήσου εισί παράδοξα πράγματα, επικαλούμαι προς τούτο την μαρτυρίαν του φίλου μου Καζάζη, Πρυτάνεως του Πανεπιστημίου Αθηνών, τη συνοδεία του οποίου διέβην τον Ταΰγετον, όπως ανέλθω μέχρις Ολυμπίας. Αλλά εισίν αύται φαινόμενα οδών ρυμοτομημένων, καλώς ή κακώς, υπό των ποδών των ανθρώπων και των ημιόνων. Αι οδοί της Κρήτης ήταν εις καιρούς των Βενετών αξιοθαύμαστοι λιθόστρωτοι δρόμοι. Αλλά από πεντακοσίων ή εξακοσίων ετών οδυείς ήγγισεν αυτούς, ειμή, όπως βαθουλώση περισσότερον τας οπάς ή να υψώση έτι μάλλον τους λίθους των.
Λίαν δυσκόλως εξηγείται η επιδεξιότης των κρητικών ίππεων εν τη διαβάσει των στενοχώρων τούτων επισφαλών οδών. Οι πρόγονοί των αρχαιόθεν επέτεινον τα καλπάσαματά των επί των λιθοστρώτων. Ουχί διότι οι λίθοι ολίγον κατʼ ολίγον εξετοπίσθησαν και οι ίπποι παραδέχοντο την ταπείνωσιν να χαλαρώσωσι το βήμα, εν εναντίας εξηκολούθουν από γενεάς εις γενεάν το βάδισμα των μεμακρυσμένων καιρών, καθʼ ους οι δρόμοι εδείκνυον ομαλήν επιφάνειαν. Αι οπαί ανεσκάφησαν, οι λίθοι ανυψώθησαν, οι μικροί ίπποι καλπάζουσι πάντοτε, και οι αναβάται υποστάντες την αυτήν κληρονομικήν επιρροήν αυτών, πορεύονται δια των αποκρύμνων τούτων δρόμων, δια τον οποίων μόλις θα διεκινδύνευε να διέλθη τις πεζή. Η κληρονομικότης μοι έλλειπε. Αλλʼ ώφειλον να ικανοποιήσω την τιμήν της Γαλλίας.
Την ικανοποίησα τόσον, ώστε όταν η συνοδεία των ιππέων, ήτις με είχεν οδηγήση κατά την αναχώρησιν, ήλθε να με υποδεχθή εν τη επιστροφή, ο δήμαρχος έλλειπε, αφήσας εις το βυσσινόχρουν βελούδον του μαύρου αραβικού ίππου του σημαντικήν μερίδα του δερματίνου καθίσματός του, ενώ δέκα ώραι ημερισίου περιπάτου, δεν έτριψαν ή το πανταλόνιόν μου μόνον.
Ωμίλησα ήδη περί της υποδοχής εις τα χωρία. Είπον δια τας τριχρόους σημαίας φαινομένας πανταχόθεν, την κωδωνοκρουσίαν της εκκλησίας προς δεξίωσιν, τας μικράς κορασίδας, τας λευχειμονούσας, τα μικρά άσματα, τα “ζήτω η Γαλλία” και “η Ελλάς”, τας τριχρόους ανθοδέσμας, τας δημογορίας, διʼ ων ανεκάλουν εις την μνήμην τας εκ της Γαλλίας χορηγηθείσας υπηρεσίας εις το του Ελληνισμού ζήτημα, τόσον κατά την απελευθέρωσιν του Μωρέας, όσον και κατά το συνέδριον του Βερολίνου. Οι καλοί εκείνοι άνθρωποι εδήλουν εκεί όλην την καρδίαν των. Ποσάκις δεν εξεπλάγην εξ απροσδοκήτων ενδείξεων. Συνέπεσεν εν τη εξοχή ο δόκτωρ Χατζιδάκης να μοι δείξη λόφον εγκρύπτοντα τάφους μυκηναϊκούς. Μόλις ελέγετο και η επίσκεψις απεφασίζετο· ανεχωρούμεν δια των αγρών. Και ιδού μετά τινας περιστροφάς παρουσιάζετο εις χωρικός, όστις παρεμόνευεν ημάς από μακρόθεν. “Υμείς είσθε ο Γάλλος, κύριε, έλεγεν απλοϊκώς, ηθέλησα να σφίγξω την χείρα ενός Γάλλου”.
Και άνευ ουδενός πλέον λόγου, ο καλός Κρής επανελάμβανε τον έργον του. Δεν δύναμαι να αφηγηθώ πάντα. Χρειάζονται πλείσται σελίδες μόνον προς περιγραφήν της καθόδου εις Γορτυνίαν δια της οδού ενός χειμάρρου, καθέτου μεταξύ σωρείας αποκρήμνων σκοπέλων, του ίππου και του αναβάτου, και της αγαστής διαμονής μεταξύ των παλαιών μαρμάρων, άτινα δεν ήτο δυνατόν να μεταφερθώσι εις την φιλόξενον κατοικίαν του φύλακος των αρχαιοτήτων, υπό το φίλον βλέμμα της δεσποινίδος Γαρουφαλιάς, εξησθενισμένου ίχνους των θελγήτρων της Πασιφαούς.
Επιστρέφων εις Ηράκλειον ηθέλησα να επισκεφθώ τας σχολάς. Πανταχού η διδασκαλία της γαλλικής, εις τους δυναμένους να υψωθώσιν υπεράνω της προκαταρκτικής παιδεύσεως. Αι προπαγάνδαι ημών δεν έχουσι τι εδώ. Εν τούτοις μοι έδειξαν Μονήν τινα πατέρων Ιταλών, της οποίας μια πτέρυξ από δέκα και οκτώ μηνών κατωκείτο από γαλλίδας καλογραίας, αίτινες είχον ανοίξη σχολήν. Ηθέλησα να επισκεφθώ τας συμπατριωτίσσας μου, προσδεξαμένας με διʼ ευπροσηγορίας και τιμησάσας με δια ακροάσεως των μαθημάτων των· τριακοντάς μικρών κορασίδων μεταξύ των οποίων τινες ωμίλουν καθαρώς την γαλλικήν. Η ηγουμένη (Βρεττανίς) μοι έκαμεν ευχάριστον εντύπωσιν. Η διδασκαλία ομοία των προκαταρκτικών ημών σχολών. Προσεκλήθην να εξετάσω τας μαθητρίας· τας εύρον μεμυημένας εις την γραμματικήν. Αλλʼ ουδεμία ηδυνήθη νʼ απαντήση όταν ηρώτησα να μοι κάμωσι συνοπτικήν περιγραφήν του προβάτου. Ουδεμία ανάπτυξις, ούτε εκεί, ούτε παρʼ ημίν, των ευκολιών, των παρατηρήσεων. Η σχολή λαμβάνει εκ Γαλλίας επίδομα ετήσιον τετρακοσίων φράγκων.
Ομιλώ, ως παρατηρείτε, όλως κατά τύχην. Το δίκαιον είνε ουσία, ήτις δανείζεται ειδικήν αξίαν εκ της προσωπικότητας εκείνων, οίτινες το εκπροσωπούσι. Πριν η ομιλήσω, συνηγορών υπέρ του δικαίου των Κρητών εις την ελευθέραν αυτών διάθεσιν, εζήτησα να υποδείξω συνοπτικώς την παρούσαν ενεργητικήν κατάστασιν. Εν τη στιγμή της κατακλείδος του άρθρου μου διακρίνω εμαυτόν, ότι ουδαμώς ωμίλησα ως έπρεπεν, αναφορικώς εις την φιλοξενείαν της Κρητός. Η μειδιώσα δεξίωσις, η καλή χάρις, η πατριαρχική, μεθʼ ης δέχεται τον ξένον εις την εστίαν του, αι ευχαί του “καλώς ώρισες”, η προσφορά παντός οτι το απλοϊκόν οίκημα του δύναται να δώση και η αφελής ευχαρίστησις, ως μια χάρις δια παν ότι εδέχθης, ιδού παν ό,τι δεν έχω αρκούντων δείξη υμίν. Η θάλασσα και το όρος διετήρησαν το αρχαίον εκείνο έδαφος του εγωϊσμού των πεπολιτισμένων μερών, συνέπεια των ερειπωμένων δρόμων των αποκέντρων πόλεων. Οι άνθρωποι δεν εξέμαθον ακόμη εκεί να φοβώνται και να απεχθάνωνται τον ξένον, και η θύρα της οικίας, όλως ανοικτή, διατηρεί το άρωμα της αρχαιότητός της. Θα είνε αδυναμία μου εάν δεν κατωρθώσω να σας κάμω να αγαπήσετε τους εξόχους τούτους Ελληνας της Κρήτης, ενούντας τον έρωτα της πατρίδας των με την λατρείαν της Γαλλίας, ίνα σας εμπνεύσωσι την επιθυμίαν του να τους αγαπήσετε.
Georges Clemenceau

