Του Στέλιου Μανουσέλη*

Ο αγρότης της εποχής εκείνης ζούσε δύσκολα. Η φτώχεια του δεν οφείλεται τόσο στην πενιχρή σοδειά του, όσο στην ανήθικη κυρίως εκμετάλλευση που γίνεται εις βάρος του, από τους εμπόρους, με την ανοχή του κράτους.

Ο νόμος της αγοράς ήταν ουτοπία γιʼ αυτόν που πιέζεται να πουλήσει την παραγωγή για να ισορροπήσει το πάντα παθητικό ισοζύγιο.

Ο ιδιοκτήτης της γης, με δυσκολία καλύπτει τις στοιχειώδεις βιοτικές ανάγκες. Ο εργάτης όμως της γης, ο πενταρολόγος δεν μπορούσε να ζήσει στην ύπαιθρο. Οι νέοι μεταναστεύουν στις πόλεις ή στη Γερμανία. Η ύπαιθρος ερημώνεται.

Κάποιοι πρωτοπόροι άνοιξαν το δρόμο και όσοι έμειναν ξέφυγαν από το παρελθόν.

Φθάσαμε γρήγορα σε μια εντελώς νέα καλλιεργητική παραγωγή αλλά και κοινωνική πραγματικότητα. Η αγροτική παραγωγή δεκαπλασιάστηκε. Νέες καλλιέργειες περισσότερο προσοδοφόρες, νέα μέσα, νέες μέθοδοι. Το βιοτικό επίπεδο των αγροτών έχει θεαματικά ανέβει. Οι συνθήκες εργασίας βελτιώθηκαν κατά πολύ.

Είναι αναμφισβήτητο ότι η πρόοδος ενός τόπου σε όλους σχεδόν τους άλλους τομείς, είναι συνάρτηση της οικονομικής ανάπτυξης. Ο γεωργός ανέπνευσε οικονομικά. Ο νέος αγρότης είναι πλήρως ενημερωμένος στις σύγχρονες μεθόδους της γεωργικής επιστήμης.

Δεν διστάζει να ξεφύγει από την παράδοση και να πρωτοτυπήσει σε καλλιέργειες, που απαιτεί η σύγχρονη αγορά την οποία παρακολουθεί.

Η συνεργατικότητα όμως και η σύμπνοια μεταξύ τους δεν βρίσκεται σε ικανοποιητικό επίπεδο, και αυτό έχει δυσμενείς επιπτώσεις.

Δεν αντιλαμβάνονται ότι η οικονομική ανάπτυξη ενός τόπου, δεν δύναται να είναι υπόθεση διασκορπισμένων και ασύνδετων ατομικών προσπαθειών, αλλά κοινή επιδίωξη του συνόλου.

Τα πολυεθνικά μεγαθήρια απειλούν να αφανίσουν κάθε μεμονωμένη προσπάθεια.

Γενικά σήμερα, ο αγρότης δεν έχει να ζηλέψει σε τίποτα τη ζωή του αστού. Απολαμβάνει όλες τις ανέσεις του πολιτισμού αλλά συγχρόνως επιφορτίζεται και τα προβλήματα που τον ακολουθούν. Το κυριότερο κατά τη γνώμη μου, είναι ότι στον αγροτικό πληθυσμό έχει μικράνει η ψαλίδα. Η απόσταση μεταξύ φτωχών και πλουσίων, μηδενίστηκε σχεδόν. Μέχρι τη 10ετία του ʽ50, το καθεστώς των τσιφλικάδων το συναντούσαμε σε ήπια μορφή. Το αφεντικό που κατείχε τη γη και ο πενταρολόγος που την καλλιεργούσε. Η αναλογία ήταν το κεφάλαιο 5 και η εργασία 1. Σήμερα η σχέση όχι μόνο εξισώθηκε, αλλά αντιστράφηκε. Το κεφάλαιο (η γη) αξίζει 1 και η εργασία 5. Οι πενταρολόγοι έγιναν αφεντικά και ψάχνουν για κολίγους. Η γη περνά σιγά μα σταθερά στην κατοχή τους. Δεν ξέρω αν αυτό υπήρξε συνειδητή πολιτική των κυβερνήσεων ή δημιούργημα του “αυτόματου πιλότου” κατά την προσφιλή έκφραση των πολιτικών.

Είναι γεγονός ότι ο σημερινός αγρότης είναι σε πολύ καλύτερη μοίρα από τον παλαιότερο. Το πολυτελές σπίτι του που δεν στάζει το χειμώνα. Τα αυτοκίνητά του, άλλο για δουλειά και άλλο για ψυχαγωγία. Τα μηχανικά γενικά μέσα που κάνουν τη δουλειά του πιο εύκολη και τη ζωή πιο άνετη. Την έγχρωμη τηλεόραση και τόσες άλλες ανέσεις που δεν μπορούσε ούτε στο όνειρό του να τις δει ο παλαιότερος.

Δεν ξέρω όμως αν είναι πλουσιότερος και πιο ευτυχισμένος ο σημερινός αγρότης του χωριού μου.

Εχει λεχθεί, ίσως από αφελείς, ότι πλούσιος δεν είναι αυτός που έχει πολλά, αλλά αυτός που είναι ευχαριστημένος με τα λίγα. Αν αυτό ισχύει, τότε ο παλιός αγρότης δεν είχε τίποτε, και τα είχε όλα όπως πίστευε. Επαιρνε το γαϊδουράκι του το πρωί, που αποτελούσε αχώριστη παρέα του, και ξεκινούσε χωρίς άγχος για τη δουλειά σιγοτραγουδώντας. Στο δρόμο θα συναντούσε κάποιο χωριανό συνήθως. “Ελα σύντεκνε να κάνομε τσιγάρο”. Η σχέση του συντέκνου κάλυπτε σχεδόν όλους, γιατί κάποιος μακρινός συγγενής του ενός, θα είχε βαπτίσει κάποιο μακρινό συγγενή του άλλου. Εδενε το γαϊδουράκι σε μια άκρη να ξεκουραστεί, και οι δυο σύντεκνοι έβρισκαν δυο πέτρες κάτω στη σκιά του δέντρου. Καθόταν αναπαυτικά και άναβαν το φτηνό ή αυτοσχέδιο τσιγαράκι. Δεν ζητούσαν πολυθρόνες να ξαπλώσουν, νες καφέ με γάλα να πιουν, τσιγάρα πολυτελείας να καπνίσουν και αμερικάνικη μουσική στη διαπασών να ακούνε. Ο,τι τους προσφέρει η ζωή αυτή τη στιγμή, αυτό απολαμβάνουν και το θεωρούν αρκετό. Επιναν τη ζωή γουλιά-γουλιά που λέει το τραγούδι. Τη ζούσαν χωρίς άγχος δεν την άφηναν να τους ξεφύγει έστω και χωρίς μουσική. Τους έφτανε τη στιγμή αυτή η συναυλία των τζιτζικιών. Κουβέντιαζαν και επικοινωνούσαν. Ερχονταν πιο κοντά και μοιράζονταν τη φτώχεια και τα προβλήματα που γίνονται ελαφρότερα. Συνέχιζαν τη δουλειά τους με περισσότερη όρεξη. Δούλευαν σκληρά αλλά δεν είχαν άγχος και γύριζαν στο σπίτι τους ήρεμοι και ευχαριστημένοι.

Ο σημερινός αγρότης του χωριού μου, δεν έχει καμία σχέση με αυτόν που περιγράφω. Εχει γίνει αφεντικό και επιχειρηματίας, που διευθύνει μια μικρή γεωργική επιχείρηση. Κατά την αμερικάνικη κουλτούρα που έχει επικρατήσει παντού, είναι ένας businessman. Πρέπει να φροντίσει τα οικονομικά της επιχείρησης. Λιπάσματα, φάρμακα κατάλληλα, ψεκασμούς, ποτίσματα, το είδος της καλλιέργειας, τους εργάτες και τέλος το πλασάρισμα του προϊόντος στην αγορά. Εαν τα έξοδα είναι μεγαλύτερα από τα έσοδα, η επιχείρηση θα χρεοκοπήσει.

Ξεκινά λοιπόν το πρωί ήδη αγχωμένος. Δεν ξέρει αν θα βρει εργάτες. Αν θα τον γελάσουν ή θα του ζητήσουν μεγαλύτερη αμοιβή. Αν θα βρέξει και θα τους πληρώσει χωρίς να δουλέψουν. Αν έχει τα χρήματα που χρειάζεται κλπ.

Ηταν τυχερός σήμερα. Βρήκε τρεις Αλβανούς εργάτες. Τους βάζει στην καρότσα του αυτοκινήτου και ξεκινά όσο πιο γρήγορα μπορεί, να προφθάσει. Στο δρόμο συναντά τον γείτονά του να τρέχει σε αντίθετη κατεύθυνση με την ίδια ταχύτητα. Καθένας είναι βυθισμένος στις σκέψεις του και δεν βλέπει. Στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να επικοινωνήσουν με τη νοηματική γλώσσα. Μέσα από το τζάμι του αυτοκινήτου, σηκώνει ελαφρά το χέρι και ψιθυρίζει ένα “γεια” χωρίς να ακούγεται, ή θα χρησιμοποιήσει την κόρνα του αυτοκινήτου. Συνεχώς τρέχει. Το άγχος τον κυνηγά και αυτός κυνηγά τη ζωή και τις πλαστές ανάγκες που του επιβάλλει η καταναλωτική κοινωνία, η οποία τον έχει εμπλέξει στα γρανάζια της, όπως και όλους μας. Το κέρδος αυξάνεται, αλλά και οι ανάγκες του πολλαπλασιάζονται δυσανάλογα. Ετσι όπως λέει μια αρχαία παροιμία “εις τον Δαναΐδων πίθον υδροφορείν”.

Προσπαθεί να γεμίσει με νερό ένα πιθάρι στο οποίο συνεχώς ανοίγονται τρύπες.

Βέβαια περιγράφω καταστάσεις με μια μορφή απόλυτη, γνωρίζοντας ότι υπάρχουν και εξαιρέσεις. Αυτές όμως δεν ακυρώνουν τον κανόνα. Προσπαθώ έτσι να δώσω την ουσία με πιο λίγες και πιο έντονες πινελιές. Και η ουσία είναι ότι ο παλαιότερος αγρότης παρά τη φτώχεια του, ζούσε μια ζωή περισσότερο οργανωμένη και ήρεμη. Είχε ξεκαθαρίσει μέσα του, πότε πρέπει να δουλεύει και πότε να ξεκουράζεται.

Η κοινωνία του χωριού παρουσιαζόταν πιο ενωμένη. Τα ήθη και έθιμα τηρούνται πιστά και αποτελούν τη σπονδυλική στήλη της μικρής κοινωνίας του χωριού. Γύρω από αυτά οργανώνεται η ζωή των κατοίκων και αποκτά νόημα.

Αποτελούν στην ουσία κανόνες υγιεινής συμπεριφοράς (νηστείες) και ψυχικής ισορροπίας.

Για να γίνονται σεβαστά από τους φιλάργυρους και φιλόπονους περιβάλλονται με θρησκευτικό μανδύα. Εξι ημέρες αφιερωμένες στη σκληρή βιοπάλη, η έβδομη αφιερώνεται στο Θεό. Η Κυριακή είναι καθολική αργία. Οποιος δεν τηρεί τα ήθη και έθιμα, ελέγχεται από την κοινωνία και απαξιώνεται.

Εκτός της Κυριακής υπήρχαν και πολλές άλλες γενικές και τοπικές γιορτές και πανηγύρια. Τις ημέρες αυτές παρουσιάζεται μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα, από τις ημέρες της καθημερινότητας και της σκληρής δουλειάς στα χωράφια. Τα σπίτια ασπρίζονται, οι δρόμοι και οι αυλές καθαρίζονται. Οι κάτοικοι φορούν καθαρά ρούχα. Οι γέροντες τις γραφικές τοπικές ενδυμασίες. Το τραπέζι στρώνεται πλούσιο και η καθόλου διάθεση και συμπεριφορά χαρούμενη. Περιποιημένοι και εύθυμοι εκκλησιάζονται το πρωί και μετά σχηματίζουν χαρούμενες παρέες, που επισκέπτονται τα σπίτια. Πίνουν, τραγουδούν και χαίρονται με αστεϊσμούος, πειράγματα και μαντινάδες.

“Χαρώ την την παρέα μας και να ʽταν άλλη τόση να το διασκεδάζομε μέχρι να ξημερώσει”.

Η παρέα κατέληγε τα ξημερώματα στις γνωστές μας ρομαντικές καντάδες. Κάτω από το άπλετο φως του φεγγαριού οι νέοι εξέφραζαν τον ερωτικό τους πόθο με μαντινάδες.

“Μες της νυχτιάς τη σιγαλιά που η φύση ησυχάζει, ενώ κοιμάσαι μια καρδιά για σένα αναστενάζει”.

Γνώριζαν και περίμεναν άγρυπνες, κάποιες άλλες τρυφερές υπάρξεις πίσω από τα κλειστά παράθυρα.

Στα επίσημα τοπικά πανηγύρια, ακολουθούσε αληθινό ξεφάντωμα για δυο μερόνυχτα. Στους γάμους το γλέντι διαρκούσε μέρες πολλές. Τις Απόκριες, βδομάδες.

Η συμμετοχή στη διασκέδαση ήταν καθολική. Ηταν υπέροχο το θέαμα να βλέπεις όλο το χωριό να διασκεδάζει. Οπως η οικογένεια, έτσι και η κοινωνία του χωριού, λειτουργούσε ως αυτορυθμιζόμενο σύνολο που δεν ανέχεται κενά και βρίσκει τρόπους να τα καλύπτει, χωρίς να ζητά κρατική βοήθεια. Σʼ ένα ομαδικό ξεφάντωμα, δεν πρέπει να λείπει το γέλιο και η καλοπροαίρετη σατιρική και φιλοπαίγμονη διάθεση. Το θέατρο. Υπήρχαν άτομα με το φυσικό ταλέντο του κωμικού και άλλα που διηγόταν παραστατικά ιστορίες και ανέκδοτα. Ηταν ιδιαίτερα αγαπητά σε όλους και δεν έλειπαν από καμιά ομαδική διασκέδαση του χωριού. Παρουσίαζαν αυτοσχέδια της στιγμής μικρά σκετς, ευτράπελες διηγήσεις αυτοσαρκασμού, ιστορίες γνωστών προσώπων για τη λαιμαργία τους, τη φιλαργυρία τους κλπ.

Συχνά στο επίκεντρο της σκωπτικής διάθεσης βρισκόταν καλοπροαίρετα η πεθερά.

“Ανάθεμα τη μάνα σου γρυλίδια μου τα παίζει τάξε πως είμαι ο σκύλος τση κάτω απʼ το τραπέζι”. Με τον τρόπο αυτό σκορπούσαν άφθονο και φτηνό γέλιο.

Η σημερινή κοινωνία του χωριού έχει αλλάξει.

Από παραδοσιακή καθαρά αγροτική, προσπαθεί εναγωνίως, να φθάσει τον τύπο των κοινωνιών που εμφανίστηκαν στις βιομηχναικές χώρες της Βορείου Αμερικής και Δυτικής Ευρώπης. Δηλαδή να γίνει ή τουλάχιστον να φαίνεται μια κοινωνία αναπτυγμένη και όχι υποανάπτυκτη. Αυτό αποτελούσε την κύρια επιδίωξη του μεταπολεμικού κόσμου, ιδιαίτερα την εικοσαετία 1950-1970 όπως και της ελληνικής γενικά κοινωνίας.

Η ανάπτυξη ξεκίνησε σαν φαινόμενο καθαρά οικονομικό. Συγχρόνως όμως η αγροτική ανάπτυξη, έφερε μια σειρά άλλων θεμάτων, κοινωνικής δομής, πολιτισμού, ηθικής και πολιτικών επιλογών.

Ανάπτυξη σημαίνει προηγμένη τεχνολογία, αναπτυγμένη οικονομία, μείωση του πρωτογενούς τομέα και αύξηση του δευτερογενούς και τριτογενούς.

Βελτίωση συνθηκών ζωής και εργασίας. Σημαίνει δευτερευόντως απομάκρυνση από την παραδοσιακή κοινωνία των στενών και παγωμένων σχέσεων και αυστηρών ηθών και εθίμων. Οι σχέσεις γίνονται τυπικές και παροδικές, τα έθιμα αγνοούνται.

Εξατομίκευση της ζωής. Ο καθένας κάθεται μόνος στο σπίτι του και βλέπει τηλεόραση.

Απομάκρυνση του ατόμου από τη στενή σχέση του με τον τόπο του και τις πρωτογενείς ομάδες της οικογένειας και της κοινότητας. Ταξιδεύει σε χώρες άλλες (τουρισμός). Μετοικεί στις πόλεις ή αποκτά κατοικία για τα παιδιά του.

Το άτομο εξαρτάται από τις παροχές του κράτους. Απελευθέρωση από τον κοινωνικό έλεγχο κ.λ.π.

Πολλά από αυτά τα έχει πετύχει η κοινωνία του χωριού μου. Και δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει την ανάγκη των αλλαγών.

Ο δρόμος της αλλαγής γενικά είναι ο νόμος της ζωής.

Ακινησία σημαίνει απουσία ζωής.

Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά. Κάτω από κάθε αλλαγή, κυλούν υπόγεια ρεύματα που μπορεί να σε παγιδέψουν. Απαιτείται προσοχή και αυστηρά κριτήρια επιλογής. Είναι επικίνδυνη η άκριτη υιοθέτηση κάθε νεωτερισμού που εμφανίζεται με μορφή συρμού (μόδας).

Δεν πιστεύω ότι η κοινωνία του χωριού στο σύνολό της προβάλλει αντίσταση στην εισβολή των εξωτερικών πολιτιστικών εισορών. Παίρνουμε ό,τι μας πουλάνε και όπως ακριβώς το κουβαλάνε ομοιόμορφο και στεγνό, χωρίς καμία προσαρμογή στις παραδόσεις μας.

Δεν είμαι ειδικός για κοινωνιωλογικές αναλύσεις. Απλά περιγράφω ό,τι έζησα ως παλιός αγρότης και ότ,ι παρατηρώ σήμερα ως ανήσυχος πολίτης. Τις δεκαετίες ΄60-ʼ70 η έννοια χωριάτης, σήμαινε και ίσως σημαίνει ακόμη υποανάπτυκτος.

Οι νέοι αγρότες για να αποφύγουν το χαρακτηρισμό του χωριάτη, αρνούνται κάθε στοιχείο που τους δένει με την καταγωγή τους.

Η ξενομανία έγινε μόδα που ακολούθησε πρώτα ο αγροτικός πληθυσμός που εγκατέλειψε μεταπολεμικά την ύπαιθρο και συσσωρεύθηκε στις πόλεις. Σε δύο γενιές μεταβλήθηκε από αγροτικό σε αστικό πληθυσμό.

Η μανία του “νεωτερισμού” εισβάλλει και στην ύπαιθρο με την άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Και οι αγρότες εγκαταλείπουν τον παραδοσιακό κρητικό τρόπο ζωής.

Δημιουργείται έτσι ένας πληθυσμός άχρωμος, χωρίς ταυτότητα και ρίζες, χωρίς παρελθόν, έτοιμος να καταναλώσει ό,τι του σερβίρουν. Αυτό ακριβώς ζητάνε και οι πολιτιστικοί μας δυνάστες που συνεχίζουν την αποικιοκρατία με την επιβολή της δική τους κουλτούρας. Μας θέλουν μόνο καταναλωτές να παίρνουμε ό,τι μας πουλάνε.

Οι νέοι απαξιώνουν την γνήσια κρητική μουσική, τις μαντινάδες και τον πεντοζάλη, βασικά στοιχεία της ταυτότητας του Κρητικού. Προτιμούν να εκφράζονται με ροκ (Αμερικάνικη) μουσική και ανάλογο χορό. Ντύνονται ευρωπαϊκά. Μιλούν γλώσσα με πολλές αγγλικές λέξεις. Πίνουν αμερικάνικα ποτά, κόκα - κόλα, αντί την πορτοκαλάδα που παράγουν οι ίδιοι, και πετούν τα πορτοκάλια στη χωματερή.

Τρώνε αμερικάνικα φαγητά, χάμπουργκερ, ή ντόναλντς. Αγνοούν παντελώς το φαγητό της φημισμένης κρητικής κουζίνας, χειρομυλόπιτες, λαδόξυδο, ψαροκόλλυβα κ.λ.π. Στις παρέες για να “βγουν στο κέφι”, δεν χρησιμοποιούν το αγνό κρητικό κρασί, πίνουν το ουΐσκι. Στη συνέχεια, οι πιο “μάγκες”, αναζητούν πιο ισχυρές διεγερτικές ουσίες και φθάνουν στα ναρκωτικά.

Οταν θέλουν να διασκεδάσουν, παίρνουν το Ι.Χ. αυτοκίνητό τους και μεθούν στον ίλιγγο της ταχύτητας.

Επισκέπτονται το νυχτερινό κλάμπ των τουριστικών περιοχών, πολλοί από τους νέους.

Κάθονται αναπαυτικά στο μισοσκόταδο και τους σερβίρουν ποτά αγνώστου προελεύσεως και περιεχομένου.

Σιωπηλά απολαμβάνουν το θέαμα. Δυστυχισμένες υπάρξεις, κορίτσια 19-20 ετών, από τις ανατολικές χώρες, πάνω σε μια σκηνή έντονα φωτισμένη. Λικνίζουν προκλητικά τα γυμνά κορμιά τους και πρσοπαθούν να ερεθίσουν ερωτικά τα αρσενικά που παρακολουθούν με ανοικτό το στόμα και κομμένη την ανάσα. Υποβάθμιση και ευτελισμός του ενστίκτου, στο οποίο η ζωή εμπιστεύθηκε τη συνέχειά της. Του ενστίκτου που συγκίνησε τους νέους όλων των εποχών, ενέπνευσε τους ποιητές των αιώνων και τραγούδησαν μεγάλες φωνές. Αλλά ξεπεσμός και των θεατών και πολύ περισσότερο αυτών που προσφέρονται ως θέαμα. Αυτό δεν είναι ανάπτυξη, είναι διαστροφή.

Η κάθε αλλαγή πρέπει να βελτιώνει μια προηγούμενη κατάσταση. Αυτό δεν συμβαίνει πάντα. Τα αίτια πρέπει να αναζητηθούν στις ατέλειες και στις ελλείψεις της κοινωνικής οργάνωσης όταν δεν προσφέρει διεξόδους στα νιάτα. Δεν μπορούμε να πάμε κόντρα στο ρεύμα της εξέλιξης. Μπορούμε όμως να το ελέγχουμε και να σεβόμαστε τις ρίζες και την ιδιαιτερότητά μας.

* Ο Στέλιος Μανουσέλης είναι συν/χος δάσκαλος