Του Στέλιου Μανουσέλη*

Οταν ο χρόνος δεν σε παίρνει να κάνεις όνειρα και να κοιτάξεις μπροστά, τότε γυρίζεις πίσω στα περασμένα που είναι δικά σου και κανείς δεν μπορεί να σου τα στερήσει.

Τα αναμοxλεύεις και τα ξαναζείς στρογγυλεμένα σαν σε όνειρο. Η μνήμη σαν καλός αμυντικός μηχανισμός, έχει σβήσει τα δυσάρεστα και εσύ μονολογείς. Τι ωραία χρόνια!

Οι ρίζες σου σαν μαγνήτης τραβούν τα βήματά σου. Μα και εσύ δεν τις αποχωρίστηκες ποτέ. Τις κουβαλούσες μέσα σου, αχώριστο στοιχείο της προσωπικότητάς σου να σε κρατούνε όρθιο στις ανεμοθύελλες της ζωής. Επανέρχεσαι ως ο Οδυσσέας αυτοπροσώπως τώρα, για να κλείσει ο κύκλος από εκεί που ξεκίνησες.

Δεν έλειψες πολύ και όμως δεν βρήκες τίποτα από αυτά που άφησες. Ορμητικό τσουνάμι πέρασε σαν αστραπή η εξέλιξη και τα ρήμαξε. Ενα χωριό καθαρά αγροτικό κάπου στον κάμπο της Μεσαράς, σε ελάχιστο χρόνο πήρε όψη βιομηχανικής κωμόπολης.

Ολα έγιναν μηχανοκίνητα, ακόμη και οι άνθρωποι τρέχουν σαν κουρδισμένες μηχανές χωρίς ανάσα.

Περπατάς σκεφτικός στους έρημους δρόμους.

Θα συναντήσεις μόνο κανένα Αλβανό από τους μόνιμους κατοίκους του χωριού που έχουν αναλάβει τις γεωργικές δουλειές. Σε κοιτάζει ερευνητικά και σαν να λέει “τι ζητάς εσύ στον τόπο μας”.

Ψάχνεις να βρεις τα χωμάτινα στενά μονοπάτια που κάποτε περπατούσες ξυπόλητος συνοδεύοντας το παντος καιρού μεταφορικό μέσο, το γαϊδουράκι.

Βρίσκεις παντού τσιμένο και άσφαλτο για το 4Χ4 αυτοκίνητο. Μαζί με τα μονοπάτια χάθηκαν και τα γαϊδουράκια, το αποκλειστικό και για κάθε χρήση μέσο μεταφοράς του αγρότη.

Ανάλογα με τις ανάγκες του ιδιοκτήτη, γινόταν πότε φορτηγό και πότε ταξί πολυτελείας.

Εβαζε το καινούργιο σαμάρι, έστρωνε την κόκκινη φαντή πατανία, τα χρωματιστά χάμουρα και τα χαϊμαλιά και η “μερσεντές” ήταν έτοιμη να μεταφέρει το σεΐχη. Αλλη εμφάνιση και οπλισμό είχε σαν φορτηγό στη μεταφορά προϊόντων, άλλη σαν υποζύγιο στο όργωμα, και άλλη σαν όχημα ταχύτητας σε αγώνες.

Δεν έλειπε ούτε στιγμή απʼ όλες τις εκφάνσεις της ζωής του γεωργού. Ακόμη και στην ψυχαγωγία του το χρησιμοποιούσε χλεβάζοντάς το καλοκάγαθα.

Υπέμενε τα πάνδεινα και υποχωρούσε για να ικανοποιήσει τον αφέντη του. Καμιά φορά μάλωναν όταν το νερό που του πρόσφερε το έβρισκε ακάθαρτο. Ηταν πολύ καθαρό ζώο. Ιδιαίτερα όμως όταν η φύση το ωθούσε να βρει το ταίρι του, τότε δεν σήκωνε υποχωρήσεις. Γινόταν γάιδαρος.

Το σύμβολο της αγένειας και της αδιαντροπιάς αλλά και της υπομονής. Επεφτε άγριο ξύλο. “Τις έτρωγε σαν γάιδαρος” αλλά γρήγορα τα έβρισκαν. Οι ζωές τους είχαν συνδεθεί άρρηκτα και δεν έκανε ο ένας χωρίς τον άλλον. Γνωρίζονταν από μακριά και επικοινωνούσαν με τα μάτια.

Αναζητάς στη συνέχεια το γνήσιο οικοδομικό συγκρότημα μιας αγροτικής οικογένειας όπως το άφησες και θυμάσαι.

Το σπίτι και η αυλή με τα παράσπιτα, συγκεντρώνονταν κατά τρόπο πρακτικό και εύρυθμο ώστε όλοι μαζί, να συμβάλουν στην αυτόνομη οικιακή οικονομία. Συγχρόνως όμως πρέπει να απαρτίζουν ένα ενιαίο σύνολο, το οποίο εξωτερικά να προβάλει αρμονική και επιβλητική όψη. Δεν ζητά ο αγρότης σχέδια κάποιου αρχιτέκτονα. Ακολουθεί την παράδοση, και προτείνει ορισμένο τύπο και σύστημα το οποίο προσαρμόζει στα δικά του δεδομένα.

Ετσι σε γενικές γραμμές έμοιαζαν όλα τα αγροτόσπιτα αλλά είχαν και διαφορές.

Ευρύχωρος αύλειος χώρος, περιφραγμένος με υψηλό πέτρινο τοίχο που έκλεινε με μεγάλη αυλόπορτα. Θύμιζε αρχαίο αιγυπτιακό ναό, με τους πολυπληθείς χώρους λατρείας και το ιερό.

Ολόγυρα της αυλής, οι χώροι των ζωντανών εξαρτημάτων του γεωργού.Ο κεντρικός σταύλος με χωριστά διαμερίσματα. Το πρώτο ήταν για τα μεταφορικά μηχανήματα, τα γαϊδουράκια. Το δεύτερο αμέσως ήταν ο χώρος των μηχανημάτων του οργώματος, τα βόδια. Αλλη μια ζωντανή ύπαρξη, συνδεδεμένη άρρηκτα με τη ζωή του γεωργού.

Ο γίγαντας με την ψυχή μικρού παιδιού. Οταν σε κοίταζε με τα μεγάλα υγρά μάτια του, σαν να σου έλεγε “μη με φοβάσαι, αγάπαμε , αγκάλιασέ με”. Σύμβολο της δύναμης και της καλοσύνης.

Πρόθυμο να φορέσει τη ζυγό και να οργώνει τη γη με ιώβειο υπομονή, όλη τη μέρα αδιαμαρτύρητα.

Ηταν η αχώριστη παρέα του παιδιών, τους νεκρούς καλοκαιρινούς μήνες των διακοπών που αναλαμβάνουν την ελεύθερη βοσκή τους.

Και τα ζώα αυτά μαζί με τα γαϊδουράκια έχουν εξαφανιστεί. Αντικαταστάθηκαν με τα τρακτέρ.

Σε μια ημέρα οργώνει αγροτική έκταση, που θα όργωναν τα βόδια ένα μήνα.

Πιο πέρα ο χώρος για τα ελαφρύτερα ζώα.

Αίγες, πρόβατα, γουρούνι, κότες. Και αυτά όλα αυτά έχουν αντικαταστασθεί με προϊόντα βιομηχανικά των σούπερ μάρκετ.

Δίπλα στα διαμερίσματα των ζώων, ήταν ο αχυρώνας. Η αποθήκη της χειμερινής τροφής των ζώων. Το πρατήριο βενζίνης ανεφοδιασμού των μηχανημάτων.

Ο κύκλος κλείνει με τα λειτουργικά μέρη του συγκροτήματος. Φούρνος για το ψωμί - πατητήρι για τα σταφύλια - πλησταριό για τη μπουγάδα - αποθήκες.

Ιδιαίτερο κεφάλαιο στη ζωή της αγροτικής οικογένειας αποτελούσαν οι κότες. Δεν μπορούσες να φανταστείς αγροτικό σπίτι χωρίς κοπάδι, κότες.

Εδιναν θαυμάσια τροφή σε μικρούς και μεγάλους.

Συνήθως στην αγρότισσα νοικοκυρά ανήκει το κεφάλαιο κότες. Μεταξύ τους αναπτύσσεται μια μοναδική σχέση αλληλοεπίδρασης και επικοινωνίας.

Με τη φαντασία μου αναπολώ τις εικόνες που χάθηκαν. Ηδη από τα χαράματα, επίμονη φωνή του αρχηγού κόκορα ξεσηκώνει τους πάντες.

“Σηκωθείτε,ξημερώνει”. Μια φωνή χαρακτηριστική που πάει να σβήσει μαζί με όλα.

Μια φωνή που έδινε το σύνθημα να ακολουθήσουν χιλιάδες άλλες χαρούμενες φωνές και όλες μαζί να συνθέσουν την πρωινή δοξολογία της ζωής προς τον ύψιστο που έφερε την καινούργια ημέρα. Ηταν υπέροχο το θέαμα που παρουσίαζε ένα αγροτικό χωριό όταν ξυπνούσε. Σήμερα η αλλαγή γίνεται σιωπηλά. Σβήνουν τα ηλεκτρικά του δρόμου και έρχονται οι ακτίνες του ήλιου.

Τα δηλητήρια της καλλιέργειας έχουν διαταράξει την φυσική ισορροπία. Ακόμη και το νυχτερινό μοιρολόι της κουκουβάγιας χάνεται.

Από το άλλο μέρος της αυλής και σε κάποια απόσταση, τοποθετείται η κατοικία της οικογένειας που μέχρι την 10ετία του 1950 διατηρούσε τη μορφή της μεγάλης πατριαρχικής. Οι περισσότερες κατοικίες ήταν μονόροφες. Υπήρχαν και διόροφες που περιελάμβαναν το ισόγειο και τον λεγόμενο οντά. Οικοδομικά υλικά: Η λατρεία του χώματος. Στον κάμπο δεν περίσσευαν οι πέτρες. Χώμα στο πάτωμα. Σκληρό, πατημένο, ελαφρά βρεγμένο, καθαρό. Η οροφή, το δώμα, χώμα σκληρό αργυλώδες βαρύ (λεπίδα). Τοίχοι, χώμα και πέτρες, σε πάχος μισό μέτρο. Προφύλασσαν το εσωτερικό από κρύο και ζέστη. Δεν χρειαζόταν κλιματιστικό. Ολο αυτό το συγκρότημα αποτελούσε ένα οικοσύστημα αυτόνομο θα λέγαμε με σχεδόν πλήρη αυτάρκεια. Μιλάμε πάντα για μια μεσαία αγροτική οικογένεια.

Διατροφή. Πλήρης αυτάρκεια από καθαρά βιολογικά προϊόντα που παράγει η οικογένεια.

Ενα από τα προτερήματα του αγροτικού πληθυσμού ήταν η εξαιρετική λιτότητα.

Με λίγο αλεύρι και λάδι, όσπρια και χόρτα, μπορεί να διατηρηθεί η οικογένιεα. Η αγρότισσα με φαντασία μπορούσε να δημιουργήσει ένα απίθανο πλήθος εξαιρετικών φαγητών από λίγα προϊόντα. Η περίφημη κρητική κουζίνα δεν είναι το σουβλάκι.

Ακόμη ένα μεγάλο μέρος των αναγκών του ρουχισμού καλύπτει η οικογένεια μόνη της από εγχώρια υλικά.

Η αυτάρκεια της αγροτικής οικογένειας φάνηκε την Γερμανική Κατοχή όταν οι αστοί πεινούσαν.

Σήμερα, όλες αυτές οι εικόνες και άλλες πολλές, παραμένουν θολές μόνο στη μνήμη της προπερασμένης γενιάς. Τα παλιά αρχοντικά της αγροτικής τάξης, έμειναν εγκαταλελειμμένα ερείπια. Εκτός αν τα έχουν αγοράσει οι “υποανάπτυκτοι” Ευρωπαίοι που χόρτασαν εξέλιξη. Ολόκληρο το χωριό έχει αλλάξει θέση και προσανατολισμό. Δεν βρίσκεται πια το κέντρο γύρω από την πλατεία της εκκλησίας.

Κάποτε από την εκκλησία άρχιζε, γύρω από αυτή οργανώνετο και εκεί τελείωνε η ζωή του αγροτικού οικισμού. Η εισβολή της βιομηχανικής εποχής άλλαξε τον προσανατολισμό. Το κέντρο της ζωής έγινε η μηχανή.

Το χωριό μεταφέρθηκε γύρω από το ναό της μηχανής. Τον κεντρικό αμαξωτό δρόμο.

Η μανία του νεωτερισμού και η απότομη άνοδος του βιοτικού επιπέδου του αγρότη, διέκοψαν την φυσική και αβίαστη εξέλιξη, της ζωής. Σε όλους τους τομείς έγιναν άλματα που οδήγησαν στο φαινόμενο του νεοπλουτισμού. Τα σπίτια από αγροτικά έγιναν απότομα αστικά. Οι αυλές μίκραναν, περιορίστηκαν μέσα σε αλουμινένια κάγκελα. Οι σταύλοι χάθηκαν μαζί με τα ζώα. Ούτε κότες δεν υπάρχουν. Τα αυτοκίνητα και οι μηχανές παρκαρισμένες στο δρόμο. Παντού τσιμέντο, πλακάκια και μάρμαρο. Οι τσιμεντένιες οροφές στολισμένες με κεραίες δορυφορικές και ντεπόζιτα νερού. Ουδεμία διαφορά από την αστική κατοικία.

Προχωρώ σκεπτικός με σκοπό να συναντήσω την παλιά κοινή βρύση του χωριού. Αποτελούσε σημείο αναφοράς και κέντρο ζωής. Πρωί-βράδυ η βρύση ζούσε στιγμές πανηγυριού. Επρεπε όλοι να περάσουν να ποτίσουν τα ζώα, να συναντηθούν και να επικοινωνήσουν.

Αντάλλασαν στα γρήγορα χαιρετισμούς, πειράγματα, καλοπροαίρετους αστεϊσμούς, και διηγιόταν τα σχέδια και τις εμπειρίες της ημέρας. Με έκπληξη είδα ότι η βρύση δεν υπήρχε πια. Είχε γίνει χώρος για πάρκινγκ αυτοκινήτων.

Προχωρώ παραπέρα και ψάχνω να βρω χώμα. Χώμα καθαρό, φρεσκοργωμένο, μαλακό. Να έρθω σε επαφή με την ύλη που με γέννησε και με τρέφει. Να καθίσω επάνω της να τη χαϊδέψω. Να βάλω μαξιλάρι μια πέτρα και να ξαπλώσω στο χώμα κάτω από τη σκιά του δέντρου. Το βρίσκω μακριά από το χωριό. Με δισταγμό πλησιάζω. Ισως από προκατάληψη βλέπω και εδώ αλλαγές. Δεν είναι το μαλακό νοτισμένο χώμα που γνώριζα. Αν είχε στόμα φαντάζομαι ότι θα μου έλεγε: “Παλαιότερα οι άνθρωποι με πρόσεχαν περισσότερο. Με αγαπούσαν. Με καλλιεργούσαν ελαφρά δεν με πίεζαν. Με άφηναν να ξεκουραστώ χρονιά παρά χρονιά. Σήμερα, με αναγκάζουν να γεννώ τρεις και τέσσερις φορές το χρόνο. Με γεμίζουν χωρίς να θέλω λιπάσματα, φάρμακα και δηλητήρια παντός είδους. Με βιάζουν, μου βγάζουν τα σωθικά, με “ξεντερίζουν” για να αυξήσουν λέει την παραγωγή, το κέρδος. Μέχρι πότε θα αντέχω αυτό τον παραλογισμό; Με αναγκάζουν να τους τα επιστρέφω”.

Ρίχνω μια ματιά στον κάμπο που απλώνεται μπροστά μου στο νοτιοανατολικό μέρος του χωριού και πράγματι διαπιστώνω καλλιεργητικό παραλήρημα. Ο ξερόκαμπος που γνώριζα έχει μεταμορφωθεί σε καταπράσινο περιβόλι. Η περιοχή ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες, παρουσίαζε όψη ερήμου. Δεν υπήρχε ούτε ένα δέντρο. Η κρατική Γεωργική Σχολή που με τεράστια περιουσία λειτουργεί δίπλα, είχε αποστολή να πειραματίζεται και να προτείνει καλλιέργειες που ευδοκιμούν στον τόπο. Είχε λοιπόν επίσημα αποφανθεί ότι στον τόπο αυτό της απόλυτης ξηρασίας, μόνο κριθάρι μπορεί να ευδοκιμήσει. Μάλιστα δε ειδική ποικιλία “Αθηναΐδα” που ωριμάζει τον Απρίλιο. Γιʼ αυτό όταν στις παρυφές του ξερόκαμπου τόλμησε να φυτρώσει ένα άγριο ελαιόδεντρο, θεωρήθηκε θεϊκή επέμβαση. Η φαντασία έπλαθε το μύθο και ο μύθος έγινε θρύλος και απλώθηκε στα γύρω χωριά. “Ο Χριστός επέρασε άφησε το μπαστούνι του και έγινε δέντρο ευλογημένο”.

Το ξέραναν γρήγορα τα καραβάνια των προσκυνητών, κόβοντας φύλλα για φυλαχτό. Αυτή την περιοχή το νερό την έχει μετατρέψει σε θερμοκήπιο της Ευρώπης. Από ψηλά αντικρύζεις να σκεπάζει τη Μεσαρά το βαθυπράσινο χρώμα ενός απέραντου ελαιώνα. Ετσι επιβεβαιώνεται το θαύμα. Μόνο η θεϊκή επέμβαση ήταν δυνατό να μεταβάλει την έρημο σε περιβόλι.

Χιλιάδες όμως γεωτρήσεις δουλεύουν μέρα-νύχτα και εξαντλούν πολλές φορές άσκοπα τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα, που η φύση με υπομονή και σοφία οργάνωνε αιώνες. Πολύ φοβούμαι ότι φθάσαμε στα όρια. Το καμπανάκι χτυπά κόκκινο. Αν δεν το ακούσουμε, θα χρειαστεί ξανά η θεϊκή παρέμβαση να μας σώσει από την ερημοποίηση αυτή τη φορά.

* Ο Στέλιος Μανουσέλης είναι εκπαιδευτικός (Αύριο η συνέχεια)