
“Ο κινηματογράφος είναι μια μορφή ποίησης”
Ο γνωστός σκηνοθέτης Ροβήρος Μανθούλης μιλά στην “Π”
Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της 2ης Διεθνούς Συνάντησης Jazz Κώστας Κουβίδης, ο διεθνούς φήμης Ελληνας σκηνοθέτης Ροβήρος Μανθούλης παρευρέθηκε στην προβολή της ταινίας του «Μπλουζ με σφιγμένα δόντια», που διοργανώθηκε από τη Νέα Κινηματογραφική Λέσχη Ηρακλείου.
Λίγο πριν από την προβολή, ο κ.Μανθούλης δέχτηκε ευγενικά να μας μιλήσει για την πολύχρονη ζωή και καριέρα του.
Στο Ηράκλειο έχετε ξανάρθει;
Έχω ξανάρθει περιστασιακά και διεκπεραιωτικά, για να κάνω ένα γύρισμα στην Κνωσό. Ήρθα στον Άγιο Νικόλαο πέρυσι για μία συνέντευξη για το ραδιόφωνο. Με τον Ρασούλη κάναμε διακοπές μαζί απέναντι από την Ελούντα…Αυτά.
Με το νησί δηλαδή δεν έχετε ιδιαίτερες σχέσεις...
Στα Χανιά έχω πάει πολλές φορές, γιατί εκεί έχει μια μεγάλη κινηματογραφική λέσχη και τον θερινό κινηματογράφο. Είμαι τιμητικός δημότης Χανίων και μια άλλη φορά έκανα παρουσιάσεις των ταινιών στην κινηματογραφική λέσχη πριν από… αιώνες. Ξέρω πιο καλά τα παιδιά, τα οποία έχουν παράδοση που είναι από το 1950.
Να τα πάρουμε όμως από την αρχή. Σπουδάσατε στο Πάντειο πολιτικές επιστήμες…
Πριν τελειώσω -στο τρίτο έτος- έφυγα με μια υποτροφία στην Αμερική.
Πώς αποφασίσατε να σπουδάσετε σινεμά;
Κοιτάξτε, αυτό που ήθελα ήταν να φύγω από την Ελλάδα με οποιονδήποτε τρόπο, γιατί ήταν η ασφυκτική εποχή του εμφυλίου πολέμου και βέβαια η Πάντειος σχολή, όπως λεγόταν τότε, δεν άφηνε διεξόδους γιʼ αυτά που ήθελα να κάνω εγώ –στην αρχή ήθελα να κάνω δημοσιογραφία, το πιο κοντινό στις κοινωνικές σπουδές. Η Πάντειος έβγαζε κυρίως αστυφύλακες εκείνη την εποχή και παίρνω αυτή την υποτροφία στην Αμερική για να σπουδάσω δημοσιογραφία, αλλά τότε τα πανεπιστήμια είχαν έναν πρώτο χρόνο “ψαξίματος”. Στα liberal arts ας πούμε μπορούσες να αλλάξεις τον πρώτο χρόνο αυτό που παίρνεις. Έτσι, εγώ ψάχνοντας για τη δημοσιογραφία έκανα μαθήματα φωτογραφίας σε υψηλό επίπεδο, πράγμα που με έκανε να σκεφτώ ότι θέλω να ασχοληθώ με το σινεμά. Και εγκατέλειψα τη δημοσιογραφία και όλα τα άλλα. Παράλληλα βέβαια, έκανα σπουδές κινηματογράφου και θεάτρου – θεάτρου γιατί τα σχετικά με τη σκηνοθεσία και τους ηθοποιούς ήταν στη σχολή θεάτρου και τα κινηματογραφικά μαθήματα στην κινηματογραφική. Ίσως κάποια άλλα μαθήματα που έπρεπε να πάρω εκτός, ήταν διεθνείς σχέσεις, φιλοσοφία, ποίηση τέτοια πράγματα…αυτά ήταν για μένα μια πολύ μαγική παιδεία και θεατρική και κινηματογραφική και γενικότερη, και στην Πάντειο πιο πριν. Αλλά βέβαια ήμουν πολιτικοποιημένος από παλιά και όταν είσαι πολιτικοποιημένος έχεις διαβάσματα παραδίπλα, τα οποία ξεπερνάνε τα πανεπιστημιακά.
Γυρίσατε πίσω να τελειώσετε την Πάντειο;
Όχι, ποτέ.
Η γοητεία του κινηματογράφου ποιά ήταν για σας;
Καταρχήν, οι ερωτήσεις που κάνετε είναι σωστές, γιατί κάθε άνθρωπος που ψάχνει τον εαυτό του τις ίδιες ερωτήσεις θα έκανε. Εγώ έχω μια εμπειρία λογοτεχνική από πολύ παλιά, από δώδεκα χρονών. Έχω διαβάσει γύρω στα χίλια βιβλία…
Έχετε γράψει κιόλας…
Τα πρώτα πράγματα ήταν ποιήματα. Ασχολήθηκα με ποίηση. Έβγαλα κι ένα βιβλίο, το ʼ49, που λέγεται Σκαλοπάτια και το οποίο για μένα ήταν διαβατήριο για τον λογοτεχνικό κόσμο γιατί δεν βγαίνανε πολλά βιβλία με ποιήματα την εποχή εκείνη και ιδιαίτερα από τόσο νέους. Αρέσανε αυτά τα ποιήματα- ο Αποστολίδης τα πήρε αμέσως και τα έβαλε στην «Ανθολογία», κριτικές και λοιπά, έγινα καθημερινός πελάτης του παταριού του Λουμίδη, καθημερινή επαφή με όλον αυτό τον κόσμο και η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα είναι η ποίηση. Ο κινηματογράφος για μένα, μέσα από τους δρόμους της ποίησης με ενδιέφερε και είναι μια μορφή ποίησης ο κινηματογράφος. Διότι η ποίηση είναι η τέχνη του χρόνου, όπως είναι ο χορός, η μουσική… στην ουσία οι τέχνες του χρόνου είναι τρεις?. Άλλωστε, εκείνα τα χρόνια χορός, μουσική, ποίηση ήταν ένα πράγμα, δε χωρίζανε ποτέ. Αυτό που δεν ξέρουν πολύ οι σύγχρονοι, ότι ήταν μία τέχνη όλα αυτά μαζί.
Ο κινηματογράφος για μένα ήταν μια μορφή ποίησης καινούργια, μια τέχνη που δεν υπήρχε πριν. Η ποίηση στην τεχνική, την αισθητική, στη μέθοδο, στην έκφραση στην έμπνευση. Από εκεί και ύστερα υπάρχει η θεματική, όπως και στην ποίηση. Στο σινεμά μπορεί να είναι μικρή η θεματική, μπορεί και μεγαλύτερη, πιο οργανωμένη ως ένα κοινωνικό ή πολιτικό θέμα. Επειδή εγώ είχα πάντα μια πολιτική διάθεση, ήταν ένα ενδιαφέρον για μένα στοιχείο η ποίηση η πολιτική. Κάπως έτσι, ψάχνοντας τον κόσμο, βρέθηκα να ενδιαφερθώ. Γιατί μπαίνεις στο θέατρο, το θέατρο σε πηγαίνει στο αρχαίο θέατρο, που είναι ποίηση τραγική. Μετά, τα πρώτα πράγματα που μαθαίνεις στο σινεμά είναι οι θεωρίες του Αϊζενστάιν –από εκεί ξεκινάει η μάθηση για το σινεμά σε όλες τις σχολές του κόσμου. Στην Αμερική δε, όπου ήταν μια εποχή μακαρθική, λέγανε «ζητάμε συγγνώμη, αλλά δεν υπάρχουν άλλα βιβλία, είναι σοβιετικά τι να κάνουμε» και φοβούνταν μην τους στείλει κανένας μακαρθικός… Όλη αυτή η ιστορία που είναι σκέτη ποίηση σε οδηγεί σε μια έξαρση. Βέβαια πρέπει να κάνεις, να γυρίσεις –δε φτάνει να βλέπεις, πρέπει να κάνεις έργο.
«Ο άνθρωπος»
Τι ήταν αυτό που στο ξεκίνημα είχατε τη μεγαλύτερη ανάγκη να εκφράσετε- μια κοινωνική θέση, πολιτική, ένα καλλιτεχνικό όραμα;
Κοιτάξτε, είναι τέτοιο χάος ο κόσμος που μας περιβάλλει από την πλευρά των ενδιαφερόντων -όπου και να γυρίσουμε θα δούμε το σύμπαν, δε μπορεί να πει κανείς. Είναι θα σε τραβήξει ανά πάσα στιγμή. Ανάλογα και με τις συνθήκες μες στις οποίες βρίσκεσαι. Εγώ το πρώτο πράγμα που ήθελα να κάνω όταν γύρισα στην Ελλάδα ήταν να βρω όλα τα αρχεία τα κινηματογραφικά που υπήρχανε, που πιθανόν να υπήρχαν –δεν ήξερα, για να κάνω κάτι μέσα από αυτά, από μια δική μου αίσθηση. Η πολιτική παίζει ένα ρόλο και το ψάξιμο, η ιστορία…με ενδιαφέρει αυτό που λέμε humanity- ο άνθρωπος, αυτός είναι ο στόχος συνέχεια. Ποτέ δε με ενδιέφεραν οι πέτρες, με ενδιέφεραν οι άνθρωποι. Ή να πάω να γυρίσω δάση, βουνά, οικολογικά δεν ήταν καθόλου μέσα μου. Εμένα με ενδιέφερε ο άνθρωπος, που είναι η Ιστορία, μέσα στα αρχεία. Αυτό ήταν το πρώτο πράγμα, διότι όταν γύρισα από την Αμερική, εκεί το ντοκιμαντέρ ήταν ένα είδος πολύ σημαντικό όπως και σε άλλες χώρες, στην Ελλάδα δεν υπήρχε τίποτα. Ένα- ένα ανακάλυπτα: πρώτον, δεν υπήρχαν αρχεία, δεύτερον αυτοί που είχαν τα αρχεία δεν τα δίνανε, τρίτον δεν υπήρχαν ντοκιμαντέρ. Υπήρχαν κάμεραμεν που γυρίζανε για ειδήσεις, επίκαιρα κυρίως κινηματογραφικά. Σκέφτηκα, οραματίστηκα να κάνω κάτι σε αυτόν τον τομέα τον αχανή.
Ο ελληνικός κινηματογράφος δε με τραβούσε καθόλου, ήταν η κατάσταση τέτοια που στις αρχές το 1950 που ξεκινάει, αλλά ο εμπορικός κινηματογράφος δε με τραβούσε και τον απέφευγα. Κάποτε είδα ότι ούτε ντοκιμαντέρ μπορούσα να γυρίσω, γιατί έξω τα ντοκιμαντέρ είναι παραγγελίες. Εδώ δεν είχε γίνει κανένα, γιατί να πληρώσεις για να το κάνεις κλπ. Εγώ έκανα διάφορες προσωπικές προσπάθειες και τελικά μου προτείνουνε να κάνω εγώ μια σχολή κινηματογράφου. Λέω ενδιαφέρον είναι γιατί όλο αυτό το χάος που βλέπω μπροστά μου σημαίνει ότι δεν υπάρχει παιδεία κινηματογραφική, η οποία χρειάζεται.
Ποιοι σας το πρότειναν αυτό;
Κάποιοι ιδιώτες που χρηματοδότησαν τη σχολή χωρίς κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον… επειδή είχα έρθει τότε από την Αμερική και τότε αυτό ήταν Χόλυγουντ. Εγώ λέω εντάξει, κάνω μια σχολή κινηματογράφου, πήρα κάποιους καθηγητές, ήρθαν παιδιά γράφτηκαν και έχω μαθητές που γίνανε κάτι σημαντικό στην Ελλάδα. Ένας άλλος φίλος που τον γνώρισα στις αρχές της δεκαετίας του ʼ50, ο Χρήστος Βαχλιώτης, που ήταν σκηνοθέτης στο θέατρο και είχε σπουδάσει στην Αμερική. Έκανε σύστημα Στανισλάφσκι σαν το Actorʼs Studio, αλλά δεν ήταν εκεί και τον είχα πάρει να κάνει μαθήματα στους ηθοποιούς. Τελικά εμείς ήμασταν σε μια στενόχωρη κατάσταση, είδαμε ότι δεν μπορούμε να δουλέψουμε με αυτούς και φύγαμε.
Αργότερα με φωνάζει ο Σταυράκος και μου λέει θέλω να έρθεις να κάνεις το διευθυντή σπουδών στη σχολή. Λέω κι εγώ αντί να κάνω δική μου σχολή, να πάω να κάνω διεύθυνση σπουδών και θα κάνω εκεί μέσα τη σχολή. Έτσι κι έγινε, με ένα πολύ καλό team από καθηγητές, που κράτησε για πολύ καιρό. Ύστερα από μερικά χρόνια παραιτήθηκα από διευθυντής σπουδών, γιατί γύριζα ταινίες και δεν προλάβαινα και μάλιστα με αντικατέστησε ο πρόεδρος Ακαδημίας Αθηνών, ο Σπύρος Μελάς. Εγώ απλώς έκανα κάποια μαθήματα. Αλλά από τον πρώτο χρόνο που μπήκα στη σχολή με φωνάζουν από το υπουργείο τύπου μου ζητάνε να κάνω ντοκιμαντέρ.
Και έτσι προκύπτει η Λευκάδα;
Ναι. Στην αρχή, δε μου δίνανε να κάνω ντοκιμαντέρ και λέω “Τι με πήρατε;”. Έπειτα αναλαμβάνω νʼ ανεβάσω ένα έργο του Γουίλιαμ Σαρογιάν. Η Λευκάδα είχε αρχίσει ένα φεστιβάλ λόγου και τέχνης και ήταν το μόνο που υπήρχε. Την ίδια χρονιά είχε γίνει το φεστιβάλ Αθηνών στο θέατρο του Διονύσου και η Λευκάδα παράλληλα έκανε αυτό και μας φωνάξανε να το ανεβάσουμε εκεί. Επειδή ήταν αν γίνει αυτό στη Λευκάδα, λέω στο υπουργείο μου θα γίνει αυτό και επειδή αυτός που θα κάνει φωτισμούς θα είναι ο κάμεραμαν δώστε μου τη μηχανή να κάνουμε ένα φιλμάκι στη Λευκάδα. “Άντε παρ ʼτο” μου είπαν και έτσι μετά το θέατρο γυρίσαμε αυτό το φιλμάκι, που είναι ίσως το πρώτο ελληνικό ντοκιμαντέρ που έχει μια ποιητική στάση, δεν απλώς καταγραφή. Παίζεται και αφού βλέπουν ότι έχει γίνει αυτί και κάτι άλλο από κάποιον άλλο, ότι έχει αρχίσει κάτι, φέραμε και κάτι ξένα κάναμε μια ομάδα των 5 και αρχίσαμε να κάνουμε promotion του τι είναι το ντοκιμαντέρ. Φωνάζαμε από διάφορες πηγές και ω του θαύματος, άρχισαν να μας παραγγέλνουν ντοκιμαντέρ. Κρατικές υπηρεσίες –υπουργεία και άλλες– να μας παραγγέλνουν. Από τους πέντε που είχαμε συνεργαστεί οι τρεις κάναμε μια επιχείρηση, μια κολεγιά όπως λέμε, για να κάνουμε τις ταινίες – ο καθένας είχε ένα πόστο. Σκέφτηκα ότι θα έπρεπε να είναι πολύ καλό αυτό που κάνουμε ως δουλειά όχι επειδή βρήκαμε την ευκαιρία. Για ένα δεκάλεπτο φιλμ κάναμε έντεκα μήνες. Μελετώντας το από πριν, πηγαίνοντας ένα μήνα γύρισμα, τρεις μήνες μοντάζ. Έπρεπε να πάμε στην Αγγλία για τα υπόλοιπα, ούτε για τα έγχρωμα, ούτε για το φιλμ 16mm να γίνει η επεξεργασία, ούτε το μιξάζ. Καταφέραμε να στήσουμε ένα μιξάζ εδώ, ήταν μια αρχή των πάντων. Αυτά τα ντοκιμαντέρ που κάναμε , τότε είχε αρχίσει το φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και τα στέλναμε και πάντα παίρναμε το βραβείο ντοκιμαντέρ από αυτά που κάναμε παραγγελίες για άλλους.
Στο μεταξύ με φωνάζανε μόνο μου από την παρέα αυτή για να κάνουμε και μεγάλου μήκους ταινίες. Άρχισα με μία εμπορική ταινία με την ΑΝΖΕΡΒΟΣ. Μου την προτείνανε, δεν είπα όχι, για να αποκτήσω διαβατήριο στο φιξιόν – το ντοκιμαντέρ δεν το θεωρούσαν κάτι, έπρεπε να ήσουν φιξιόν και για να γίνεις, έπρεπε να κάνεις ένα πρώτο φιλμ. Σιγά σιγά ανέβαζα την μπάρα, ώσπου έφτασα να κάνω το «Πρόσωπο με πρόσωπο» τότε με φωνάζουνε στη Γαλλία για παίξουν αυτή την ταινία σε διάφορα φεστιβάλ. Αρχίζοντας από το φεστιβάλ νέου κινηματογράφου (cinema nuovo) είχε έρθει από τη Βραζιλία. Την ημέρα που γίνεται η έναρξη και παίζεται η ταινία είναι η 21η Απριλίου, το ʼ67. Tο πρωί έγινε το πραξικόπημα και το βράδυ παίζεται η ταινία, κι επειδή είναι λίγο προφητική για τη χούντα, μείνανε σύξυλοι, βλέπουμε μία ταινία, αφήνει να εννοηθεί ότι θα γίνει πραξικόπημα και έχει γίνει το πρωί. Φαντάζεσαι αυτό ήταν κάτι το απίθανο. Μέχρι να γίνουν οι ερωτήσεις και όλα –εγώ παρόλο που δεν ήξερα τι ακριβώς είχε γίνει υποψιαζόμουνα ότι ένα πράγμα μπορούσε να ήταν. Μετά από αυτά δεν μπορούσα να γυρίσω πίσω.

