Tης Κυριακής Τσικαλάκη*



Είναι όμορφος ο κόσμος Ζολιό

α, ναι, είναι όμορφος ο κόσμος

όταν η γιαγιά Βαγίτσα ανεμίζει το μαύρο μαντίλι

κάτω από τη μύτη του Χάροντα

τόσο όμορφος ο κόσμος που μπορούμε να πεθάνουμε

κρατώντας το μαντίλι της γιαγια-Βαγίτσας και χορεύοντας

για τη λευτεριά και την ειρήνη



Αυτά έγραφε ο Γιάννης Ρίτσος στο «Γράμμα στο Ζολιό Κιουρί». Κι ο χορός για τη λευτεριά και την ειρήνη κράτησε…κράτησε τόσο πολύ. Τόσα χρόνια! Άρχισε στη Μονεμβασιά την Πρωτομαγιά του 1909… κι έκλεισε μια φθινοπωριάτικη βραδιά πριν τα πρώτα ξεσπάσματα του χειμώνα, το Νοέμβρη του 1990.

Πέρασαν κιόλας 100 χρόνια από τη γέννησή του ποιητή της Ρωμιοσύνης και τούτη η χρονιά, είναι χρονιά μνήμης.

Η ποίηση προσφέρει μονάχα αν συμπορεύεται με τα καυτά προβλήματα της εποχής μας. Ο Γιάννης Ρίτσος το έκανε πράξη. Αν και ασχολήθηκε με τη μουσική, τη ζωγραφική, παρʼ όλο που εργάστηκε ως ηθοποιός, αλλά και ως χορευτής, μέσα από την ποίησή του μας χάρισε μεγαλειώδεις στιγμές. Δίκαια λοιπόν ο Louis Aragon έλεγε: «…σαν ο ποιητής να κατείχε το μυστικό της ψυχής μου και σα να ήξερε, μόνο αυτός, μʼ ακούτε μόνο αυτός, να με συγκλονίζει έτσι».

Είναι τυχαίο άραγε που ο Ρίτσος βρίσκει υποστηρικτές στην παγκόσμια διανόηση; Στο πλευρό του ο Νερούδα, ο Πικάσο, ο Αραγκόν και τόσοι άλλοι.

Εμείς δεν μπορούμε παρά να ζούμε τη γεμάτη συγκίνηση, πόνο κι άφταστο λυρισμό ποίησή του.

Το Μάιο του 1936, η αιματηρή καταστολή της διαδήλωσης των απεργών καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη, εμπνέει στον ποιητή τον Επιτάφιο, αυτό το μοιρολόι της μάνας μπροστά στο σώμα του σκοτωμένου γιου της, που μετατρέπεται σε κοινωνική διαμαρτυρία.

Ποιος δε συγκινήθηκε φέρνοντας στο νου του τους στίχους: «Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου, καρδούλα της καρδιάς μου…» από τον «Επιτάφιο»;

Η Εαρινή συμφωνία (1938), έρχεται να επουλώσει πληγές: ψυχική ανάταση μπροστά στο θαύμα του πρωτοφανέρωτου έρωτα. Ποιος δε σάστισε από λυρισμό και ομορφιά ταξιδεύοντας μέσα από τους στίχους της «Εαρινής συμφωνίας»; Στο Εμβατήριο του ωκεανού (1940) το όνειρο του μεγάλου ταξιδιού τρέφεται με μνήμες του μονεμβασιώτικου βράχου.

Κι αν κάπου κάπου ο Ρίτσος κρύβει τους στοχασμούς του μέσα σε μια ομίχλη, τότε ίσως δεν ψάχνουμε για το ξεκίνημα των στίχων, αλλά αφηνόμαστε σʼ αυτούς σαν σε όνειρο…Έτσι βλέπουμε κι εμείς «…τον κήπο στην άκρη της θάλασσας», «τον ουρανό να γλιστράει απʼ τα παράθυρα…» και «ξανανοίγουμε τα όνειρα των πελαργών στην αχυρένια στέγη…». Άλλοτε πάλι ντύνουμε τις παλιές αγάπες μας με νωπά φύκια ή απλώνουμε τα χέρια να μαζέψουμε τα λουλούδια των άστρων.

Την έντονη μουσικότητα διαδέχεται ένας υπόγειος ρυθμός στην Παλιά μαζούρκα σε ρυθμό βροχής (1943), και στη Δοκιμασία (1943), όπου θα κάνουν την εμφάνισή τους σταδιακά συμβολικές αναφορές στη ζοφερή κατοχική πραγματικότητα. Από την Τελευταία π. Α. εκατονταετία (1942), που γράφεται παράλληλα με τη Δοκιμασία, αρχίζει μια καινούρια περίοδος, η οποία καλύπτει όλα αυτά τα δύσκολα χρόνια. Πρόκειται σχεδόν αποκλειστικά για ποιήματα του αγώνα και της εξορίας, τα οποία, αν και διαφέρουν μορφολογικά μεταξύ τους, τα συνδέουν η θεματική συνάφεια και η νωπή ιστορική εμπειρία.

Η κοινότητα του πόνου θα εκφραστεί με τη μορφή του χορικού (Τρία χορικά, 1944-47). Την εποποιία της Αντίστασης ζωντανεύουν τα δίδυμα έργα Ρωμιοσύνη και Η Κυρά των Αμπελιών (1945-47). Στον Πέτρινο χρόνο (1949), ο λόγος απογυμνώνεται, γίνεται κραυγή που ανεβαίνει από την κόλαση της Μακρονήσου. Συμπύκνωση, εξομολογητικότητα στα απέριττα Ημερολόγια εξορίας. Παράλληλα, ένα ποίημα ποταμός (5.500 στίχοι), Οι γειτονιές του κόσμου (1949-51), «χρονικό» της δεκαετίας 1940-50. Με πολλά ενδιάμεσα στάδια, ο κύκλος κλείνει με την Ανυπόταχτη πολιτεία (1952-53): συνειδητοποίηση του βάθους της ήττας της αριστεράς με την επιστροφή στη μουδιασμένη και «εκσυγχρονιζόμενη» Αθήνα. Προσπάθεια επανένταξης και εσωτερικός αγώνας για την ανάκτηση των χαμένων ελπίδων.

Το 1954, ο Ρίτσος παντρεύεται τη γιατρό Γαρυφαλιά (Φαλίτσα) Γεωργιάδη. Τα χρόνια που ακολουθούν είναι ανάπαυλα ειρήνης και γαλήνης στο σπιτικό περιβάλλον. Τη γέννηση της κόρης του Έρης ακολουθεί το ευφρόσυνο Πρωινό άστρο (1955). Η εποχή αυτή θα φέρει καινούργια καρποφορία. Εσωτερικές διεργασίες και αντικειμενικές συνθήκες αποδεσμεύουν πολύτιμη ύλη που θα οδηγήσει το έργο του στην αιχμή της σύγχρονης ποίησης. Είναι η περίοδος των υψηλών συλλήψεων και των ευρηματικών μορφικών τρόπων της Τέταρτης διάστασης, που εγκαινιάζεται με την κλασική στην οικονομία της και την υποβλητική της γοητεία Σονάτα του σεληνόφωτος. Στα πολύστιχα αυτά ποιήματα –δραματικοί μονόλογοι τα περισσότερα– ο Ρίτσος με προσωπεία, σύγχρονα ή μυθολογικά, θα επιχειρήσει καταβυθίσεις στο σκοτεινό πηγάδι της ψυχής και του υποσυνείδητου, θα μιλήσει για τη μοναξιά, την ερωτική στέρηση, το γήρασμα του σώματος και των πραγμάτων (Σονάτα..., Το νεκρό σπίτι, 1959α Κάτω απʼ τον ίσκιο του βουνού, 1960), θα αναδείξει την αξία της απλής ζωής όπου συντελείται το θαύμα, απενοχοποιώντας τον αντιήρωα (Ισμήνη, 1972). Θα επιχειρήσει μια δυναμική ανακατάκτηση του χρόνου μέσα από την ατομική και ιστορική μνήμη (Όταν έρχεται ο ξένος, 1958).

Βιώνουμε την ποίηση του Γιάννη Ρίτσου μέσα από τα προσωπικά του βιώματα –οδυνηρά πολλές φορές– και συμπάσχουμε μαζί του με στίχους αφιερωμένους στον πατέρα του ή στην αδελφή του. Πόσες φορές θα θέλαμε να νανουρίζουμε τη μικρή κορούλα μας με ομορφότεχνους στίχους όπως ο Γιάννης Ρίτσος:

«Κοριτσάκι μου, θέλω να σου φέρω τα φαναράκια

των κρίνων να σου φέγγουν στον ύπνο σου.

Θέλω να σου φέρω ένα περιβολάκι

Ζωγραφισμένο με λουλουδόσκονη πάνω στο φτερό

μιας πεταλούδας για να σεργιανάει το γαλανό

όνειρό σου»

Ο Γιάννης Ρίτσος ήταν πολυγραφότατος, πάντα «εν εξελίξει». Ατελείωτος! Ελληνικότατος και ταυτόχρονα διεθνιστής, αλλά και ερωτικός ποιητής. Μας χάρισε μια ποίηση πληθωρική. Ο Γιάννης Ρίτσος δε γίνεται ποτέ παραγωγός μιας ποιητικής ήττας, κουβαλά μέσα του τη χαρά της μαχητικής ζωής. Ο καημός της Ρωμιοσύνης, η επώδυνη αίσθηση της εξουδετέρωσης της λαϊκής ενέργειας μέσα στη δύσκολη ιστορία μας, στην ποίηση του Γιάννη Ρίτσου κρατά πάντα σπαθί, είναι στρατιώτης της Επανάστασης…

Ο ποιητής χαράζει στον ορίζοντα το γνωστό μας «μονόγραμμα της λεβεντιάς»… Πολεμιστής, στρατιώτης της Ρωμιοσύνης μάχεται την ανθρώπινη αλλοτρίωση, τη μοναξιά του ανθρώπου. Η ποίηση του, προϊόν του Έλληνα Λόγου, είναι η αναζήτηση του Άλλου μέσα από τους δρόμους της Ελληνικής Ιστορίας…

Ο κόκκινος βράχος της Μονεμβασιάς, μισό μίλι μέσα στην πιο άγρια θάλασσα του Αιγαίου, φορτωμένος ιστορία, έδωσε πρώιμα άλλωστε τη δυνατότητα στον ποιητή νʼ αγναντέψει έγκαιρα, μακριά τη συλλογική ζωή μας. Απʼ τον κόκκινο βράχο της Μονεμβασιάς ο Γιάννης Ρίτσος θʼ αγναντεύει αιώνια τη ζωή μας!

• Η Κυριακή Τσικαλάκη είναι δασκάλα, M.Sc., διευθύντριας 48ου Δημοτικού Σχολείου Ηρακλείου