(Σαριδάκης Μιχάλης τ. Σπυρίδωνα, Κασταμονίτσα - Οκτώβρης 2003)
…με την επιστράτευση εφύγαμε από το χωριό και συγκεντρωθήκαμε στσι Αγιές Παρασκιές. Εκεί εντυθήκαμε στα στρατιωτικά και εφύγαμε για τα Χανιά. Από τα Χανιά εμπήκαμε στα πλοία και εφτάσαμε στην Αθήνα. Από την Αθήνα προπατάρηδες επήγαμε μέχρι την Αλβανία. Ένα μήνα επροπατούσαμε για να φτάξομε. Την νύχτα. Την ημέρα ήτανε τα Ιταλικά αεροπλάνα και εκρυβόμαστε. Μόλις εξημέρωνε, όπου εβρίσκαμε τόπο εκοιμούματε, κάνα δυο ώρες, που να κοιμηθούμε με το κρύο. Μόλις βραδιάσει πάλι να συνεχίσομε.
Εγώ ήμουνα στο λόχο του πυροβολικού. Μου χρεώσανε ένα μουλάρι και εκουβαλούσα όλη μέρα πυρομαχικά στα πυροβόλα μας. Τη δουλειά αυτή έκανε τρεις μήνες συνέχεια. Εφόρτωνα το μουλάρι, επήγαινα στα πυροβόλα και ξεφορτώναμε τις οβίδες και ξανά πάλι πίσω την ίδια δουλειά, μέρα νύχτα. Τρεις μήνες συνέχεια. Στις διαδρομές που έκανα πολλές φορές έβλεπα σκοτωμένους Ιταλούς στην άκρα του δρόμου. Την νύχτα εμαζευόμαστε μερικοί και τσι θάβαμε.
Μια μέρα ένα αεροπλάνο Ιταλικό μας έριξε βόμβες εκεί που είχαμε τα τσαντίρια μας. Άκουσα ένα σφύριγμα και έπεσε μια βόμβα δίπλα στη σκηνή μου. Ήτανε ζήτημα να έπεσε δέκα μέτρα μακριά. Ίσα ίσα που πρόλαβα και έπεσα χάμω. Τα βλήματα επήρανε τη σκηνή και την κάνανε κουρέλια.
Νερό δεν είχαμε. Άμα θέλαμε να πιούμε νερό και μεις και τα μουλάρια, εβγάναμε ένα λάκκο και περιμέναμε να μαζώξει νερό. Επίναμε πρώτα εμείς και ύστερα εσιμώναμε τα μουλάρια να πιούνε. Εγώ έφταξα μέχρι ένα χωριό που λέγεται Ψάρι. Από το Ψάρι και μέσα δεν επήγε το πυροβολικό μας. Τα υψώματα μπροστά τα είχε πιάσει το πεζικό. Οι Ιταλοί είχανε οχυρωθεί στο Τεπελένι και δεν εμπορούσαμε να τσι βγάλομε από κει.
Το πιο μεγάλο κακό που εσυνάντησα στον πόλεμο ήτανε οι ψείρες. Ούτε ο πόλεμος μας φόβισε τσι Έλληνες, ούτε οι κακουχίες, η πείνα, το κρύο, ούτε οι Ιταλοί, ούτε τίποτα δε μας ένοιαξε. Μόνο οι ψείρες. Χιλιάδες ψείρες ήτανε απάνω μας.
Τα ίδια παθαίνανε και οι Ιταλοί. Όταν τσι πιάναμε αιχμαλώτους είχανε κι αυτοί το ίδιο βάσανο.
Όταν έσπασε το μέτωπο εγυρίσαμε όλοι μαζί πίσω. Επεράσαμε ένα μεγάλο ποταμό, τον Αώο. Γέφυρα δεν είχε. Την είχανε χαλάσει οι Ιταλοί. Εμείς εφτιάξαμε μια γέφυρα με βάρκες και πέρασε ο Ελληνικός στρατός. Εφτάξαμε στο Αγρίνιο. Εβρήκαμε μια αποθήκη του στρατού και είχε κουβέρτες. Πήραμε κουβέρτες, μια ο καθένας, και συνεχίσαμε στην Πελοπόννησο, στο Ναύπλιο. Μέχρι το Ναύπλιο εκατέβασα και το μουλάρι που είχα στο μέτωπο. Στο Ναύπλιο μου το κλέψανε. Από το Ναύπλιο πήγαμε στην Αθήνα. Στην Αθήνα εκάναμε ένα μήνα. Οι Γερμανοί δεν μας επιτρέπανε να κατεβούμε στην Κρήτη. Λαθραία εμείς εβρίσκαμε καΐκια και φεύγαμε. Εγώ, ο αδερφός μου ο Αριστείδης, και τρεις από την Κασταμονίτσα ο Σταματογιώργης, ένας Ψαράκης Γιάννης και ένας Καλαϊτζάκης εμπήκαμε σε ένα καΐκι και μας κατέβασε μετά από πολλές δυσκολίες στην Σητεία. Από την Σητεία με τα πόδια εγυρίσαμε πίσω στο χωριό μας. Οι Γερμανοί είχανε καταλάβει την Κρήτη. Πρέπει να ήτανε αρχές του Ιούνη του 1941.
Από τους χωριανούς που επήγαμε στην Αλβανία δεν εγυρίσανε τέσσερις. Ο Βαγγέλης, ο Χουρδάκης ο Μανόλης και δυο Χουλάκηδες.
Ο χωριανός μου ο Χουρδάκης ο Μανόλης ετραυματίστηκε και έμεινε μια μέρα σε ένα χαντάκι. Δεν τον επήρανε αμέσως. Όταν τον επήγανε στο νοσοκομείο ήτανε αργά. Είχε χυθεί όλο του το αίμα.

(Φραγκιαδουλάκης Στέλιος τ. Γεωργίου, Αγία Παρασκευή, Σεπτέμβρης 2003)

…είπανε του πατέρα μας ότι ο αδερφός μου ο Μανόλης επέθανε στα Ιωάννινα και τον έχουνε θάψει στο νεκροταφείο της πόλης. Κάποια μέρα θα πάμε να τον φέρουμε εδώ στο χωριό. Άλλοι στρατιώτες που πολεμούσαν μαζί με τον Μανόλη μας είπαν πως μια μέρα σε μια μάχη, Ιταλοί είχανε οχυρωθεί σε ένα σπίτι. Οι δικοί μας δεν μπορούσαν να τσι βγάλουν από μέσα. Εδέθηκε ο αδερφός μου με ένα σκοινί και κατέβηκε από τον ανηφορά με το αυτόματο. Μόλις επάτησε τα πόδια του κάτω έριξε μια ριπή και σκότωσε μερικούς και οι υπόλοιποι Ιταλοί παραδοθήκανε. Αυτός ήτανε ο αδερφός μου ο Χουρδάκης ο Μανόλης.

(+ Χουρδάκης Γεώργιος τ. Ιωάννου, Αγία Παρασκευή, Οκτώβρης 2003).

Σημ. : Ο Γεώργιος Χουρδάκης μιλά για τον αδερφό του Μανόλη που τραυματίστηκε από βόμβα Ιταλικού αεροπλάνου στις 3 Μαρτίου 1941. Τα βλήματα της βόμβας του έκοψαν και τα δυο πόδια. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Ιωαννίνων και στις 5 Μαρτίου πέθανε.
…τα ξημερώματα εκείνης τση μέρας είχε μια μεγάλη όρεξη ο Μιχάλης. Εσηκώθηκε κι επήγαινε απάνω κάτω και τραγούδιε. Πρώτη φορά που τοʼκανε αυτό. Μας εσήκωσε κι εμάς με τα τραγούδια του. Του φώναξα :
-Έλα μωρέ ξάδερφε να σου πω. Ήντάʼχεις και τραγουδείς;
-Είδα στον ύπνο μου τον πατέρα μου και με φίλησε και στα δυο μάγουλα. Πόσο καιρό έχει ποθάνει και μόνο απόψε τον είδα όνειρο.
Εμένα δε μουʼρθε καλό αυτό το όνειρο. Εσκέφτηκα από μέσα μου ότι είναι αντάμωση και δε θα βγει σε καλό. Δε τουʼπα πράμα όμως. Όταν έφεξε λίγο εσηκώθηκε και πήγε λίγο πιο πέρα από μας, σε ένα δεντρό από κάτω. Η πρώτη οβίδα που ρίξανε οι Ιταλοί το πρωί τονε χτύπησε. Κόπηκε το πόδι του. Οι τραυματιοφορείς δεν τον πήρανε αμέσως. Αργήσανε. Το βράδυ μουʼπανε ότι εσκοτώθηκε ο Μιχάλης ο Γερογιαννάκης. Για το Μιχάλη έβγαλα τσι μαντινάδες που θα σου πω :
Μες στʼΑλβανίας τα βουνά στα πεύκα τριγυρίζω
ψάχνω να βρω το Χάροντα μα δεν τονε γνωρίζω
Κι ένα πρωί ξημέρωμα το Χάροντʼ ανταμώνω
λέω του Χάροντʼ άσε με και του μιλώ με πόνο
Κι αυτός απαρηγόρητα γυρίζει και μου λέει
εμένα μουʼπενε ο Θεός κοντά του πως με θέλει…

( + Κίμωνας Γερογιαννάκης, Γεράκι, Οκτώβρης 2003).

Σημ. : Ο Κίμωνας αφηγείται για τον ξάδερφό του Μιχάλη Γερογιαννάκη από το χωριό Γεράκι που σκοτώθηκε από βλήμα πυροβολικού στην Αλβανία.
…στον πόλεμο της Αλβανίας ήμουνα στις μεταφορές πυρομαχικών. Είχαμε τα μουλάρια, τα φορτώναμε πυρομαχικά και τα πηγαίναμε στην πρώτη γραμμή στους εδικούς μας στρατιώτες. Σε μια βρύση σε ένα χωριό επήγα μια μέρα με το μουλάρι να πιω νερό και να το ποτίσω. Είδα ένα δικό μας ακουμπισμένο στη βρύση. Του φωνάζω :
-Φύγε πιο πέρα να πιω κι εγώ νερό !
Δεν εκούνησε καθόλου. Τόνε γύρισα και είδα πως ήτανε σκοτωμένος. Όλη μέρα μας εβάνανε οι Ιταλοί με το πυροβολικό, με τα πολυβόλα, με τα αεροπλάνα, με όλα τα μέσα που διαθέτανε. Εμείς τη νύχτα εφορτώναμε τα μουλάρια και επηγαίναμε στο προορισμό μας. Θυμούμαι που περνούσαμε ένα χαλασά, και ερίχναμε κι εμείς και τα μουλάρια πέτρες δεξά-αριστερά. Οι Ιταλοί εγροικούσανε τση πέτρες που γκρεμίζουντανε και μας εβάνανε με τα πολυβόλα. Επερνούσαμε κι όποιος ήτανε τυχερός εζούσε. Απάνω στο μονοπάτι του χαλασά που περνούσαμε ήτανε πολλοί σκοτωμένοι. Στα τελευταία επατούσαμε στα μουλάρια απάνω, στα πτώματα των εδικών μας στρατιωτών και περνούσαμε. Όταν εφτάναμε στο σημείο που μας είχανε πει να ξεφορτώνομε, εμπαίναμε από κάτω από τσι κοιλιές των μουλαριών και μόνο τση σφαίρες εγροίκας να σφυρίζουνε γύρω-γύρω. Θυμούμαι ότι εμένα μου καρφώσανε τρία μουλάρια στη λάσπη και ταʼφησα εκιά. Στο ένα από τα τρία εφαίνουντανε μόνο το σωμάρι. Τόσο πολύ εκάρφωσε στη λάσπη. Κι άλλα μου καρφώσανε αλλά ταʼβγανα. Όταν έβγαινε ένα μουλάρι από τη λάσπη ήκανα χαρά. Πολύ εστενοχωριόμουνε όταν τα παρατούσαμε γιατί δεν εμπορούσαμε να τα ξεκαρφώνομε. Τα αγαπούσαμε τα οζά. Ήτανε σαν τσʼανθρώπους. Σκέψου ότι εστεκόμαστε στη σειρά, χωρίς να μας νοιάζει, για να πάρομε μια καραβάνα ταγή να τοσε δώσομε. Στα τελευταία του πολέμου, όταν δεν εφτάνανε τα μεταγωγικά με τον ανεφοδιασμό λόγω του χιονιού, μας εδίνανε και μια καραβάνα χαρούπι για τα μουλάρια. Τα πια μεγάλα κομμάτια χαρούπια τα διαλέγαμε και τα τρώγαμε εμείς. Εκείνες τση μέρες δεν μας εμοιράζανε καθόλου φαί. Από τη μια τα χιόνια από την άλλη η επίθεση των Ιταλών, δεν έμοιράζανε στους στρατιώτες καθόλου φαί…

(Κυριακάκης Παντελής του Ιωάννου, Αρμάχα, Σεπτέμβρης 2003)

…με πήρανε από το Ηρακλειώτικο Σύνταγμα και με βάλανε στο Χανιώτικο το 14ο γιατί είχε πολλές απώλειες και εμείς το συμπληρώσαμε. Εγώ ήμουνα οπλοπολυβολητής. Ο γεμιστής μου ήταν από την Έμπαρο και λεγόταν Γεώργιος Φραγκάκης. Στο ύψωμα Πούντα Νόρντ εδώσαμε τις μεγάλες μάχες. Οι στρατιώτες εκάναμε έφοδο, εφωνάζαμε Αέρα και παίρναμε των Ιταλών τσι κορφές των βουνών. Μόλις ήθελα να πάρομε ένα ύψωμα, επηγαίναμε εμείς οι οπλοπολυβολητές και εστέναμε τα οπλοπολυβόλα και εκρατούσαμε το ύψωμα. Μια βραδιά εξάνοιγε το αριστερό μου πόδι να παγώσει. Δεν μπορούσα να το κουνήσω. Έβγαλα γρήγορα γρήγορα τση αρβύλες, τση κάλτσες, έσυρα την ξιφολόγχη και εχάραξα το πόδι μου. Άρχισε να τρέχει αίμα και μου πέρασε. Οι γιατροί μας εδίνανε οδηγίες τι να κάνομε σε τέτοιες περιπτώσεις…

( + Τζιμπιμπάκης Ματθαίος τ. Γεωργίου, Μαθιά, Σεπτέμβρης 2003)

…ετραυματίστηκα στση 17 του Φλεβάρη το 1941. Είμαστε στην Αλβανία στην Άρτζα Ντι Σόμπρα. Μας έβαζε το Ιταλικό πυροβολικό. Έσκασε μια οβίδα λίγο πιο πέρα από μας και διασκορπιστήκανε τα βλήματα. Επήρα ένα βλήμα στο αριστερό χέρι, στον καρπό. Το βλήμα έμεινε μέσα και μου το βγάλανε στο νοσοκομείο, μεγέθους δραχμής ήτανε. Ένα πιο μικρό βλήμα επήρα στο δεξί πόδι. Αυτό ήτανε πιο μικρό και δε μʼέβλαψε. Όταν μας χτυπούσανε οι Ιταλοί εμείς είμαστε μπρούμυτα για να προφυλαχτούμε. Εσυρθήκαμε λίγο παραπέρα όπως μπορούσε ο καθένας από μας τσι χτυπημένους. Όταν εχτυπήθηκα εσηκώθηκα κι εκράτουνα τη χέρα μου κι ετρέχανε τα αίματα και φώναξα του χωριανού μου του Μιχάλη Χανιωτάκη που σκοτώθηκε αργότερα
-Έλα Μιχάλη να με βοηθήσεις!
Οι αξιωματικοί δεν τον αφήκανε να σηκωθεί να με βοηθήσει και μου λέγανε και μένα να πέσω χάμω γιατί θα με σκοτώσουνε οι οβίδες.
Έπεσα πάλι χάμω και με την κοιλιά εσύρθηκα αλάργο. Με πήρανε και με πήγανε στο ορεινό χειρουργείο σε ένα γιατρό που τον ελέγανε Μπεκιάρη. Στον Μπεκιάρη ήτανε και ο αδερφός μου ο Φώτης ο Μπουτσάκης τραυματιοφορέας. Εκουβάλουνε τσι τραυματίες, από τη μάχη, στου Μπεκιάρη. Μουʼδεσε την πληγή όπως όπως και με έστειλε στο Ψάρι. Με τα πόδια επήγα από το ορεινό χειρουργείο στο Ψάρι. Μας εκάνανε αλλαγές στση επιδέσμους, μας επεριποιηθήκανε. Από εκεί μας επήρανε τσι τραυματίες με αυτοκίνητα και μας επήγανε στα Γιάννενα. Στη μεταφορά μας εσυνοδεύανε και νοσοκόμες. Στη διαδρομή μας επιτεθήκανε τα Ιταλικά αεροπλάνα. Μας είπανε να κατεβούμε από τα αυτοκίνητα. Εμπήκαμε κάτω από τσι χαρουπιές που ήτανε στην άκρα του δρόμου. Τα αεροπλάνα ερίξανε βόμβες. Αυτή η νοσοκόμα που με εσυνόδευε εσκοτώθηκε. Δε θυμούμαι πως τη λέγανε.
Από τα Γιάννενα μας επήρανε και μας μεταφέρανε στο νοσοκομείο στο Αγρίνιο. Στο Αγρίνιο οι γιατροί εθέλανε να μου κόψουνε τη χέρα αλλά εγώ δεν ήθελα. Επρήστηκα πολύ, έγινα χάλια κι εκόντεψε να πεθάνω, αλλά δόξα το Θεό με τσι περιποιήσεις στο νοσοκομείο δεν επέθανα. Ούτε το χέρι μου κόψανε. Θυμούμαι δυο καλούς γιατρούς το Σπεράντζα και το Γιατράκο. Στο νοσοκομείο έκανα πολύ καιρό. Ούτε γράμμα δε έστειλα τση κεράς μου επαδέ στο χωριό τσι Ασκούς. Είχα και την κόρη μου, είχε γεννηθεί πριν το πόλεμο. Από το νοσοκομείο, όταν έφτιαξε λίγο το χέρι μου, επήγα στην Αθήνα. Εκατεβήκαμε στον Πειραιά κι εβρήκαμε ένα καράβι, κακοκάραβο. Μας είπε ο καπετάνιος να φύγομε για την Κρήτη γιατί την άλλη μέρα δεν θα μπορούμε. Εμπήκαμε μέσα με ένα άλλο στρατιώτη και μας εκατέβασε στσι Καλύβες στα Χανιά. Στσι Καλύβες εκάμαμε μισή μέρα. Εβρήκαμε ένα αυτοκίνητο και μας επήρε για το Ηράκλειο.
Από το Ηράκλειο ήρθα με τα πόδια στο χωριό και έφταξα νύχτα. Μετά δυο μέρες επέφτανε οι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές στην Κρήτη…

( + Μπουτσάκης Γεώργιος του Κωνσταντίνου, Ασκοί, Σεπτέμβρης 2003, ανάπηρος Ελληνοϊταλικού πολέμου)

…στην Κλεισούρα επιάσαμε την πρώτη μάχη. Μας εβομβαρδίζανε τα Ιταλικά αεροπλάνα. Εμείς ερίξαμε ένα αεροπλάνο. Επροχωρήσαμε στην Τρεμπεσίνα κι εκεί εδώσαμε τσι μεγάλες μάχες. Εγώ ήμουνα στα πολυβόλα. Την νύχτα εμέναμε σε τρύπες που εφτιάχναμε μέσα στο χιόνι. Όσες πέτρες εβρίσκαμε, τις μαζώναμε και τις βάναμε μπροστά για κάλυψη. Στην Τρεμπεσίνα είχανε βγει πρώτα από μας άλλοι και εμέναμε και στα ορύγματα που είχανε φτιάξει αυτοί.
Στο αμπρί που επήγαμε να μπούμε εμείς, εβρήκαμε τρεις σκοτωμένους δικούς μας στρατιώτες.
Όταν ανεβαίναμε στην Τρεμπεσίνα για να δώσομε τη μεγάλη μάχη, οι Ιταλοί είχανε κάτι μεγάφωνα και μας εφωνάζανε στα Ελληνικά :
-Έλληνες, στρατιώτες παραδοθείτε στον Ιταλικό στρατό!!!
Εμείς εδώσαμε το Φλεβάρη μια μεγάλη μάχη στο 1647 ύψωμα στο Πούντα Νόρντ. Εχαθήκανε πολλοί δικοί μας στη μάχη αυτή. Ένας από τσι Στάβγιες ο Τσικνάκης Γιάννης εσκοτώθηκε μπροστά μου. Του λέω κάτσε μωρέ Γιάννη κάτω γιατί θα σε σκοτώσουνε. Ήτανε ορθός. Ένα βλήμα τον έριξε κάτω. Έσκασε η οβίδα και ένα βλήμα τον επήρε στο κεφάλι. Με τον Τσικνάκη είμαστε μαζί στο ίδιο πολυβόλο. Αυτός ήτανε γεμιστής. Έβαζε τσι σφαίρες με τσι ταινίες στο πολυβόλο ορθός.
(Σημείωση: Ο Τσικνάκης Γιάννης από το χωριό Στάβγιες, όπως αναφέρεται στα αρχεία του στρατού, σκοτώθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1941. Είχε μεταφερθεί βαριά τραυματισμένος, από το μέτωπο στο ορεινό χειρουργείο στο Ψάρι, όπου και υπέκυψε).
Στση 9 του Μάρτη των Αγίων Σαράντα έκανε ο Μουσολίνι γενική επίθεση. Ο ουρανός είχε συννεφιάσει. Το Ιταλικό πυροβολικό μας έβαζε συνέχεια. Εκατεβήκαμε να πάρομε νερό από το χαράκι, είχε μια πηγή πιο κάτω κι επηγαίναμε και παίρναμε νερό. Οι Ιταλοί μας επισημάνανε και ερίχνανε στο νερό συνέχεια οβίδες με τα πυροβόλα. Επήραμε το νερό κι εφύγαμε γρήγορα. Εκεί εσυναντήσαμε και δυο αξιωματικούς γιατρούς, τον Καραντινό και τον Σπυριδάκη, Ηρακλειώτες.
Την άλλη μέρα ο επιλοχίας μου λέει:
-Ένας χωριανός σου εσκοτώθηκε. Πήγαινε να δεις.
Επήγα και είδα το Μιχάλη (Χανιωτάκη), κάτω πεσμένο. Το πρόσωπό του ήτανε χτυπημένο. Έσκυψα από πάνω του. Ένας γιατρός που εκοίταζε τους νεκρούς και τους τραυματίες μουʼπε ότι είναι νεκρός. Επήρα την ταυτότητά του και ότι βαστούσε και μουʼπε ο επιλοχίας να τα δώσω στη μονάδα του. Μετά δυο μέρες μου λέει πάλι ο επιλοχίας ότι σκοτώθηκε κι άλλος χωριανός μου. Ο Μορφιαδάκης ο Μανόλης. Επήγα πάλι και τον είδα κι αυτόν κάτω πεσμένο, σε ένα νερό δίπλα. Από απόσταση όμως γιατί οι Ιταλοί μας εβάζανε με το πυροβολικό. Εκείνη την ημέρα μπορεί να μας ερίξανε οι Ιταλοί πάνω από χίλια βλήματα. Τον Μανόλη τον επήραμε το βράδυ.
Εδίδαμε μάχη 48 ώρες συνέχεια. Στη μάχη αυτή ετραυματίστηκα εγώ και ο Αντώνης ο Σγουροβασιλάκης από το Καστέλλι. Έπεσε μια οβίδα και ένα βλήμα εκαρφώθηκε στο πόδι μου λίγο πιο κάτω από το γόνατο. Ετρέχανε τα αίματα. Δεν εμπορούσα να κινηθώ, να το κουνήσω. Ήρθε και ο Αντώνης ο Σγουροβασίλης και μου λέει ότι δεν μπορεί να με σηκώσει γιατί επήρε κι αυτός βλήμα στα πλευρά. Έβγαλε το χιτώνιο και το ποκάμισό του είχε γεμίσει αίματα. Είδα το βλήμα και του τοʼβγαλα. Ο Αντώνης το πήρε και το φύλαξε. Μας επήρανε οι τραυματιοφορείς και μας εκατεβάσανε πιο κάτω. Εμένα το βλήμα δεν μου είχε κάνει ζημιά μεγάλη. Είχε καρφωθεί όμως μέσα και δεν εμπορούσα να πατήσω. Μου λέει ένας αξιωματικός να πάω πίσω γιατί οι Ιταλοί μας κάνουν επίθεση και πρέπει να πάω πάλι στο πολυβόλο πάση θυσία. Εγώ επήγα να σηκωθώ κι έπεσα χάμω. Με σηκώσανε δυο άτομα και με πήγανε πάλι πίσω. Ο Αντώνης επήγε στο νοσοκομείο, ήτανε σοβαρά χτυπημένος.
(Σημείωση : Ο Αντώνης Σγουροβασιλάκης του Ιωάννου από το Καστέλλι, όπως αναφέρεται στα αρχεία του Στρατού, ετραυματίστηκε στις 14 Μαρτίου 1941).
Εγύρισα στο πολυβόλο και οι διαταγές πουʼχαμε ήτανε να κρατήσομε τις θέσεις μας. Ούτε μπροστά να προχωρήσομε ούτε πίσω. Οι Ιταλοί μας βάζανε συνέχεια με τα πυροβόλα τους. Μια μέρα ο παρατηρητής του λόχου μας είδε με τα κιάλια ότι οι Ιταλοί κάνουνε διανομή φαγητού σε μια πλαγιά. Υπολογίζει την απόσταση και δίνει σήμα στα δικά μας πυροβόλα. Θυμούμαι ότι οι οβίδες μας επέσανε δίπλα στο Ιταλικό καζάνι με το φαΐ. Εκείνη τη μέρα τοσε κάμαμε μεγάλη ζημιά.
Ύστερα άρχισε η οπισθοχώρηση. Εφεύγαμε σιγά σιγά προς τα πίσω, μέχρι που καταλήξαμε στη Πελοπόννησο. Στην Πελοπόννησο έκαμα πολύ καιρό. Από το Ελαφονήσι εμπήκαμε μια μέρα σε ένα καΐκι και περάσαμε τα Κύθηρα, τα Αντικύθηρα και εβγήκαμε στο Νομό Χανίων σε μια περιοχή που λέγεται Ροδωπού. Με τα πόδια έφταξα μετά κάμποσες μέρες στο χωριό μου στση Ασκούς. Το βλήμα που με χτύπησε είναι ακόμη καρφωμένο στο πόδι μου. Οι γιατροί δεν το βγάλανε. Όταν χαλά ο καιρός υποφέρω.
Από το πόλεμο στην Αλβανία δεν θα ξεχάσω την πείνα μας και τσι κακουχίες που επεράσαμε. Το κρύο που τραβήξαμε και το χιόνι. Παντού χιόνι. Εκοιμούμαστε απάνω στο χιόνι. Αυτό στο τέλος το συνηθίζεις, δεν είναι σπουδαίο. Εκείνο που δε μπορώ να ξεχάσω είναι οι σκοτωμένοι φίλοι μας. Τσι βλέπαμε και δεν εμπορούσαμε να κάνομε πράμα. Θυμούμαι και τσι Ιταλούς όντε μας επαραδίνουντανε. Δεν τσιʼνοιαζε καθόλου. Οι πιο πολλοί το θέλανε κιόλας. Θυμούμαι κι ένα αξιωματικό μας ψυχωμένο, Κουρή τονε λέγανε. Με το πιστόλι να τραβά μπροστά και να μας φωνάζει:
-Αέρα παιδιά, τσι φάγαμε !!!
Αξιωματικός που τοʼλεγε η καρδιά του.
Μια μέρα μας είπανε στην Τρεμπεσίνα οι αξιωματικοί μας ότι θα υποχωρήσομε και θα γυρίσομε πίσω. Έπιασα το πολυβόλο μου και το αφόπλισα. Έβγαλα το κλείστρο και έκλαψα. Το σήκωσα και το πέταξα ( το πολυβόλο), σε ένα γκρεμό. Με πήρανε τα δάκρυα. Σαν να πέταξα ένα άνθρωπο. Η μεγαλύτερη στενοχώρια μου σʼαυτόν τον πόλεμο…

( + Μπορμπουδάκης Ελευθέριος του Γεωργίου, Ασκοί, Οκτώβρης 2003 ανάπηρος Ελληνοϊταλικού πολέμου)

…είμαστε 6 άτομα κι επιάσαμε 200 Ιταλούς αιχμάλωτους. Επαραδοθήκανε σε μας. Εσηκώνανε τα χέρια και ερχόντανε προς το μέρος μας. Όντε τσι πιάναμε εβρίσκαμε απάνω τους πράγματα που εμείς δεν τα ξέραμε καθόλου. Σοκολάτες, κονσέρβες διάφορες, τσάι σε σακουλάκια…
…τρία άτομα βρισκόμαστε σε ένα λάκκο από χιόνι. Εγώ, ένας Σταύρος Κριθινάκης από την Παναγιά και ένας Σπανάκης Γιώργης από το Τζερμιάδω. Ο Σταύρος ο Κριθινάκης είχε πάρει μια ριπή από πολυβόλο στα πόδια και στην κοιλιά. Μου έλεγε άμα πεθάνει να πάρω το χαμαϊλι του. Τοʼχε και ο πατέρας του μουʼλεγε στον προηγούμενο πόλεμο με τση Τούρκους. Το 1922. Τον εσηκώσαμε και τον πήγαμε πιο πέρα πίσω από ένα βράχο. Εκεί επερίμενε να τονε πάρουνε. Έπεσε μια οβίδα ακριβώς απάνω του και δεν εβρέθηκε τίποτα από το Σταύρο το Κριθινάκη. Ούτε το χαμαϊλι του, ούτε τίποτα. Ούτε ένα κομμάτι ρούχο βρε παιδί μου. Τίποτα. Η οβίδα τον έκανε σκόνη.
…στην Ερσέκα, μετά που διώξαμε τση Ιταλούς, εβρήκαμε μια αποθήκη Ιταλική και την σπάσαμε. Μέσα είχε του κόσμου τα πράματα. Τυριά μεγάλα, τσουβάλια αλεύρι, ζάχαρη απʼόλα. Οι αξιωματικοί δεν μας αφήσανε ούτε να πάρομε ούτε να φάμε πράμα. Μπορεί να τα είχανε δηλητηριάσει οι Ιταλοί μας λέγανε.
…εχτυπήθηκα στο πόδι από σφαίρα και με βάλανε σε ένα μουλάρι. Ο ημιονηγός με πήγαινε για το Ψάρι. Έπεσε μια οβίδα κοντά μας και με γκρέμισε από το άλογο. Ούτε το άλογο ούτε τον οδηγό έβλεπα. Είχανε πέσει στο γκρεμό. Επόμεινα ώρες μέχρι που πέρασε ένας άλλος οδηγός με μουλάρι και με ανέβασε απάνω του και με επήγε στο Ψάρι…

(Ζηδιανάκης Μανόλης, Γεράκι, Οκτώβρης 2003
τραυματίας Εληνοϊταλικού πολέμου)

…όταν περνούσαμε από το Άργος Ορεστικό για να πάμε στην Αλβανία, εκείνο που θυμούμαι ήταν οι λάσπες. Επερνούσανε μέρες τα δικά μας στρατεύματα και ο δρόμος είχε μισό μέτρο λάσπη. Είχαμε τα πράγματα φορτωμένα στα μουλάρια. Εκάρφωσε ένα μουλάρι στη λάσπη μέχρι τη μέση και ότι κι αν κάναμε δεν εμπορέσαμε να το ξεκαρφώσομε. Στο τέλος το παρετήσαμε εκεί.
…θυμούμαι όταν εμπήκαμε στην Κορυτσά. Όλοι μας χειροκροτούσανε. Και οι Έλληνες της πόλης και οι Αλβανοί. Όλη μέρα εχορεύανε…
…υπηρετούσα στην 3η πολυβολαρχία με λοχαγό τον Παναγιαννάκη Ευθύμη. Ένα μήνα είμαστε σε ένα χωριό που το λέγανε Λέσνια. Από κει πολεμούσαμε τση Ιταλούς. Μας είχανε δώσει άσπρα ρασίδια και τα φορούσαμε για να μη μας βλέπουνε τα Ιταλικά αεροπλάνα. Εκεί έπαθα κρυοπαγήματα και εγύρισα πίσω. Το Μάρτη του 1941…

( + Μπελημπασάκης Γεώργιος τ. Νικολάου, Γεράκι, Σεπτέμβρης 2003)

…υπηρετούσα στο 3ο Σύνταγμα ιππικού και αμέσως με την κήρυξη του πολέμου μεταφερθήκαμε στην πρώτη γραμμή. Την πρώτη και μεγάλη μάχη έδωσε το Σύνταγμά μας από τις 16 ως τις 19 Νοεμβρίου 1940 λίγο έξω από την Κόνιτσα, μεταξύ των χωριών Μάζη-Μελισσόπετρα. Πολεμήσαμε με το Ιταλικό Σύνταγμα Αλπινιστών. Την κερδίσαμε αυτή την μάχη. Είχαμε 25 νεκρούς και 400 τραυματίες. Πιάσαμε 2000 Ιταλούς αιχμαλώτους.
Στην διάρκεια της μάχης τραυματίστηκε ο Ανθυπολοχαγός Σαλούρος και έτρεξε να τον βοηθήσει ο συγχωριανός μου ο Αργυράκης Μανόλης του Γεωργίου. Όπως τον τραβούσε για να τον φέρει πίσω μια ιταλική ριπή χτύπησε τον Αργυράκη και τραυματίστηκε βαριά.
Όταν μπαίνεις σε μια μάχη, δεν μπορούν να περιγραφούν τα συναισθήματά σου. Πολεμάς σαν να είσαι μεθυσμένος, σαν να έχεις πιει κρασί. Ένα παράξενο πράγμα. Εκεί το ένοιωσα.
Ο πόλεμος του σαράντα δεν με έβλαψε σωματικά, δεν τραυματίστηκα, μόνο που έβλεπα μετά τα πράγματα διαφορετικά. Άλλαξε η σκέψη μου…

( + Πετροδασκαλάκης Γιάννης τ. Γεωργίου, Αποστόλοι, Ιούλιος 2002)

…ο πρώτος τραυματίας που είδα στην Αλβανία ήταν ο χωριανός μου ο Μελισουργάκης Νικόλαος τ. Γεωργίου. Μας λέγανε να βάζουμε στην αριστερή τσέπη τα πράγματά μας, χαρτί για γράμματα, αναπτήρες, ταυτότητες. Ο Νίκος είχε πάρει μια σφαίρα ακριβώς στην τσέπη του. Επειδή όμως είχε μέσα πολλά πράγματα δεν τονε πείραξε, μόνο ελαφρά. Ο Μουσολίνι έβαζε και μας πετούσανε τα αεροπλάνα του προκηρύξεις στα Ελληνικά γραμμένες. Θυμούμαι που γράφανε ότι για τον κάθε ένα Έλληνα στρατιώτη έχει διακόσιες οβίδες. Τρεις φορές το κατάλαβα αυτό στην Αλβανία. Την πρώτη φορά μʼέστειλε ο λοχίας ο Τζιτζικαλάκης να φέρω νερό. Όπως ανέβαινα την πλαγιά μετά που γέμισα τα παγούρια, με είδανε φαίνεται οι Ιταλοί και μʼαρχίξανε. Μου ρίξανε τσʼ οβίδες πουʼλεγε ο Μουσολίνι στην προκήρυξη. Ευτυχώς όμως με τη βοήθεια του Θεού δεν εβλάφτηκα. Μόνο ένα μικρό βλήμα εχτύπησε το κράνος μου. Τη δεύτερη φορά ο Λοχαγός μου Αποστολάκης Ιωάννης μουʼδωσε ένα σημείωμα να το πάω στη διοίκηση. Πάλι με εντοπίσανε οι Ιταλοί και μʼαρχίξανε. Όλοι που βλέπανε το κακό με περάσανε για σκοτωμένο. Ελέγανε ότι αυτός δεν μπορεί να βγήκε από κει μέσα ζωντανός. Εγώ είχα πέσει σʼένα λάκκο και πάλι δεν με χτυπήσανε. Ο χωριανός μου ο Μακράκης Ματθαίος έγραψε τότε γράμμα στσι δικούς του στο χωριό ότι ο Μαραγκάκης ο Κώστας επήγε στου μπάρμπα του το λόχο. Τάξε και καλά εσκοτώθηκε, γιατί ο μπάρμπας μου ήταν πεθαμένος. Οι αξιωματικοί δεν μας αφήνανε να γράφομε στα χωριά μας ποιοι σκοτωθήκανε κι αυτός τοʼγραψε συνθηματικά. Την τρίτη φορά πάλι μʼέστειλε ο Λοχαγός μου ο Αποστολάκης Ιωάννης στη διοίκηση με σημείωμα. Οι Ιταλοί εβάλανε τότε με το πυροβολικό στο σταθμό διοικήσεως και την φορά αυτή παρά λίγο να σκοτωθώ. Έπεσε ένα βλήμα στο ανώφλι της πόρτας, εκεί που ήταν ο σταθμός διοικήσεως και ήρθε μπροστά μας, στα πόδια μας. Δεν έσκασε. Πάλι ο Θεός εβοήθησε…

(Μαραγκάκης Κώστας του Ιωάννου, Μουχτάρο, Ιούνιος 2003)

…ετραυματίστηκα στση 12 του Φλεβάρη στην Αλβανία. Ήκαμα τρεις μήνες στο νοσοκομείο στην Άρτα και μετά εκατέβηκα στην Αθήνα κι έκαμα ενάμισι μήνα. Κι από κει ύστερα ήρθα στην Κρήτη. Τραυματίστηκα με βλήμα οβίδας βαρύ πυροβολικού. Είμαστε σʼένα χωριό που το λέγανε Άρτζα Ντι Σόμπρα. Μέσα σʼένα σπίτι. Η οβίδα ήπεσε στη γωνία του σπιτιού απάνω, στο ρούκουνα. Το σπίτι ήτανε γερό, είχε τρία δοκάρια που δεν τʼαγκάλιαζες. Απάνω από τα δοκάρια οι Αλβανοί εβάζανε πλάκες πέτρινες. Μόλις ήσκασε η οβίδα οι πλάκες εγίνανε φτερά, τα δοκάρια επέσανε. Είμαστε μια δεκαπενταριά στρατιώτες μέσα. Επεριμέναμε το Λοχαγό να διατάξει επίθεση. Απέναντι εδίναμε μάχη. Εκεί επήρα βλήματα στο αριστερό χέρι ψηλά στον αγκώνα. Δεν εσκοτώθηκε κανείς από μας που είμαστε μέσα στο σπίτι. Εσηκώθηκα σιγά σιγά, εβάδισα και πήγα στο ορεινό χειρουργείο τση Μεραρχίας. Ο αρχίατρος ο Μπεκιάρης μουʼδωσε χαρτί και κατέβηκα στο δρόμο να μπω στʼαυτοκίνητο. Απαγορευότανε δίχως χαρτί του γιατρού του τάγματός σου ή του ορεινού χειρουργείου να φύγεις να πας στα νοσοκομεία. Ο γιατρός με επίδεσε και μουʼδωσε συγχαρητήρια. Αυτούς που πηγαίνανε με ψευτοκρυοπαγήματα τους έβριζε. Μουʼπε την ευχή μου ναʼχεις παιδί μου, εύχομαι να πάει καλά το τραύμα σου, χαιρετίσματα στσι δικούς σου και μόλις γίνεις καλά να γυρίσεις να πολεμήσεις για την πατρίδα. Μουʼδωσε το χαρτί και κατέβηκα στον αμαξωτό δρόμο. Μια σκηνή μεγάλη, μπαίναμε μέσα και περιμέναμε να περάσει αυτοκίνητο. Επήγα στα Γιάννενα. Ήτανε νοσοκομείο διακομιδής. Το χέρι μου είχε πάθει μόλυνση. Με επιδέσανε πάλι και με στείλανε στο νοσοκομείο στην Άρτα. Την ίδια μέρα που πήγα μου κάνανε αμέσως εγχείρηση. Ήκαμα κι εκεί ένα δυο μήνες και πήγα στην Αθήνα. Οι Γερμανοί είχανε φτάξει στην Αθήνα. Πολλοί Κρητικοί επήγαμε στο Κερατσίνι. Ένα πλοίο Ελληνικό είχε φτάξει από την Ιαπωνία εμπορικό. Μας επήρε και μας επήγε στη Σούδα. Δυο χιλιάδες στρατιώτες περίπου. Σιγά σιγά με τα πόδια από τη Σούδα ήρθα στο Καστέλλι.
Από τις μάχες με τσι Ιταλούς που δώσαμε θυμούμαι ότι στην Άρτζα Ντι Σόμπρα πιάσαμε πάνω από χίλιους αιχμαλώτους. Με την πρώτη μπαλωθιά επαραδοθήκανε. Έπιασα κι έναν Ιταλό ανθυπολοχαγό και του πήρα τα τσιγάρα του που δεν είχα και εβάστανε και δέκα κονσέρβες και του πήρα τσʼεφτά. Τουʼφησα τσι τρεις. Να φάει κι αυτός. Οι κονσέρβες ήτανε στιφάδο και φακόρυζο. Οι Ιταλοί μας επαραδίδουντανε σα τʼαρνιά. Εμείς δεν τσι πειράζαμε, ούτε τσι σκοτώναμε. Για μας ήτανε μετά ιερό πράμα. Τσι προσέχαμε…

( + Μανόλης Γρινάκης, Καστέλλι, Φεβρουάριος 2005
τραυματίας Ελληνοϊταλικού πολέμου)

…φτάσαμε στα Γιάννενα και μας κατέβασαν στο Νοσοκομείο. Νοσοκόμες μας παραλαμβάνουν και μας τοποθετούν στα κρεβάτια αφού αλλάξαμε τα στρατιωτικά ρούχα.
Δεν θυμούμαι πόσες ώρες κοιμόμουνα αλλά όταν ξύπνησα ακούω στα αυτιά μου ένα ήχο σαν να σέρνονται κλαδιά. Νομίζω ότι είμαι στο μέτωπο και ότι μας κάνουν επίθεση οι Ιταλοί. Παίζω μια και σηκώνομαι στο κρεβάτι και φωνάζω :
-Το πολυβόλο μου !
Κάποιος γιατρός βάζει το χέρι του στο στήθος μου και μου λέει :
-Ησύχασε, δεν είσαι στο μέτωπο αλλά στο χειρουργείο.
Τότε κατάλαβα που βρισκόμουν και ότι ο θόρυβος είναι από τα μηχανήματα του χειρουργείου.
Την άλλη μέρα βλέπω τα πόδια μου με επιδέσμους χωρίς να ξέρω τι συμβαίνει. Την δεύτερη μέρα έρχεται το κλιμάκιο των γιατρών για αλλαγή. Ο νοσοκόμος μου βγάζει τους επιδέσμους και βλέπω τα πόδια μου σκισμένα με τρεις χαρακιές το καθένα. Ο νοσοκόμος με κάποιο ειδικό εργαλείο στην άκρη ενός ψαλιδιού με καθαρίζει και τοποθετεί άλλες γάζες.
Δεν θυμάμαι αν έγιναν τρεις ή τέσσερις αλλαγές, αλλά σε κάθε αλλαγή έβλεπα τα δάχτυλά μου να παίρνουν ένα μαύρο χρώμα.
Ένα πρωί έρχεται ένας γιατρός με δυο αδερφές και σέρνουν ένα καροτσάκι με τα ιατρικά εργαλεία. Έρχονται στο κρεβάτι μου. Οι αδερφές μου λύνουν τους επιδέσμους από τα πόδια. Ο γιατρός κάθεται στο κρεβάτι με την πλάτη γυρισμένη προς τα μένα. Οι αδερφές κάθεται η μια από τα δεξιά και η άλλη από τα αριστερά και μου πιάνουν την κουβέντα. Πόσα αδέρφια είμαστε, πως λένε τον πατέρα μου, πως τη μάνα μου. Μια ψαλιδιά αισθάνομαι και δίδω ένα τίναγμα στο πόδι μου χωρίς να ξέρω τι κάνει ο γιατρός. Η κουβέντα συνεχίζεται και οι ψαλιδιές το ίδιο. Εγώ να τινάσσω το πόδι μου μετά από κάθε ψαλιδιά. Η μια αδερφή πιάνει τους επιδέσμους και μου δένει τα πόδια. Φεύγουν ο γιατρός με τις νοσοκόμες. Δεν είδα τι έγινε αλλά εκατάλαβα.
Σκεπάζομαι από κορφής με τις κουβέρτες και έκλαψα, έκλαψα, έκλαψα. Και τώρα που το λέω, 62 χρόνια μετά, ένας βαθύς αναστεναγμός βγαίνει από το στήθος μου…
* O Γιώργος Καλογεράκης είναι άσκαλος-ιστορικός ερευνητής