
Αʼ μέρος
Χρόνο με το χρόνο λιγοστεύουν οι μαχητές εκείνοι που έγραψαν με το αίμα τους τις χρυσές σελίδες του Ελληνοϊταλικού πολέμου το 1940-1941. Στο κάλεσμα της πατρίδας έτρεξαν απʼόλα τα χωριά της Ελλάδας οι νέοι και με ένα πλατύ χαμόγελο, που αποτυπώθηκε στο φωτογραφικό φακό των τότε φωτογράφων, σήκωσαν το ανάστημά τους στον Ιταλικό φασισμό φωνάζοντας εκείνο το ιστορικό και ανεπανάληπτο ΟΧΙ.
Το ίδιο έγινε και στον τόπο μας το Καστέλλι Πεδιάδος και τα γύρω χωριά του. Με το χαμόγελο ξεκίνησαν οι μαχητές για το μέτωπο. Στο τέλος του πολέμου όμως το τίμημα της περιοχής μας ήταν είκοσι πέντε νεκροί, δεκάδες τραυματίες και μια ντουζίνα ανάπηροι από τις κακουχίες και τα κρυοπαγήματα. Για την τιμή και αξιοπρέπεια της μικρής μας Ελλάδας.
Ανασκαλεύοντας το αρχείο μου βρήκα τις παρακάτω συνεντεύξεις 21 μαχητών του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Οι συνεντεύξεις αυτές μου δόθηκαν από το 2002 ως το 2005. Από τους 21 αυτούς ανθρώπους οι 13 ήταν τραυματίες και ανάπηροι του πολέμου. Σήμερα ζουν μόνο οι 8. Για να μας θυμίζουν τα βουνά, τα χιόνια, την πείνα, τις κακουχίες και το θόρυβο του θανάτου των οβίδων από τα ιταλικά κανόνια. Για να μην ξεχνούμε…
…μετά την Ερσέκα τραβήξαμε και πιάσαμε τα στενά της Κλεισούρας. Λίγο πιο πίσω απʼτα στενά τραβηχτήκαμε από το δρόμο και μείναμε μέσα σʼένα δάσος. Ήτανε 28 Ιανουαρίου 1941. Το πρωί φανήκανε τα αεροπλάνα και μας βομβαρδίσανε. Πέντε Ιταλικά αεροπλάνα. Μέχρι να το καταλάβομε ότι ήταν αεροπλάνα, μας βομβαρδίσανε κιόλας. Ήμουνα πεσμένος μπρούμητα. Όλοι είχαμε πέσει χάμω. Από την μια και από την άλλη μου μεριά ήταν άλλοι στρατιώτες. Τότε πήρα ένα βλήμα πίσω στην πλάτη. Ήτανε περίπου 10-11 η ώρα. Ο λοχίας μας φώναξε να μην κινηθούμε μέχρι να φύγουνε τʼ αεροπλάνα. Μετά που φύγανε τʼ αεροπλάνα, βγαίνει ο λοχίας απάνω, πιάνει τον ατομικό επίδεσμο που είχα και με επιδένει. Με πήρανε τραυματιοφορείς. Τότε είδα ένα στρατιώτη μας σκεπασμένο με κλαδιά. Μου είπαν ότι τον είχε πάρει η βόμβα και τον είχε κάνει κομμάτια. Από το Θραψανό, τον ελέγανε Πλουμάκη. Και ένας κοντοχωριανός μας από τσι Αποστόλους, Σαββάκης, εσκοτώθηκε στον ίδιο βομβαρδισμό. Οι τραυματιοφορείς με πήγανε σε ένα λάκκο και έμεινα όλη μέρα μέσα. Ο λάκκος είχε και νερό και ακουμπούσα στο νερό. Την νύχτα με βάλανε σε ένα αυτοκίνητο και με κατεβάσανε στο ορεινό χειρουργείο. Μου κάνανε εγχείρηση και μου βγάλανε το βλήμα. Ύστερα πήγα στη Μονή Βελά που είχε γίνει νοσοκομείο…
(Πιταροκοίλης Μανόλης, Πάνω Καρουζανώ, Σεπτέμβρης 2003
Τραυματίας Ελληνοϊταλικού πολέμου)
…στον πόλεμο με τσι Ιταλούς ήμουνα στο ιππικό. Όταν εμπήκαμε στην Αλβανία σταματήσαμε σε ένα μέρος που λεγόταν Μπίγλιτσα. Από την Μπίγλιτσα στο Τόλιαρι στου Μπαλαμπάνη το Χάνι. Εκεί χτύπησα ένα Ιταλικό αεροπλάνο.
Είχα το τηλέμετρο. Τα αεροπλάνα φανήκανε 300 μέτρα μακριά μας. Παρετώ τη διόπτρα και πιάνω το πολυβόλο. Άρχιξα να ρίχνω σε ένα αεροπλάνο. Το αεροπλάνο είχε φτάσει κοντά και είδα τον πιλότο, φορούσε ένα άσπρο κράνος. Ήμουνα καλός σκοπευτής. Χτυπούσα λίγο πιο μπροστά από το αεροπλάνο και είδα τη γραμμή που κάνανε οι σφαίρες στο πλάι του. Η γραμμή ήφταξε μέχρι το φτερό. Είδα τον πιλότο που γύρισε την κεφαλή του και κοίταξε. Πήγε 200 μέτρα και ήπεσε το αεροπλάνο.
Στην Τρεμπεσίνα επήραμε διαταγή μια μέρα να βγούμε στο 1923 ύψωμα. Ανεβήκαμε στο ύψωμα και συναντήσαμε 5 μέτρα χιόνι. Ο Λοχαγός μας είπε ότι δεν μπορούμε να σταθούμε και κατεβήκαμε πάλι κάτω. Σε λίγες μέρες έρχεται ένας καινούριος λοχαγός και μας λέει ότι πρέπει να βγούμε πάλι στο ύψωμα. Επήγαινε αυτός μπροστά και πατούσε το χιόνι και μεις ακολουθούσαμε από πίσω. Το ύψωμα αυτό έπρεπε να το κρατήσομε πάση θυσία γιατί αν το παίρνανε οι Ιταλοί θα είχαμε μεγάλες ζημιές. Το πυροβολικό τους μας έβαζε στα τυφλά και οι οβίδες πηγαίνανε στράφι. Από το ύψωμα όμως το 1923 θα μπορούσανε να διορθώνουνε τις βολές και θα μας κάνανε ζημιά.
Αυτά μας τα έλεγε ο Λοχαγός. Στο ύψωμα ήτανε ομίχλη, δυο μέτρα μόνο έβλεπες μπροστά σου. Χιόνι μη τα ρωτάς, πέντε μέτρα ύψος. Αφού εκάρφωνες μέσα στο χιόνι και δεν μπορούσες να βγεις μετά. Όλη τη νύχτα δεν εκοιμούμαστε μόνο κινούμαστε συνέχεια για να μη παγώσομε. Ένας στρατιώτης από την Ελιά επέθανε από το κρύο, τον βρήκαμε το πρωί παγωμένο. Πεθάνανε και δυο τρεις άλλοι. Στο ύψωμα κάναμε οχτώ μέρες.
Πριν από μας το ύψωμα το κρατούσε το Σύνταγμα του Βόλου. Είχε μεγάλες απώλειες από το κρύο. Εμείς τσι Ιταλούς δεν τσι φοβούμαστε, επολεμούσαμε χωρίς να μας νοιάζει η ζωή μας. Αυτό που δεν μπορούσαμε να κάνομε καλά ήτανε το κρύο. Εχθρός πιο μεγάλος από τσι Ιταλούς…
(Μακρογαμβράκης Γιάννης τ. Εμμανουήλ, Ξειδάς, Οκτώβρης 2003)
… είχαμε τα μουλάρια σʼένα μέρος προφυλαγμένα. Όταν επήραμε τη διαταγή επεράσαμε από κει που ήταν τα μουλάρια. Θυμούμαι ακόμη τη σκηνή. Είχανε πέσει ιταλικές οβίδες και τα είχανε κάνει κομμάτια. Εβαδίσαμε δίπλα τους. Όλα σκοτωμένα. Τα λυπήθηκα όπως ταʼβλεπα σκορπισμένα χάμω. Τότε εσκέφτηκα πως ή άθρωπος ή ζώο, στην ίδια μοίρα είμαστε. Επροχώρησα και δεν εγύρισα να ξανακοιτάξω…
( + Κτιστάκης Μανόλης του Ιωάννου, Σμάρι, Σεπτέμβρης 2003)
…από τα Τρία Αυγά μας εβάνανε οι Ιταλοί. Ο Λευτέρης ο Μπαλτζάκης από τον Καρδουλιανώ επήγαινε και ήφερνε συσσίτιο στους στρατιώτες του. Ήτανε λοχίας. Του λέμε Λευτέρη κάτσε ! Μας λέει, δεν σκοτώνουνε οι σφαίρες ! Και ποιος σκοτώνει ; Ο Θεός ! μας ήλεγε. Έπεσε μια οβίδα και τονε χτύπησε ένα βλήμα στην κοιλιά και τονε σκότωσε. Άντρας πολύ ζωηρός, δεν εφοβούντανε τίποτα. Πιάνω και βρίσκω ένα κουτί που μας εφέρνανε τση Κορινθιακές σταφίδες, τοʼκοψα και ήκανα ένα σταυρό. Γράφω απάνω, Ελευθέριος Μπαλτζάκης, λοχίας του πυροβολικού από την Κρήτη. Εκιά θαν είναι ακόμη…
( + Καλυκάκης Μανόλης του Αντωνίου, Σμάρι, Σεπτέμβρης 2003)
…στις 9 του Μάρτη άρχιξε η μεγάλη επίθεση των Ιταλών. Ο ίδιος ο Μουσολίνι λέγανε μετά ότι την παρακολουθούσε. Έγινε μεγάλος χαλασμός. Τα Ιταλικά κανόνια εβάνανε στην Τρεμπεσίνα. Επέσανε πολλοί δικοί μας τότε. Το βουνό είχε δυο τρία μέτρα χιόνι και έγινε μαύρο από τις πολλές οβίδες και το κακό που γίνηκε την ημέρα αυτή. Εμείς όμως δεν υποχωρήσαμε καθόλου, δεν εκάναμε ζάλο πίσω από τις θέσεις μας.
Πολλά μουλάρια μας είχανε σκοτώσει οι Ιταλικές οβίδες. Στα τελευταία ο χωριανός μας γιατρός ο Μανουσάκης μας έλεγε να τα θάφτομε κι αυτά για να μην αρρωστήσομε.
Ο δικός μου λόχος έφυγε τελευταίος από την Αλβανία. Εμείναμε και κρατούσαμε άμυνα και οι δικοί μας οπισθοχωρούσανε. Εχαλούσαμε και τις γέφυρες που συναντούσαμε μόλις επερνούσανε τα δικά μας στρατεύματα. Εφτάξαμε στα Γιάννενα και επαραδώσαμε τον οπλισμό μας σʼένα γερμανό λοχία.
Θυμούμαι όταν εφτάξαμε στην Κρήτη, μας έβγαλε το καράβι στη Γραμβούσα στα Χανιά. Αρχές του Ιούνη. Επερνούσαμε από το Μάλεμε και εβλέπαμε τα αλεξίπτωτα τα γερμανικά σωρούς από την μια και την άλλη μεριά του δρόμου. Μας εφωνάζανε εκεί οι χωριανοί να μην τα πειράζομε γιατί θα μας εσκοτώνανε οι Γερμανοί. Θυμούμαι ακόμη ότι ήμουνα ο πρώτος Κασταμονιτσανός που γύρισα πίσω από τον πόλεμο. Ο πρώτος που μας επάντηξε ήτανε ο Λευτερογιάννης (Σαριδάκης Ιωάννης) στην γέφυρα του Αγίου Νικολάου στο Ξυδά…
(+ Σαριδάκης Χαρίδημος, Κασταμονίτσα - Οκτώβρης 2003)
…από το Ηράκλειο επήγαμε στο Μεσολόγγι. Από το Μεσολόγγι ποδαρόδρομο στα Γιάννενα. Στο δρόμο είδα και οδηγούσανε οι δικοί μας Ιταλούς αιχμαλώτους προς τα κάτω. Εγώ τση λυπήθηκα και επέταξά ντως ένα πακέτο τσιγάρα που κρατούσα.
Από κει περάσαμε στην Αλβανία σε ένα χωριό που το λέγανε Λιμπόχοβο. Από το Λιμπόχοβο περάσαμε τη Χειμάρα για να βγούμε στην πρώτη γραμμή. Τραβήξαμε για το βουνό Σεντέλι. Εκεί είδα τον πρώτο στρατιώτη μας νεκρό. Έτρεχε το αίμα του απάνω στο χιόνι. Οι στρατιώτες που ήτανε εκεί είχανε υποχωρήσει για να πάρομε εμείς τη θέση τους. Είχανε τα αντίσκηνά τους αφήσει και τα παραλάβαμε. Το βράδυ μου λένε Τσαπάκη, πήγαινε να φυλάξεις σκοπός. Ήτανε ένα χαράκωμα πιο πάνω και έπρεπε να πάω να φυλάξω σκοπός.
Όπως τραβούσα απάνω μου πάντηξε ένας και ήτανε κάτω και κοίτουντονε. Που θα πάω, του λέω. Δεν μου μιλεί. Τονε κουνώ και βλέπω ότι ήτανε σκοτωμένος. Πάω πιο πάνω βλέπω και άλλο στρατιώτη σκοτωμένο. Το πρωί που ξημέρωσε επήγαμε με ένα από τση Αρχάνες, Καρπουζάκη Νίκο, πιάνομε τα σκαπανικά και βγάλαμε ένα λάκκο και τση θάψαμε. Μαζί τση θάψαμε, πρόσωπο με πρόσωπο.
Μια άλλη μέρα με πήρε ένας λοχαγός και ένας ανθυπολοχαγός να πάμε σε ένα ύψωμα να κανονίσομε τση βολές του πυροβολικού μας. Επήγαμε σε ένα φυλάκιο. Εγώ έμεινα πιο πίσω. Μόλις τση αντιληφθήκανε οι Ιταλοί τση σκοτώσανε και τση δυο. Μου λέει ένας άλλος αξιωματικός Τσαπάκη πήγαινε να πάρεις τη θέση τους. Επήγα και επέφτανε οι όλμοι από πάνω μου σύννεφο. Κάνω το σταυρό μου, εγύρισα και εκοίταξα τον ουρανό. Σύρθηκα με την κοιλιά και γκρεμίστηκα από κάτω σε ένα μικρό γκρεμό. Εσταμάτησα εκεί. Ένας από το Αμαριανό ήτανε εκεί, Κριτσωτάκης Μανόλης. Ζεις μου λέει, ναι ζω του απαντώ.
Μετά από πέντε έξι μέρες ήβανε το δικό μας πυροβολικό στσι Ιταλούς. Είχανε παρμένη την απόσταση λάθος. Επέσανε οι οβίδες απάνω στα δικά μας αντίσκηνα. Εκαθόμουνα με τέσσερις στρατιώτες από το Ηράκλειο μέσα στο αντίσκηνο. Ποιος μου λέει και σηκώνομαι από το αντίσκηνο και πορίζω και δεν είχα πάει 30 μέτρα και πέφτει η οβίδα απάνω στο αντίσκηνό μας.
Τρέχουνε και τηλεφωνούνε οι άλλοι να μη ρίχνουνε άλλο γιατί πέφτουνε οι οβίδες στο μέρος μας. Τρέχω πίσω και βλέπω ότι και οι τέσσερις Ηρακλειώτες είχανε σκοτωθεί. Ποιος μουʼπε να σηκωθώ να φύγω πιο πέρα ; Αποσπέρας είδα όνειρο τον μπάρμπα μου τον Ψιλονικόλη, ένα αδερφό τση μάνας μου και μουʼλεγε:
-Μη φοβάσαι μωρέ παιδί μου και δεν παθαίνεις πράμα!
Το βράδυ είδα τʼόνειρο και το πρωί ήπεσε η οβίδα στο αντίσκηνό μας.
Ένα βράδυ 10 η ώρα μας ειδοποιήσανε ότι πρέπει να φύγομε γιατί θα μας αντικαταστήσουνε. Κατεβαίνομε στην Κλεισούρα και βλέπω πολύ κόσμο, πολλούς στρατιώτες μας μαζωμένους.
Τότε εμάθαμε ότι θα υποχωρήσομε. Τα πέταξα όλα και κράτηξα μόνο το όπλο μου. Όταν εφτάξαμε στα Γιάννενα επαραδώκαμε τα όπλα μας τσι Γερμανούς. Δίδω το δικό μου σε ένα Γερμανό του δίνει μια κάτω τοʼσπασε και το πέταξε πέρα…
(+ Τσαπάκης Βαρδής τ. Μιχαήλ, Κασταμονίτσα - Οκτώβρης 2003 )
… εγώ υπηρετούσα στο ορεινό πυροβολικό. Ήμουνα λοχίας. Φτάσαμε μέχρι την Τρεμπεσίνα και εκεί στήσαμε τα πυροβόλα. Από την Τρεμπεσίνα αρχίσαμε τις μάχες και ρίχναμε βλήματα μέρα νύχτα συνέχεια. Οι Ιταλοί ερίχνανε περισσότερα από μας, είχαν πιο πολλά πυρομαχικά. Από την Κασταμονίτσα έδωσε ο Θεός να μη σκοτωθεί κανείς στην Αλβανία από τα 27 άτομα που πήγαμε στον πόλεμο. Εγυρίσαμε όλοι. Θυμούμαι το κρύο που περάσαμε στα βουνά. Εβγάναμε ένα λάκκο και βάζαμε τα μικρά μας αντίσκηνα και εμέναμε τη νύχτα. Το πρωί τα είχε μισοσκεπάσει το χιόνι. Είδα πολλούς σκοτωμένους Ιταλούς σʼαυτόν τον πόλεμο. Να πω την αλήθεια εγώ τσι λυπήθηκα. Αυτοί δεν τον εθέλανε τον πόλεμο…
(+ Παπαδοκωστάκης Γεώργιος
τ. Νικολάου, Κασταμονίτσα, Οκτώβρης 2003)
…στου Μπαλαμπάνη το χάνι ήμουνα όταν μας έκανε την μεγάλη επίθεση στις 9 του Μάρτη ο Μουσολίνι. Θυμούμαι τσι Ιταλούς που βαδίζανε εναντίον μας, χιλιάδες ήτανε και γεμίσανε οι πλαγιές των βουνών. Ήτανε και στη γραμμή στον αμαξωτό μέσα οι Ιταλοί. Τα δικά μας όπλα τσι θερίζανε κι αυτοί δεν εκουνούσανε. Δεν εθέλανε να πολεμήσουνε. Την ημέρα εκείνη στση 9 του Μάρτη έγινε μεγάλο κακό. Σκοτωμός. Τα αεροπλάνα μας εβάνανε, το ιταλικό πυροβολικό μας έβανε, εμείς όμως ήμαστε σταθεροί. Τίποτα δεν εκαταφέρανε. Θυμούμαι που μας εβομβαρδίσανε και τις εγκαταστάσεις του εφοδιασμού. Ο Παπαδογιωργάκης από του Ξυδά ο αξιωματικός μπήκε σʼ ένα καταφύγιο και μετά το βομβαρδισμό που είχανε χαλάσει τα πάντα αυτός εκατάφερε να βγει ζωντανός μέσα από το καταφύγιο. Θυμούμαι τσι Ιταλούς αιχμαλώτους που τσι βάναμε σε μια γραμμή και τσι οδηγούσαμε στα πίσω. Αυτοί είχανε κατεβασμένα τα μούτρα τους, δεν μας εκοιτάζανε στα μάτια. Πολλά μουλάρια είχανε ψοφήσει μέσα στα ρυάκια και εκατεβαίναμε τα νερά, επερνούσανε από τα ψόφια μουλάρια και παρακάτω επίναμε εμείς νερό. Στην οπισθοχώρηση την ημέρα τση Λαμπρής είμαστε στο Καλπάκι. Μας φέρανε ένα αμάξι αρνιά να τα ψήσομε και θυμούμαι που κατεβήκανε τα ιταλικά αεροπλάνα και μας εβομβαρδίσανε και έβλεπες τα αρνιά και σηκώνουντανε στα ύψη τʼ ουρανού…
Αύριο η συνέχεια
* Ο Γιώργος Καλογεράκης είναι δάσκαλος, ιστορικός - ερευνητής

