Από το Δημήτρη Σάββα

Εχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε, αφού ήμουν στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού σχολείου. Συνήθιζαν όλοι σχεδόν οι κάτοικοι των χωριών του Πηλίου, κάθε Αύγουστο μήνα και συγκεκριμένα αρχές του μήνα, να πηγαίνουν στην πρωτεύουσα του νομού, στο Βόλο, στη Χώρα όπως θα λέγαμε, γιατί την περίοδο αυτή γινόταν το παζάρι του Σωτήρος.

Το έλεγαν έτσι, γιατί άρχιζε την παραμονή της Μεταμορφώσεως του Χριστού, στις 5 Αυγούστου δηλαδή. Και τι δεν εύρισκες εκεί, τι δεν πουλούσαν οι πλανώδιοι! Από βιβλία, παιχνίδια, διάφορα είδη νοικοκυριού, μέχρι ρούχα, παπούτσια, φαγητά, γλυκά και άλλα είδη. Χαρακτηριστικό γλυκό ήταν ο χαλβάς Φαρσάλων. Στην εμποροπανήγυρη όμως, πουλούσαν και ζώα ακόμα, ήταν το λεγόμενο μουλαροπάζαρο. Ήταν επόμενο λοιπόν, οι κάτοικοι των χωριών να συρρέουν για να ψωνίσουν ό,τι είχαν ανάγκη, αφού σε λίγο καιρό θα άνοιγαν τα σχολεία, θα έμπαινε το φθινόπωρο και ο χειμώνας έπρεπε να τους βρει πανέτοιμους. Τότε δεν υπήρχαν τα μεγάλα πολυκαταστήματα για να βρίσκεις τα πάντα, ούτε οι λαϊκές αγορές, ούτε οι σημερινοί περιπλανόμενοι έμποροι, μαύροι ή Κινέζοι συνήθως, που σήμερα έχουν κατακλύσει την αγορά, πουλώντας την πραμάτεια τους.

Μικρός λοιπόν εγώ, πήγα με τους γονείς μου στο παζάρι και ανάμεσα στα άλλα ψώνια, μου πήραν κι ένα ζευγάρι παπούτσια χειμωνιάτικα. Ο έμπορος παπουτσιών είχε στην παράγκα του μια στρογγυλή διαφημιστική ταμπέλα, σε μέγεθος ταψιού, που μου έκανε εντύπωση για το περιεχόμενό της. Είχε ένα στρουμπουλό αραπάκι, ξυπόλητο, που κρατούσε μια βούρτσα κι ένα κουτί Κάμελ και έλεγε: “Νάχα κι εγώ παπούτσια”! Αυτή η εικόνα μου έχει μείνει και τη θυμάμαι έντονα. Πάντοτε η διαφήμιση υπήρχε και είχε σκοπό να διαδώσει τη φήμη και να εξυπμνήσει (μόνο) τις αρετές, τα πλεονεκτήματα ενός αγαθού, προβάλλοντάς το μʼ αυτό τον τρόπο. Η διαφήμιση είναι τόσο παλιά, όσο παλιά είναι και η ανθρωπότητα. Και είναι λογικό, αφού ανταποκρίνεται βέβαια σε βαθύτατες ανάγκες του ανθρώπου και έχει σκοπό να επηρεάσει τον κοινωνικό περίγυρο, μεταστρέφοντάς τον σε μια επιθυμητή κατεύθυνση.

Σύμφωνα με ιστορικές πληροφορίες, τόσο στην αρχαία Ελλάδα, όπως και στην αρχαία Ρώμη, υπήρχαν οι κήρυκες, που διαφήμιζαν το κάθε εμπόρευμα, με το αζημίωτο φυσικά. Λέγεται ότι με τις διάφορες ανασκαφές ήρθαν στο φως και εμπορικές πινακίδες αλλά ανευρέθηκαν και αρκετές διαφημιστικές επιγραφές. Η διαφήμιση προήλθε από νέες μορφές εμπορικών σχέσεων οι οποίες διαδέχθηκαν το κλειστό κύκλωμα των συντεχνιών. Η εφεύρεση και η διάδοση της τυπογραφίας, έδωσε μεγάλη ώθηση στη διαφημιστική αγγελία. Οι πρώτες εφημερίδες στις αρχές του 16ου αιώνα, άρχιζαν να βάζουν διαφημίσεις για νʼ αντιμετωπίσουν τα έξοδα της έκδοσης αφενός, κι αφετέρου, για να διατηρούν την τιμή του φύλλου σε προσιτή για το κοινό τιμή. Στη Γαλλία και πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, υπήρχαν εφημερίδες αγγελιών. Ασφαλώς θα θυμούνται οι μεγαλύτεροι την διαφήμιση της οδοντόκρεμας Κολυνός, που έλεγε: “Η πρώτη φροντίς το πρωί και η τελευταία το βράδυ”. Μιλάμε για τη δεκαετία του πενήντα. Η δύναμη βέβαια της διαφήμισης ήταν μοναδική σε σημείο που ο καταναλωτής συμπαρασυρόταν: “Κʼυριε Βασίλη, θέλω να μου δώσεις έναν Κολυνό Κολγκέιτ”.

Αλλά και στο παλιό Ηράκλειο, των περασμένων χρόνων, ο έμπορος Ζαχαρίας Δαμιανάκης, σʼ ένα ημερολόγιό του με φύλλα, τα οποία περιείχαν και μαντινάδες, προσπαθούσε να διαφημίσει τα προϊόντα που πουλούσε, με το παρακάτω κείμενο:

“Θυμάσαι μπρε κουμπάρε, το ντουκιάνι του Δαμιανάκη στο Μεϊντάνι;”. “Το θυμάμαι, εδά να το δεις, που έχει και αυτοκίνητο και πέμπει σου ό,τι του παραγγείλεις, ντελόγο”. Ο παραπάνω διάλογος γινόταν από δυο γεροντάκια που τα έδειχνε η φωτογραφία του ημερολογίου να φορούν βράκες και να κάθονται σʼ ένα στρογγυλό τραπέζι, απολαμβάνοντας τον καφέ τους!

Ο Ζαχαρίας Δαμιανάκης είχε κατάστημα που πουλούσε ψιλικά, κλωστές, ζαχαρωτά και άλλα είδη για το νοικοκυριό. Όλα αυτά γίνονται τη δεκαετία του πενήντα. Πάντως, οι διαφημίσεις είχαν αρχίσει να γίνονται αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής των Ηραλειωτών. Ο αριθμός τους γιγαντώθηκε. Οι εφημερίδες, αργότερα τα περιοδικά και τα μέσα ενημέρωσης, ασχολήθηκαν αρκετά με τη διαφήμιση.

Σήμερα η ζωή μας έχει γίνει μια διαφήμιση και πολλές φορές κάποιοι σου επιβάλλουν με το έτσι το θέλω, κάποια πράγματα. Γίνεται μια ανελέητη πλύση εγκεφάλου. Αυτοί όμως είναι οι νόμοι της σημερινής αγοράς.

Βρισκόμαστε στα τέλη του 19ου αιώνα. Η τοπική Ηρακλειώτικη εφημερίδα “Ηράκλειο” μας κάνει λόγο για το φωτογραφείο “Η Καλλιτεχνία” των Μ. Βρυτσάκη και Χ. Στρουμπέλη. Τιμαί εις άκρον συγκαταβατικαί. Βρίσκεται στη συνοικία Μαχμούτ Αγά, οικία Ματθαίου Σφακιανάκη, παρά τω οινοπολείον Δασκαλάκη. Φυσικά, ακολουθεί το παρακάτω κείμενο από την πλευρά της επιχείρησης, το οποίο έχει σκοπό να πείσει ακόμα και τους πιο δύσπιστους πελάτες: “Το φωτογραφείον θα μένη διαρκώς εν Ηρακλείω. Θα διατηρή πάντοτε τας πλάκας, επομένως αντίτυπα των φωτογραφιών θα είνε εις θέσιν να δίδη εις τους φωτογραφουμένους και μετά παρέλευσιν πολλών ετών. Το φωτογραφείον αναδέχεται την εκτέλεσιν εργασιών και εν τοις περιχώροις. Έμπειρος φωτογράφος είνε προωρισμένος δια να περιέρχηται τας επαρχίας. Και αι εκ των επαρχιών φωτογραφίαι θα επεξεργάζωνται εν Ηρακλείω μετά της μεγαλητέρας ακριβείας, και αι πλάκες θα διατηρώνται πάντοτε, χάριν των θελόντων να λάβωσι βραδύτερον αντίτυπα”.

Επίσης μια άλλη διαφήμιση αναφέρεται σʼ ένα ατμόμυλο ο οποίος πουλιέται σε μοναδική ευκαιρία στην περιοχή του Κούμ Καπί στα Χανιά, παρά την οδόν την άγουσαν εκ Χανίων εις Χαλέπαν κείμενος, πωλείται εις λίαν συγκαταβατικήν τιμήν. “Ο θέλων να αγοράση τον άνω μύλον δύναται νʼ αποταθή εν Ηρακλείω μεν προς τον κ. Μπερίνταν υποπρόξενον της Αυστρίας, εν Χανίοις δε προς τον κ. Σαϊτ υιόν Ουστά Ρεχίτ, εντός 2 μηνών από σήμερον. Όσοι είσθε αγορασταί σπεύσατε, διότι θα σας προλάβουν άλλοι. Ευκαιρίαι, οία η παρούσα, σπανίως ευρίσκονται”.

Το εμποροραπτικό κατάστημα Χαρ. Θεοδωρίδου, ενημερώνει το έντιμο κοινό του. Χαρακτηριστικά η κομψότης, η στερεότης και η ευθήνια. Ο ιδιοκτήτης του καταστήματος καταλήγει: “Μετά της προσηκούσης προς το έντιμον κοινόν υπολήψεως. Εν Ηρακλείω τη 18 Οκτωβρίου 1893, Χαρίδημος Θεοδωρίδης”.

Τα ιδιαίτερα μαθήματα και τότε, έδιναν και έπαιρναν. Έτσι ο διδάσκαλος Βασίλης Καροφύλλης αναλαμβάνει ιδιαίτερες παραδόσεις σε μαθητές. Στο κατάστημα του Εμμανουήλ Τουπογιαννάκη, παρά την Δυτικήν Εκκλησίαν πωλούνται διάφορα είδη ποτών και εδωδίμων, πάντα αρίστης ποιότητος. Εν τω αυτώ καταστήματι πωλούνται και διάφορα οινοπνεύματα εις βαρέλια εις τιμάς ανεπιδέκτους συναγωνισμού. Ακόμα “Γεύσασθε και ίδετε”, κονιάκ εκ παλαιού αγνού οίνου, του εν Κορίνθω οινολογικού εργοστασίου Σταματίου Τρίπου. Μόνοι αντιπρόσωποι εν Ηρακλείω Λεωνίδας και Ανδρεας Ανεμογιάννης. Νέο σαπωνοποιείο, το Ηράκλειο, Π. Αγκριθαράκη, εν Ηρακλείω οδός Αγά Τσαρσί - απέναντι του Φουρνάκι. Μέγα κατάστημα Μπον Μαρσέ, Βεζασλέρ Τσαρσί, Αλή Μαζαρζαδέ Σίρη και αδελφού. Κονιάκ Μοσχάτου, αντιπρόσωπος Ηρακλείου είναι ο Θεμ. Βενιέρης, αγά Τσαρσί, πλησίον του κρεοπωλείου. Μεγάλη ευθήνια, Νέον Καζαζικο, Κωνσταντίνου Ε. Παπαδάκη, Πλατειά Στράτα, παρά το Μικρό Συντριβανάκι. Φαρμακείον και φαρμακεμπορείον, Γεωργίου Θ. Γεωργιάδου, Πλατειά Στράτα. Το κονιάκ επίσης Μαλβαζία του Περίδη και Σια, καθώς και στο βιβλιοπωλείο Στ. Μ. Αλεξίου εκοσμίσθησαν εσχάτως ημεροδείκται και πλουσιωτάτη συλλογή παιγνιδακίων δια την αρχιχρονιάν. Όλες βέβαια οι διαφημίσεις σύμφωνα με την εφημερίδα που προαναφέραμε κοστίζουν 10 γρόσια και το γραφείο της εφημερίδας βρίσκεται πλησίον της Μητροπόλεως στο Πλατύ Σοκάκι, κοντά στα γραφεία της σημερινής Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης.

Αρχές του εικοστού αιώνα, η Ηρακλειώτικη εφημερίδα “Ελπίς” μας ενημερώνει για γνήσιο κονιάκ, Καπνιστού Κόρπη και Νικολετάκη, πρώην αδελφών Καπνιστού και Σια. Επίσης σιδηρικά οικοδομών και ύλαι διʼ ελαιοχρωματισμούς εις την πλατεία Αμπάρ Αλτί πωλούνται από το κατάστημα - χρωματοπωλείο του Δ. Γ. Βουγιουκλάκη. Ακόμα, αρδευτικοί ανεμόμυλοι, χαλύβδινοι και γαλβανισμένοι διαρκείας αιωνίου, από το γενικό αντιπρόσωπο Γεώργιο Μ. Βιστάκη. Από το κατάστημα του Σπύρου Αλεξίου στην πλατεία Αμπάρ - Αλτί, πουλιούνται κυνηγετικά όπλα, εμπροσθογεμή και οπισθογεμή. Στα κάτω Ντερμιτζίδκα, οδός 133, αριθμός οικίας 8, είναι ο εμποροραπτικός οίκος Γεωργίου Πλεύρη. Πρόκειται για εκλεκτή συλλογή υφασμάτων και τελεία εφαρμογή φορεμάτων με Αθηναϊκό τακτ. Φυσικά, τα θέματα υγείας είχαν πάντα τον πρώτο λόγο: “Ο ιατρός Νικόλαος Δ. Κεφαλογιάννης, οριστικώς εγκατασταθείς εν Ηρακλείω, δέχεται επισκέψεις εν τη Κλινική του κειμένη παρά τα καταστήματα Σιβρισαριάν και Αζναβοριάν από της 8-11 π.μ. και 2-4 μ.μ. Εν τη αυτή κλινική εκτελούνται έρευναι μικροβιολογικαί και χημικαί αναλύσεις ούρων”.

Επίσης ο Νικόλαος Καρέλης, παππούς του καλού συναδέλφου, του κ. Ν. Καρέλλη, που εργάζεται στη ΔΕΠΤΑΗ, μέσω της διαφήμισης μας γνωστοποιεί το εξοχικό του ξενοδοχείο - καφεστιατόριο στην ωραία θέση Σπήλια Ηρακλείου. Ποικιλία γλυκών και ζαχαρωτών, πωλούνται στο ζαχαροπλαστείο “Παρθενών” του Εμμανουήλ Γ. Μεταξά. Κρασοβάρελα καινουργή και μεταχειρισμένα, πωλούνται στο κατάστημα του Ανδρέα Καστελλάκη στο Βεζίρ Τσαρσί, στην αγορά που υπήρχε στην περιοχή του Αγ. Τίτου. Στο νέο συντριβάνι υπήρχε νέο καπνοπωλείο του Μηνά Παναγιωτάκη: “Τρέξατε όλοι, όπου θα εύρητε εξαίρετον καπνόν και σιγαρέττα” καταλήγει το κείμενο της διαφήμισης. Φυσικά και εκείνη την περίοδο δεν θα μπορούσε να μην υπάρχει και κάποια διαφήμιση των καταστημάτων των αδελφών Αλικιώτη: “Βιβλιοπωλείο πλήρες, το μόνον εις το είδος τούτο καθʼ όλη την Κρήτην”.

Οι διαφημίσεις συνεχίζονται με αμείωτους ρυθμούς και κατά την προπολεμική περίοδο. Σας αναφέρω μερικές απʼ αυτές, όπως έχουν καταχωρηθεί σε εφημερίδες εκείνης της εποχής: “Ξαναγυρίζουν τα νειάτα όταν πίνετε γάλα Κούκλας”, “Γάλα Τροφός”, “Εντομοκτόνον BLACK FLAG, αντιπρόσωπος Κωνσταντίνος Ανυφαντάκης, Ηράκλειο”, “εργοστάσιον βαπτιστικών και στεφάνων γάμων στο ΜΟΝΑΔΙΚΟΝ, έναντι Μητροπόλεως, που να γίνεσθε κουμπάροι με λίγα έξοδα”, “υποδήματα ΑΛΕΞ, Εμμανουήλ Αλεξανδράκης”, “Βρώμη, πρωτίστης ποιότητος, προελεύσεως Ανατολής, Αδελφοί Λιαναντωνάκη”, “κατάστημα Αθηναϊκόν, η πηγή των φανελών, Δημοσθένους Παναγοπούλου, Πλατειά Στράτα, “Χαλβάδες Μπαλαμούτσου”, “Στου Αβεδίς εξασφαλίζει κάθε κυρία την απόλυτη καλαισθησία”, “Ρέγγες Ιάσων Γ. Σεμερτζάκης”, “Ξύλινοι οψιγιάδες, υιών Ν. Κωνσταντινίδη, Χανιώπορτα”, “Υποστηρίζετε την εγχώριον βιομηχανίαν αγοράζοντες μακαρόνια Καρούζου - Καστελάκη”, “Γραμμόφωνα Αγγλικά, Μάρκος Ανδρεαδάκης”, “Α.Ε. Ξενάκης - Λιανάς και Σια, τμήμα Παγοποιϊας”, “Η ραδιοφωνία εν Ηρακλείω, Κων/νος Ν. Τσαγκαράκης”, “ΦΩΚΙΩΝ, εκάστη Τρίτη μεσημβρία, διά Ρέθυμνο, Χανιά, Πειραιά, Χαλκίδα, Αιδηψό, Βόλο, Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο 5-50”, “Οξαλ - εντομοκτόνο, αποφεύγετε αυστηρώς να αγοράζετε εντομοκτόνα χύμα προς το συμφέρον σας και δια να μην έχετε απογοητεύσεις, Θεόδωρος Κουφάκης και Σια”, “Ναυτικό γραφείο Α.Π. Κόρπη τηλ. 551”. “Πρωτοφανείς εκπτώσεις στο υφασματοπωλείο Χριστ. Παντουβάκη, Πλατειά Στράτα, από Δευτέρα 27 Ιουνίου μέχρι Σάββατο 2 Ιουλίου”. “Το ΚΑΦΦΕΝΕΙΟΝ ΕΘΝΙΚΟΝ, το πράγματι Αθηναϊκόν εις εμφάνισιν”, “Κασμήρια, υιών Εμμανουήλ Γραίκη, έναντι ζαχαροπλαστείου Προβατίδου, πρώην Εδωδιματοπωλείον Ερμής”, “Ωρολογοπωλείον ΖΕΝΙΘ Μ. Μανουσάκη, συντριβάνι, τηλ. 2-51”. “Εγγραφείτε εις την Ιστορίαν της Κρήτης του κ. Ι.Δ. Μουρέλλου, Ηράκλειον - Κρήτης”, “Έπιπλα, Σπαγουλίδης, οδός 1821, Σεϊτάν Ογλού”, “Έπιπλα εις το εργοστάσιον Α. Κιοσκλή, παρά την οδόν Καινούργιας Πόρτας”, “Ανθοκομείον Κρίνος, όπισθεν Τριών Καμαρών”, “Νικόλαος Στυλιανού Ματζαπετάκης, “Δερματολόγος - Αφροδισιολόγος, εφαρμογή όλων των νέων θεραπευτικών μεθόδων. Θεραπεία δια διαθερμίας”. Επίσης το “υπερωκεάνειον Ανδρος, πρακτορείο Αδάμη”, “Εμμανουήλ Δερμιτζάκης, ιατρός Παθολόγος”, “Εργοστάσιο Σαπωνοποιϊας, το τέλειον, Νικόλαος Κεχαγιαδάκης οδός Σμύρνης Ηράκλειο Κρήτης”.

Και άλλες προπολεμικές διαφημίσεις κάνουν την εμφάνισή τους, όπως: “Σιγαρέττα Κρέτα”, “Το τσιγάρο του λαού, το κράτος με 5,50 δραχμές, “Τα πευκάκια του Ηλία, ένα εξοχικό κέντρο στο Μασταμπά” και η ταβέρνα Διόνυσος με εξαιρετικά παγωμένη μπύρα και υπέροχους μεζέδες.

Μεταπολεμικά και κυρίως στη δεκαετία του πενήντα, η διαφήμιση γιγαντώνεται και είναι ένα από τα όπλα της αγοράς. “Αρώματα, καλλυντικά, μπιζού, Μπαγορδάκης, Ηράκλειον”, “Φώτο Studio Τάκη Μακροδημήτρη οδός 1821”, “Κνωσός εστιατόριο - ζαχαροπλαστείο - γαλακτοπωλείο - κουζίνα εκλεκτή, το στολίδι του Ηρακλείου”, “Ηλεκτρονικά στεγνοκαθαριστήρια - βαφεία και πλυντήρια “Η Χιονάτη”, “Σχέδια - Χάρτες, Πόπη Λουλάκη, πτυχιούχος Τ.Σ.Π.”, “Υφάσματα φανταζί, Εφραίμογλου, πλατεία Κορνάρου τηλ. 7-68”. “Αφοί Ευτυχίδη, κοσμήματα λεπτού γούστου, ωρολόγια των καλυτέρων Ελβετικών εργοστασίων εις τιμάς ασυναγώνιστους”, “Εισαγωγαί, πωλήσεις Γερμανικών αυτοκινήτων Εφραίμογλου, πλατεία Κορνάρου τηλ. 7-68”, “ADAMʼS, το μεγαλύτερον και αρχαιότερον κατάστημα αναμνηστικών και ειδών τέχνης. Σπάνια συλλογή παλαιών αντικειμένων, οδός Ίδης 25, τηλ. 7-12”.

Μεγάλη λοιπόν η δύναμη της διαφήμισης που οι ρίζες της απλώνονται πολλά χρόνια πριν. Πάντοτε οι καλές διαφημίσεις έμειναν, συζητήθηκαν και άφθαρτες από το χρόνο εντυπωσιάσαν τους αποδέκτες τους! Θυμάμαι εκείνες τις επιλεγμένες διαφημίσεις του Λουμίδη, ή την παραγγελιά προς τον Ακάκιο, ότι τα μακαρόνια να είναι MISCO ή τα άλλα μακαρόνια ΝΤΕΒΕΤΑ, “πάντα καλοζυμωμένα με Πηλειορίτικα κρυστάλλινα νερά”. Αλλά και κατά την δεκαετία του εξήντα, τότε που είμασταν πιτσιρικάδες και η Εθνοσωτήριος Επανάσταση της 21ης Απριλίου ήθελε να μας κρατάει ενήμερους ποδοσφαιρικά, θυμάμαι τη διαφήμιση με το ξυραφάκι ASTOR αλλά και το μήνυμα που ήθελαν να περάσουν οι άρχοντες: “Κάθε πόλη και στάδιο, κάθε χωριό και γυμναστήριο”, βλέποντας τους συχνούς ποδοσφαιρικούς αγώνες από την τηλεόραση. Πραγματικά, αναπολούνται εκείνες οι μοναδικές διαφημίσεις! Και τι δεν μας θυμίζουν...! Την ξεγνοιασιά, την ανεμελιά, τις όμορφες στιγμές της παιδικής μας ηλικίας! Τότε που όλα ήταν ωραία, τότε που είμασταν παιδιά!