―Γιατί χτυπούν οι καμπάνες; απόρησε ο Βασίλης. Και χτυπούνε πένθιμα.

Ήταν οι καμπάνες της Τριμάρτυρης: τρία χτυπήματα και παύση, τρία χτυπήματα και παύση. Σε λίγο, σαν αντίλαλος, ακουστήκανε κι οι καμπάνες τού Αγίου Κωνσταντίνου της Καινούριας Χώρας και τʼ Αγίου Νικολάου της Σπλάντζιας. […]

Εντύθηκε βιαστικά κι εβγήκε. Επήρε το δρόμο προς την Αγορά, όλο και κάποιο γνωστό θα συναντούσε εκεί. Πριν να φτάσει, είδε τον κουμπάρο του να ʼρχεται απʼ αντίκρυ.

―Ποιος; τόνε ρώτησε.

Ένʼ αυτοκίνητο πέρασε κείνη τη στιγμή από το δρόμο και δεν εκατάλαβε αν του απάντησε ή όχι. Κι οι δυο κινήσανε την ίδια στιγμή κι εσυναντηθήκανε στη μέση του δρόμου.

―Ο Βενιζέλος, είπε ο Βατσάκης και τον έπιασε από το μπράτσο, να περάσουνε στο πεζοδρόμιο προς τη μεριά της Αγοράς.

Ο Βασίλης ένιωσε σα να δέχτηκε ένα δυνατό χτύπημα κατακέφαλα. Του φάνηκε πως η άσφαλτος εκυμάτιζε κάτω από τα πόδια του, σα να ʼτανε θάλασσα.

―Όχι! τραύλισε. Δεν είναι δυνατόν!

―Κι όμως, είπε ο κουμπάρος του. Ο Πρόεδρος έφυγε για πάντα.

―Τώρα που τον εχρειαζόταν ο τόπος περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Μόνο αυτός θα μπορούσε νʼ αποτρέψει μια δικτατορία.

―Τώρα που εκείνος απόθανε, δεν έχουν ανάγκη να καταφύγουνε σε πραξικοπηματικές λύσεις.

―Μακάρι να γίνει όπως το λέεις. Θα ʼναι η τελευταία του προσφορά προς την Ελλάδα. Βλέπεις, και νεκρός προσφέρει.

Του ʼρθανε δάκρυα. Έβγαλε το μαντίλι και τα σκούπισε.

Στην πλατεία της Αγοράς οι Χανιώτες συνδυό συντρείς εκουβεντιάζανε το θέμα. Άνθρωποι άγνωστοι μεταξύ τους αγκαλιάζουνταν κι αρχίζανε το κλάμα στη μέση της πλατείας.

―Πότε θα τόνε φέρουνε στον Πειραιά; ρώτησε τον κουμπάρο του ο Βασίλης.

―Κανείς δεν ξέρει ακόμη.

―Τι λες, πάμε στην Αθήνα; Εκεί θα γίνει ο μεγάλος θρήνος. Όλη η προσφυγιά θα κατεβεί να τον αποχαιρετήσει.

―Όμως εδώ θα τόνε θάψουνε, πιστεύω. Αυτό ʼναι και το σωστό. Από τούτα τα χώματα ξεκίνησε, σʼ αυτά πρέπει να γυρίσει.

―Ναι, αυτό ʼναι το σωστό.

Άλλοι έρχουνταν στην Αγορά, άλλοι φεύγανε. Κι οι καμπάνες να χτυπούνε συνέχεια.

Το ξάφνιασμα για το κακό μαντάτο πέρασε, έμεινε όμως η βαρειά θλίψη.

«Η 18η Μαρτίου θα μείνει στην Iστορία» σκέφτηκε ο Βασίλης. «Γιατί σύντομα θʼ αλλάξουν όλα, τίποτα δε θα ʼναι όπως πρώτα. Οι εφημερίδες των αντιπάλων του παριστάνουνε τις λυπημένες. Κροκοδείλια δάκρυα. Οι υποκριτές, όσο ζούσε, είχανε λυσσάξει να τόνε φάνε. Και τώρα, αν προσέξεις πιο πολύ τα γραφόμενα των περισσότερων, θα δεις την ανακούφιση που νιώθουνε, γιατί πέθανε και τους άφησε ελεύθερο το πεδίον δράσεως. Άλλωστε υπάρχουνε κι εφημερίδες που δεν διστάζουνε να φανερώσουν τα πραγματικά τους αισθήματα, όπως το Ελληνικόν Μέλλον: «Η πλειοψηφία του πραγματικού ελληνικού πληθυσμού της χώρας σχεδόν, πανηγυρίζει με την ανέλπιστον και απροσδόκητον είδησιν του θανάτου τού Βενιζέλου. […] Δεν υπάρχει πλέον ο Εφιάλτης !»

Οι μέρες επερνούσανε κι ο νεκρός δεν ερχόταν ακόμη στον τόπο του. Τον είχανε, λέει, σε λαϊκό προσκύνημα στο σπίτι του στο Παρίσι. Στις 23 του μήνα ακούστηκε πως εξεκίνησε από το σταθμό της Λυών.

[…] Δυο μέρες αργότερα έφτασε στο Μπρίντεζι, όπου τον επαράλαβε ελληνικό αντιτορπιλλικό. Την άλλη μέρα έγινε γνωστό πως το πλοίο θα ʼρχόταν ίσια στα Χανιά, γιατί οι εχθροί του απειλήσανε πως ο «λαός» θα κάμει την Αθήνα ρημαδιό, αν φτάσει εκεί ο νεκρός. «Διότι ο ελληνικός λαός […] μισεί θανασίμως τον Βενιζέλον. Τον μισεί θανασίμως και νεκρόν όντα», έγραφε πάλι η εφημερίδα Ελληνικόν Μέλλον.

―Να ποιοι θα μας κυβερνούν από τώρα κι ύστερα! σχολίασε ο Βασίλης. Να ποιες κωλοφυλλάδες διαμορφώνουν το μέλλον μας!

Ο Δεμερτζής υποκύπτοντας στις φοβέρες των αντιβενιζελικών, εζήτησε από την Έλενα να μεταφερθεί ο νεκρός στην Κρήτη, χωρίς να περάσει από την Αθήνα.

Η προκυμαία των Χανιών ήταν ασφυκτικά γεμάτη: άντρες με ρεπούμπλικες, με τραγιάσκες, με κροσσάτα κεφαλομάντιλα, γυναίκες με μαύρα τσεμπέρια σφιχτοτυλιγμένα στο κεφάλι. Αν εφωνάζανε θα τρανταζόταν η πόλη, αν εμιλούσανε θα ʼτανε σα να ʼχανε σηκωθεί στον αέρα μυριάδες μέλισσες. Όμως λιγοστοί ήτανε που λέγανε κάτι στο διπλανό τους κι αυτοί με σιγανή φωνή. Οι περισσότεροι σηκώνουνταν κάθε τόσο στις μύτες των ποδιών τους κι ετεντώνανε τους λαιμούς τους να δούνε. Σʼ όλα τα χτίρια ήταν υψωμένες σημαίες μεσίστιες και τα μπαλκόνια ντυμένα με πολλές πήχες μαύρο πανί. Με μαύρη μπογιά είχανε βαφτεί το φρούριο του Φιρκά, ο φάρος κι ο λιμενοβραχίονάς του.

Το πλοίο είχε σταθεί έξω από το λιμάνι κι η ατμάκατος με το νεκρό και την οικογένειά του κατευθυνότανε προς το μώλο. Έφτασε, πλεύρισε κι οι ναύτες εσηκώσανε το βαρύ φέρετρο και το βγάλανε στη στεριά. Άντρες μεγαλόσωμοι, ντυμένοι κρητικά, το σηκώσανε στους ώμους τους. Ο δεσπότης κι οι παπάδες εμπήκανε μπρος κι εκινήσανε. Πίσω τους η μπάντα του Δήμου. Χωροφυλάκοι σπρώχνανε τον κόσμο νʼ ανοίξει πέρασμα στην πομπή. Το νεκρό ακολουθούσε η γυναίκα του, με μια μαύρη πλερέζα να της σκεπάζει το κεφάλι και το πρόσωπο, κι οι δυο γιοι τού Λευτέρη, Κυριάκος και Σοφοκλής.

Οι άνθρωποι παραμερίζανε με δυσκολία, βγάνανε τα καπέλα και τα κεφαλομάντιλα κι εκάνανε το σταυρό τους. Πολλοί κρατούσανε μαντίλια και τα φέρνανε στα μάτια και στα μάγουλά τους. Η πομπή προχωρούσε αργά με τους ήχους του πένθιμου εμβατήριου. Ανέβηκε το δρόμο προς τη Μητρόπολη, πέρασε τη στοά του Τσάρου κι εμπήκε στην Τριμάρτυρη. Η μουσική κι οι στρατιώτες εμείνανε στο προαύλιο. […] Από την ανοιχτή πόρτα έφτανε ώς έξω η ψαλμωδία της νεκρώσιμης ακολουθίας. Ο κόσμος εστεκότανε σιωπηλός, σα να την άκουγε πρώτη φορά. […]

Όταν ετέλειωσαν οι επικήδειοι - ώρα προχωρημένη - η πομπή κίνησε για τη Χαλέπα. Το φέρετρο αποτέθηκε σʼ έναν κιλλίβαντα που τον έσερναν οι μαυροντυμένοι βρακοφόροι. Τα μάτια τους εκοίταζαν ίσια μπροστά, σαν υπνωτισμένα, και στα χείλια τους είχε πετρώσει η πίκρα της ορφάνιας. Δεξιά κι αριστερά του δρόμου πήχτρα ο κόσμος, σιωπηλός και θλιμμένος.

[…] Ο νεκρός, σέρνοντας πίσω του τις χιλιάδες του λαού, έφτασε στη Χαλέπα. Έξω από το σπίτι του έγινε μια μικρή στάση, σα για να τʼ αποχαιρετήσει, και στη συνέχεια η πομπή πέρασε την καγκελόπορτα της Αγίας Μαγδαληνής. Οι παπάδες, το φέρετρο, οι συγγενείς κι οι πιο στενοί φίλοι μπήκανε στη μικρή εκκλησία, που ʼχανε χτίσει οι Ρώσοι στις αρχές του αιώνα για τον πρίγκιπα Γεώργιο. Αφαιρέθηκε το καπάκι τής κάσας κι οι άνθρωποι, τελειώνοντας η ακολουθία, αρχίσανε να περνούν, ατέλειωτη σειρά, μπρος από το νεκρό. […] Ο Βενιζέλος εκειτόταν ανάμεσα στʼ άνθη με μιαν ακινησία αφύσικη. […].