Του Κ. Μπογδανίδη
SOS για την Ανατολική κυρίως Κρήτη σημάνει η μελέτη του ΥΠΕΧΩΔΕ για το υδάτινο δυναμικό της χώρας. Το υπουργείο στην εμπεριστατωμένη μελέτη του παρουσιάζει τα προβλήματα που υπάρχουν στο νησί και τονίζει την ανάγκη να γίνουν φράγματα, λιμνοδεξαμενές, αξιοποίηση των υφάλμυρων πηγών και σοβαρότερη διαχείριση των υδάτων. Δεν αποκλείει μάλιστα να υπάρξει και μεταφορά νερού από τα δυτικά στα ανατολικά!
Το ΥΠΕΧΩΔΕ αναγνωρίζει στην μελέτη του ότι το υδατικό Διαμέρισμα Κρήτης είναι πλούσιο σε υδατικούς πόρους, που μπορούν να καλύψουν τις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες του νησιού αλλά αναφέρει ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι “η χωρική κατανομή των υδατικών πόρων σε σχέση με τις ανάγκες”.
Το δυτικό τμήμα, τονίζει, του διαμερίσματος είναι πλούσιο σε υδατικούς πόρους, με μεγάλη ανάπτυξη υπόγειων και επιφανειακών νερών.
Προς τα ανατολικά οι βροχοπτώσεις μειώνονται, και σε συνδυασμό με την υφαλμύριση των υπόγειων νερών, το ισοζύγιο προσφοράς-ζήτησης καθίσταται ελλειμματικό, με προβλήματα ακόμα και στην κάλυψη των αναγκών ύδρευσης (π.χ. Ηράκλειο).
Ο συνολικός όγκος βροχοπτώσεων που δέχεται το υδατικό διαμέρισμα ανέρχεται σε 7 500 hm3 ετησίως. Από την ποσότητα αυτή η επιφανειακή απορροή εκτιμάται σε 1 558 hm3, δηλαδή σε ποσοστό 58% της ενεργού βροχόπτωσης. Αντίστοιχα η ποσότητα που κατεισδύει και εμπλουτίζει τους υπόγειους καρστικούς κυρίως υδροφορείς, και δευτερευόντως τους προσχωματικούς, ανέρχεται σε 1 370 hm3 ετησίως.
Το μεγαλύτερο τμήμα υπόγειων νερών καλής ποιότητας συναντάται στα Λευκά Όρη του Νομού Χανίων, ενώ αντίθετα προς τα ανατολικά, όπου και συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο μέρος των δραστηριοτήτων (γεωργία και τουρισμός), εκδηλώνονται μεγάλες υφάλμυρες πηγές εξαιτίας της γεωλογικής δομής.
Η εκμετάλλευση των υδροφορέων που αναπτύσσονται σε κοκκώδεις σχηματισμούς βρίσκεται σε οριακή κατάσταση λόγω της διείσδυσης της θάλασσας. Η πιθανή ανάπτυξη φραγμάτων στις ανάντη περιοχές θα πρέπει να λάβει υπόψη και την τροφοδοσία των κοκκωδών υδροφορέων.
Από την επιφανειακή απορροή του διαμερίσματος μπορεί να αξιοποιηθεί μικρό μόνο μέρος, της τάξεως του 10%. Το μικρό αυτό ποσοστό οφείλεται στη γεωμορφολογική και γεωλογική δομή του διαμερίσματος.
Τα φράγματα
Ήδη με βάση το πρόγραμμα φραγμάτων και λιμνοδεξαμενών του ΥΠΓΕ και του ΥΠΕΧΩΔΕ, με την ολοκλήρωση αυτών που κατασκευάζονται και αυτών που έχουν μελετηθεί, θα συγκεντρώνεται ποσότητα ίση με 180 hm3, σε υπερετήσια όμως βάση.Απαιτείται συντονισμός και συνεργασία των διαφόρων φορέων που πραγματοποιούνυδρολογικές-υδρογεωλογικές μετρήσεις στο διαμέρισμα. Υπάρχει μεγάλος αριθμός μετρητικών σταθμών στο νησί, πολλές φορές άνισα κατανεμημένων στο χώρο. Επομένως θεωρείται αναγκαία η αναδιάταξη των υφιστάμενων σταθμών για την κάλυψη περιοχών που παρουσιάζουν ενδιαφέρον, υδρολογικό και υδρογεωλογικό, και δεν καλύπτονται σήμερα επαρκώς (όπως είναι οι περιοχές με μεγάλα υψόμετρα).
Σε ό,τι αφορά την ποιότητα των επιφανειακών νερών, προκύπτει ότι τα διαθέσιμα ποιοτικά χαρακτηριστικά των ποταμών Κουρταλιώτη, Σπηλιανού και Κοιλιάρη τους καθιστούν καταρχήν κατάλληλους για απόληψη νερού προς πόση και τους κατατάσσουν στην κατηγορία Α1 (Οδηγία 75/440/ΕΟΚ). Αντίθετα, οι ποταμοί Γεροπόταμος και Αναποδάρης κρίνονται ακατάλληλοι για ύδρευση λόγω των υψηλών συγκεντρώσεων θειικών.
Σε ό,τι αφορά την ποιότητα των υπόγειων νερών, επισημαίνεται ότι στην ενδοχώρα είναι πολύ καλή, με χαμηλές τιμές διαλυμένων αλάτων και νιτρικών, και τα νερά χαρακτηρίζονται κατάλληλα για ύδρευση. Αντίθετα, προβλήματα ποιότητας εμφανίζονται σε παράκτιους υδροφορείς, όπου παρατηρείται υφαλμύριση των νερών λόγω ανάμιξης με θαλάσσιο νερό. Ο βαθμός υφαλμύρισης εξαρτάται κυρίως από τον βαθμό εκμετάλλευσης των υπόγειων νερών. Τα εντονότερα προβλήματα υφαλμύρισης καρστικών πηγών εμφανίζονται στο ανατολικό και βόρειο τμήμα της νήσου.
Από το ΥΠΕΧΩΔΕ προτείνεται δημιουργία ενιαίου αρχείου υδρογεωλογικών παρατηρήσεων για τα υδατικά αποθέματα του νησιού, κυρίως όμως συντονισμός των διαφόρων υπηρεσιών(ΥΕΒ, ΙΓΜΕ, ΟΑΔΥΚ, ΟΑΝΑΚ, κλπ.), που είναι απαραίτητος για την αξιοποίηση και επέκταση της έρευνας που αφορά στην ανάπτυξη των υπόγειων υδατικών πόρων. Πρέπει να συνεχιστεί και να εντατικοποιηθεί η προσπάθεια εντοπισμού αξιοποιήσιμου υπόγειου νερού στους εκτεταμένους καρστικούς υδροφορείς του νησιού, να αναρρυθμιστούν αυτοί με κατάλληλα έργα (γεωτρήσεις, φρέατα, στοές), να εφαρμοστούν προγράμματα τεχνητού εμπλουτισμού και οικονομοτεχνικά κατάλληλη τεχνολογία για την εκμετάλλευσή του.
Ακόμη, πρέπει να συνεχιστεί η προσπάθεια για αξιοποίηση των υφάλμυρων πηγών, προτού το νερό τους αναμειχθεί με τη θάλασσα, με ιδιαίτερη έμφαση στις πηγές Αλμυρού Ηρακλείου, Γεωργιουπόλεως, Κουρνά και Αλμυρού Αγίου Νικολάου.
Χρειάζεται να εκπονηθούν μελέτες που θα εξετάζουν τις δυνατότητες κατασκευής ταμιευτήρων επιφανειακού νερού σε κατάλληλες θέσεις, πέραν αυτών που έχουν ήδη μελετηθεί. Εδώ εντάσσεται και η μελέτη του φράγματος Αποσελέμη, στην οποία εκτιμάαι ότι με την κατασκευή του είναι δυνατή η επίλυση του προβλήματος της ύδρευσης του Ηρακλείου και του Αγίου Νικολάου. Με την κατασκευή των φραγμάτων για τη συγκέντρωση της επιφανειακής απορροής θα περιοριστούν οι ποσότητες που διηθούνται και τροφοδοτούν τους υπόγειους υδροφορείς, και επομένως θα πρέπει να επανεκτιμηθούν οι αντλούμενες ποσότητες, προκειμένου να μη διαταραχτεί το ισοζύγιο. Καθίσταται έτσι αναγκαία η ενιαία διαχείριση κατά λεκάνη των επιφανειακών και υπόγειων νερών, γιατί αλληλοεξαρτώνται.
Απαιτούνται μέτρα προστασίας για την αποφυγή της διάβρωσης από τη δράση των χειμάρρων με κατάλληλα έργα ορεινής υδρονομίας. Τα έργα αυτά αναμένεται ότι θα συμβάλουν και στον εμπλουτισμό των υπόγειων υδροφορέων. Ήδη εφαρμόζονται σημαντικά προγράμματα με αντίστοιχους στόχους, που όμως δεν προχώρησαν με τον αναμενόμενο ρυθμό, κυρίως λόγω των ειδικών γεωμορφολογικών συνθηκών του διαμερίσματος, που δημιουργούν σημαντικά οικονομοτεχνικά προβλήματα στην κατασκευή των σχετικών έργων.
Πρέπει οι υφιστάμενοι περιορισμοί άντλησης νερού για αρδευτική χρήση σε όλες τις περιοχές της Κρήτης (Ιεράπετρα, Ρέθυμνο κλπ) να επικαιροποιηθούν με την εφαρμογή σύγχρονων υδρολογικών ισοζυγίων, ώστε να αποφευχθεί η περαιτέρω υφαλμύριση των τοπικών υπόγειων υδροφορέων. Η αναπλήρωση των ελλειμμάτων νερού, λόγω των παραπάνω περιορισμών, θα γίνει με την κατασκευή των αρδευτικών δικτύων από τα μελετηθέντα φράγματα, σε συνδυασμό με εφαρμογή προγραμμάτων τεχνητού εμπλουτισμού, καθώς και με πιθανή κατασκευή υπόγειων διαφραγμάτων, όπου η γεωλογική δομή το επιτρέπει.
Το ΥΠΕΧΩΔΕ μάλιστα επαναφέρει κι ένα παλιό σχέδιο στο προσκήνιο: Χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση της δυνατότητας ανάπτυξης δικτύων μεταφοράς υπόγειου νερού από το δυτικό πλούσιο τμήμα προς το ανατολικό για την κάλυψη των αυξημένων εκεί αναγκών. Υπάρχουν μελέτες για την κατασκευή ενός τέτοιου αγωγού νερού, που θα μεταφέρει υπόγεια νερά από το δυτικό τμήμα των Χανίων προς τις ανατολικές περιοχές, το έργο όμως βρίσκεται σε αναστολή.
Απαιτείται προστασία των επιφανειακών και υπόγειων νερών από τα βιομηχανικά απόβλητα (ιδίως του μεγάλου αριθμού ελαιοτριβείων) και από τα αστικά λύματα με ολοκλήρωση των εγκαταστάσεων επεξεργασίας βιομηχανικών αποβλήτων και αστικών λυμάτων (κυρίως σε μικρούς οικισμούς). Επίσης, απαιτείται συστηματική παρακολούθηση της ρύπανσης και εκτίμηση της ελάχιστης διατηρητέας παροχής στους κυριότερους χειμάρρους.
Σε ό,τι αφορά τη διαχείριση αστικών λυμάτων, και με βάση την ισχύουσα νομοθεσία, θεωρείται σκόπιμη η υλοποίηση των έργων που θα εξυπηρετούν τους οικισμούς με, πληθυσμό άνω των 2000 κατοίκων (παράκτιους και μη) οι οποίοι δεν εξυπηρετούνται σήμερα από αποχετευτικό δίκτυο και ΕΕΛ. Ο τρόπος συλλογής και επεξεργασίας (δηλαδή αριθμός και μέγεθος εγκαταστάσεων) για τις περιοχές αυτές απαιτεί ειδική οικονομοτεχνική μελέτη.
Τέλος, λέει ότι είναι αναγκαία η εκπόνηση μελετών για την εκμετάλλευση του υδατικού δυναμικού της Κρήτης για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, δεδομένου ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις για κατασκευή μικρών υδροηλεκτρικών έργων που μπορούν να καλύψουν τοπικές ανάγκες.

