Συνέντευξη στην Σοφία Τσεντελιέρου

Όλοι έχουμε μια παιδική ζωγραφιά μέσα μας, μια ωραία σελίδα. Αρκεί, όμως, να έχει θεμέλια. Δυστυχώς, επειδή τώρα όλα τα καταστρέφουμε, εμείς προσπαθούμε, τουλάχιστον, αυτά που έχουμε ή υπάρχουν ακόμα να μην τα ρίχνουμε κάτω.

Ξεκίνησε από την Απείρανθο της Νάξου, εκεί μετέτρεψε το πατρικό της σε έναν χώρο όπου συμβιώνουν αρμονικά ο λαϊκός πολιτισμός και η παιδική τέχνη, για να καταλήξει στο Ατσιπόπουλο του Ρεθύμνου και να προσφέρει στους Κρητικούς, και ιδιαίτερα τα μικρά παιδιά, το Μουσείο Μικρών Πραγμάτων.

Η συγγραφέας, ποιήτρια, εκπαιδευτικός, μα πάνω από όλα μια γυναίκα που έχει δώσει τη ζωή της για τα παιδιά, η Σοφία Καστρησίου, χαρίζει στους μαθητές που επισκέπτονται το χώρο της ένα μοναδικό θέαμα, ένα δρώμενο μέσα από το οποίο τους διδάσκει μαθήματα ζωής. Στα πιο μικρά και φαινομενικά ασήμαντα πράγματα, όπως είναι ένα βότσαλο, μπορεί να κρύβονται οι πιο σπουδαίοι θησαυροί, αυτό ανακαλύπτει κανείς μόλις εισέλθει στο χώρο του Μουσείου.

Η Σοφία Καστρησίου μιλάει στην «Π» για το πρόγραμμα «Άγγιξε ένα μουσείο», για τον όρο «παιδικός πολιτισμός» ενώ τονίζει πως «ο άνθρωπος δε χάνει ποτέ την παιδική ζωγραφιά που κρύβει μέσα του»

«Π»: Πώς ξεκίνησε η ιδέα να ασχοληθείτε με το λαϊκό πολιτισμό;

Σοφία Καστρησίου: Πιστεύω ότι ο άνθρωπος, όπου πάει, κουβαλάει τον πολιτισμό του, έχουμε, βέβαια, πολλών ειδών πολιτισμούς. Εγώ μεγάλωσα σε ένα χωριό, την Απείρανθο της Νάξου, όπου οι γυναίκες, τα σπίτια τα φροντίζανε και οι άντρες τα προστατεύανε, θυμάμαι, ας πούμε, τα ντουλάπια μας με τα γυαλικά… η «λαλά» μου, η γιαγιά μου, είχε πάει στην Πόλη και αυτές οι γυναίκες μεταφέρανε έναν πολιτισμό, τον οποίο κρατάμε ακόμα και σήμερα. Γεννήθηκα σε ένα περιβάλλον που η μάνα μου, το αντικείμενο, το ποτήρι το γυάλινο, το προστάτευε και το στόλιζε για να χαρεί η οικογένεια και να το δει ο άλλος που θα έρθει, το ίδιο πράγμα έκανα στο χώρο μου, αν έρθετε θα δείτε ότι είναι κάτι αντίστοιχο. Η θεία μου έλεγε τα παραμύθια της με τον ωραιότερο τρόπο, αυτά τα παραμύθια ήταν ένα δρώμενο, με το τίποτα σε κρατούσε και σε έκανε να οραματίζεσαι και εγώ πιστεύω ότι από εκεί είναι οι ρίζες για τη δουλειά που κάνω τώρα. Εμείς γεννηθήκαμε εκεί, πήγαμε σχολείο, ήθελα να σπουδάσω ζωγραφική, τότε δεν ήταν κάτι καλό να πας στη σχολή καλών τεχνών, τελείωσα αρχιτεκτονικό σχέδιο και όταν δούλεψα και μάζεψα χρήματα πήγα στην Ιταλία, όπου είχα τον ξάδερφο μου. Μάζευα αυτά τα πράγματα από μικρό παιδί, τα αγαπούσα, τα προστάτευα, τα έφτιαχνα και τα είχα στο χώρο μου αλλά πήγα στο σχολείο, δίδαξα 16 χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση μέσα από το λαϊκό πολιτισμό, είδα και τον «παιδικό πολιτισμό». Μετά δε μου πήγαινε να σταματήσω το εκπαιδευτικό έργο, μου άρεσε το ότι τα παιδιά έρχονται εδώ και σου λένε θα κάνω κι εγώ ένα μουσείο, τι άλλο να θέλω;

«Π»: Τι εννοείτε όταν αναφέρεστε στον όρο «παιδικός πολιτισμός;

Σοφία Καστρησίου: Είναι αυτή η ανάγκη για την ομορφιά, τη χαρά, η αγάπη που εκπέμπει ένας καθαρός πολιτισμός του παιδιού, πριν αρχίσουν οι επιρροές. Μετά το παιδί γίνεται χίλια δυο πράγματα...Όσο είναι σε αυτή την ηλικία, είναι αυτός ο πολιτισμός που ζωγραφίζει και μιλάει… δηλαδή, σου αποκαλύπτει τη σκέψη του, αυτή είναι η ομορφιά. Είναι μια λειτουργία ο παιδικός πολιτισμός, δεν είναι μια ικανότητα. Το ότι το παιδάκι ζωγραφίζει είναι ένα ξεδίπλωμα του ανθρώπου. Πώς είναι μέσα στην κοιλιά και σιγά- σιγά γίνεται και ο χαρακτήρας, πιο πολύ έχει μεγάλη σημασία το ξεδίπλωμα του χαρακτήρα.

«Π»: Πώς χάνεται ο παιδικός πολιτισμός;

Σοφία Καστρησίου: Είναι το περιβάλλον από κει και πέρα. Αν ο άνθρωπος έχει, από τη μικρή του ηλικία, ζήσει και βιώσει το λαϊκό πολιτισμό, εγώ πιστεύω ότι ποτέ δε χάνει την παιδική ζωγραφιά που κρύβει μέσα του. Όλοι έχουμε μια παιδική ζωγραφιά μέσα μας, μια ωραία σελίδα. Αρκεί, όμως, να έχει θεμέλια αυτή και, δυστυχώς, επειδή τώρα όλα τα καταστρέφουμε εμείς, προσπαθούμε, τουλάχιστον, αυτά που έχουμε ή υπάρχουν ακόμα να μην τα ρίχνουμε κάτω.

«Π»: Πότε ξεκινήσατε να ασχολείστε με τα παιδιά;

Σοφία Καστρησίου: Στη Νάξο είναι το Μουσείο Παιδικού Πολιτισμού κι εδώ το Μουσείο Μικρών Πραγμάτων. Όταν τελείωσα από τη Φλωρεντία πήγα στο χωριό μου, άνοιξα το σπίτι, το άσπρισα, το έφτιαξα και εκεί είπα στα παιδιά του χωριού «ελάτε, εδώ θα κάνουμε ένα εργαστήριο και θα ζωγραφίζουμε». Έκανα ένα μεγάλο τραπέζι και ερχόντουσαν και ζωγραφίζαμε μαζί. Δεν ήξερα από παιδική τέχνη, όταν είδα πώς ζωγραφίζανε και μιλούσανε είπα πως εδώ είναι ένας κόσμος μαγευτικός και με τράβηξε όλη αυτή η υπόθεση. Από κει και πέρα είναι μια λειτουργία, όχι μόνο αυτό που βλέπεις για να δεις, είναι χιλιάδες άλλα πράγματα μέσα και πίσω στο μάτι σου. Τώρα αισθάνομαι όπως τη μάνα που δεν μπορεί να πει ότι «εγώ έδωσα τη ζωή μου για τα παιδιά μου». Χαίρομαι πολύ γιατί βλέπω την ομορφιά, μπορώ να την προστατεύσω και μου αρέσει το γνήσιο που έχουν τα παιδιά αλλά και όλοι οι άνθρωποι.

«Π»: Το Μουσείο σας στη Νάξο τι περιλαμβάνει;

Σοφία Καστρησίου: Στη Νάξο είναι ένα σπίτι απείραχτο, έχει μέσα τα αντικείμενά του όλα, ξαναμάζεψα όσα είχαν χαθεί. Το πατρικό μου έχει αναπαλαιωθεί και έχω βάλει κάποιες θήκες διακριτικές κι έχω πάνω τα έργα των παιδιών σε κορνιζούλες. Είναι τοποθετημένα έτσι ώστε η παιδική τέχνη να μην είναι σε βάρος του λαϊκού πολιτισμού που πας να δεις, στο σπίτι συμβιώνουν αρμονικά και τα δύο. Έχει μέσα και την αρχοντιά αλλά και την πολυτέλεια- όπως λέμε η «εύθραυστη πολυτέλεια.

«Π»: Πώς αποφασίσατε να έρθετε στο Ρέθυμνο;

Σοφία Καστρησίου: Ήρθαμε με το σύζυγό μου, πήραμε το σπίτι που ήταν ερείπιο, έγινε το σπιτικό μας και ήθελα κάτι να έχω μαζί μου που να είναι η Απείρανθος. Έτσι, μετέτρεψα ένα χώρο σε εργαστήρι ζωγραφικής με πράγματα από το χωριό μου, αντικείμενα λαϊκού πολιτισμού που αντίστοιχα υπάρχουν εδώ. Σιγά- σιγά, δημιούργησα το χώρο μου και σκέφτηκα να το δώσω στους μεγάλους. Σε συνδυασμό με την εκπαίδευση, ήρθε μόνο του, σιγά- σιγά ξετυλίχτηκε. Τα χέρια του ανθρώπου, όπως η μιλιά και η σκέψη, είναι τα όπλα του.

Τα παιδιά άρχισαν να έρχονται περίπου πριν δέκα χρόνια, έχω κάνει πάρα πολλά προγράμματα. Φέτος, είναι το «Άγγιξε ένα μουσείο», είναι αυτό που τους λέω ότι «όλα ξέρουν να μιλούν σε αυτό που ξέρει να ακούει», όπως είπε ο Μπουζιάνης. Αν δεν το αγγίξει, πώς θα ξέρει ότι έχει αυτή την αφή το γυάλινο ή το σιδερένιο ή η πέτρα; Λέω η πέτρα έχει τη μυρωδιά της, να ρίξουμε μέσα νερό, άγγιξε τη να δεις. Ο τίτλος άγγιξε τους δασκάλους, τα παιδιά πάρα πολύ αλλά και τους μεγάλους. Το έργο μίλησε και μιλάει. Όταν περνάει το παιδί και ακούω ότι θέλει να δείξει στη μαμά του το μουσείο μικρών πραγμάτων… αυτό τα λέει όλα. Όπως και το να λέει πως «όταν μεγαλώσω θέλω να κάνω κι εγώ ένα μουσείο». Είναι ένα έργο νομίζω που πρέπει να στηριχτεί. Τα παιδιά φεύγουν από εδώ ενθουσιασμένα. Δεν κουράζομαι όταν κάνω το πρόγραμμα. Δεν προσπαθώ να δείξω ή να κάνω κάτι διαφορετικό από αυτό που είμαι. Είναι όπως το κάθε έργο ζωγραφικής που βγαίνει από τα χέρια μου και την ψυχή μου, είμαι αυτό και κάνω αυτό. Ο καθένας προσπαθεί αυτό που είναι να είναι όσο γίνεται πιο σωστό, πιο καλό, πιο όμορφο, πιο ωφέλιμο.

«Π»: Μας περιγράφετε μια κατάσταση «ζωντανή». Πώς εξελίσσεται;

Σοφία Καστρησίου: Το ένα φέρνει το άλλο, λένε στο χωριό μου, και όλα είναι μια αλυσίδα. Βλέπω πως όταν γράψω ένα πρόγραμμα, παίζοντάς το, κάνοντας το δρώμενο, κάθε μέρα έρχομαι και προσθέτω λέξεις. Εμένα η θεία μου με τα παραμύθια, η μάνα μου, με τα γυαλικά της, και ο πατέρας μου που όργωνε και τραγούδαγε… αυτό το τραγούδι το ακούω μέσα μου και έτσι τελειώνει το έργο μου, όταν το ακούσω λέω «εδώ είμαι αυτό τελειώνει σήμερα, για αυτό μπορεί να το προχωρήσεις.

«Π»: Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια θεατρική παράσταση με ενεργούς θεατές.

Σοφία Καστρησίου: Είναι δρώμενο, για να το καταφέρεις πρέπει να τα έχεις βιώσει όλα αυτά. Για παράδειγμα, τους δείχνω την πετρούλα, την είδαν, την έβαλαν στη χούφτα τους, τη χάιδεψαν και είδαν πως η πέτρα έχει κι αυτή ένα νεύρο, όπως έχουμε κι εμείς κι αυτό το νεύρο αντιστάθηκε στα χτυπήματα. Αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό και για τη ζωή αργότερα γιατί δεν είναι ρόδινα όλα, μπορεί να χτυπηθείς από τον οποιοδήποτε και τη ζωή την ίδια. Η αντίσταση και η τροφοδοσία, παίρνεις αγγίζεις για το νεύρο, την ψυχική σου υγεία, τη διάδοση και διάσωση ας πούμε.

«Π»: Μιλήστε μας για τη συγγραφική σας δραστηριότητα.

Σοφία Καστρησίου: Το πρώτο βιβλίο με παιδικές ζωγραφιές βγήκε όταν ήρθαν τα παιδιά, ζωγράφισαν και μου έδωσαν τα πρώτα τους έργα. Μετά έκανα ένα μικρό βιβλιαράκι με απλές ιστοριούλες, είναι οικολογικό πιο πολύ.

Εκεί μέσα έβαλα και μερικά δικά μου έργα. Είναι πολύ μικρό το λέω «Το παραμυθάκι εγώ». Όλα τα βιβλία μου έχουν σχέση με την προστασία του περιβάλλοντος. Το τρίτο είναι ο μύθος του σπιτιού αυτού και το έδεσα με το εργάκι που ζωγραφίζει πάντα το παιδί: το σπίτι. Αναρωτήθηκα τι είναι το σπίτι, λέω πώς το ζωγραφίζει και σκέφτηκα ότι είναι ένα σύμβολο, η προστασία.

Έδεσα το σπίτι αυτό με το λαϊκό πολιτισμό με τις αισθήσεις και το λέω «είχα μνήμες παιδικές». Μετά δούλευα την ειδική διδακτική μου πάνω στην παιδική ζωγραφική και τώρα τύπωσα το βιβλίο που ονομάζω «σελίδες», αυτό βγήκε παράλληλα με τη ζωγραφική μου. Τη στιγμή που έχεις όλες αυτές τις δυνάμεις μέσα σου, τα κανάλια, είσαι πανευτυχής δεν ξέρεις τι να διαλέξεις… έχω ένα χαρτάκι δίπλα μου και σημειώνω «η τέχνη έχει μέσα της την άνοιξη» την επόμενη μέρα «η τέχνη φέρνει μέσα μου μια άνθιση», «η τέχνη έχει μέσα της τη θάλασσα κι εγώ είμαι μια κυκλάδα που το ξέρει» δεν είναι ποίηση, είναι μια δουλειά παράλληλη με τη διαδικασία της τέχνης και της ζωής, όπως όταν να μιλάς με το χαμόγελο.

Θέλω να τονίσω πως είμαι χαρούμενη διότι κάνω αυτό που μου αρέσει αβίαστα, χωρίς άγχος, και βλέπω ότι πιάνει τόπο, ότι αγαπιέται και είναι πάρα πολύ σημαντικό να αγαπάμε την ομορφιά.