Του Κώστα Μπογδανίδη
Η απόφαση της κυβέρνησης να συγκροτήσει υπερ-περιφέρειες για την απορρόφηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων την περίοδο 2007-2013 έφερε την Κρήτη σε μία χωρική ενότητα με το νότιο και το Βόρειο Αιγαίο. Πρόκειται για ένα μεγάλο στοίχημα που έχει πολλές πιθανότητες να πετύχει, καθώς οι 3 αυτές περιφέρειες έχουν πολλές ομοιότητες και κοινά χαρακτηριστικά, αλλά δεν θα είναι έκπληξη και αν το σχήμα αποτύχει αφού οι τεράστιες διαφορές κυρίως από την πλευρά της Κρήτης δημιουργούν πολλά προβλήματα.
Η Κρήτη είναι νησιωτική περιφέρεια όπως και ολόκληρο το Αιγαίο, αλλά η ταχύτατη ανάπτυξή της προσομοιάζει περισσότερο με την ηπειρωτική Ελλάδα παρά με νησιά τύπου Λέσβος, Χίος, ή άλλα μικρότερα. Στον τουρισμό που φαίνεται επίσης ότι υπάρχουν ομοιότητες κι εκεί η Κρήτη τρέχει με…χίλια ενώ οι άλλες περιοχές είναι πιο πίσω με εξαίρεση φυσικά την Ρόδο και 2-3 ακόμη νησιά.
Θυμίζουμε ότι η Δημόσια Δαπάνη του ΠΕΠ Χωρικής Ενότητας «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» ανέρχεται σε
1.325.000.178 ευρώ και κατανέμεται ανά διοικητική Περιφέρεια ως εξής:
Κρήτη: 564.000.000 ευρώ ή το 42,5% του συνόλου.
Νότιο Αιγαίο: 350.000.178 ευρώ ή το 26,4% του συνόλου.
Βόρειο Αιγαίο: 411.000.000 ευρώ ή το 31,1% του συνόλου
Η Κοινοτική Συνδρομή (Κ.Σ.) ανέρχεται σε 871.300.178 εκ ευρώ, τα οποία κατανέμονται ανά
διοικητική Περιφέρεια ως εξής:
Κρήτη: 423.000.000 ευρώ ή το 48,55% του συνόλου.
Νότιο Αιγαίο: 140.300.178 ευρώ ή το 16,10% του συνόλου.
Βόρειο Αιγαίο: 308.000.000 ευρώ ή το 35,35% του συνόλου.
Επικεφαλής η Κρήτη
Η Περιφέρεια Κρήτης παρήγαγε το 5,36% (2005) του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος της χώρας, το 8,2% της αγροτικής παραγωγής, το 1,3% της μεταποιητικής και 5,8% των υπηρεσιών. Η διαχρονική μέση ετήσια μεταβολή (2002-2004) του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος είναι ελαφρώς μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του εθνικού μέσου όρου ήτοι 8,7% έναντι 8,1%.
Το Βόρειο Αιγαίο ως 12 η Περιφέρεια σημειώνει μόλις το 2% στο ετήσιο ΑΕΠ.
Η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, κατά το έτος 2003 παρήγαγε το 3,2% του συνολικού ΑΕΠ της χώρας, το 3,6% της αγροτικής παραγωγής, το 0,3% της μεταποίησης και το 3,8% των υπηρεσιών.
Στην Κρήτη οι οικονομικά ενεργοί κάτοικοι ανέρχονται σε 259.094, από τους οποίους οι 231.333 απασχολούνται στους τρεις παραγωγικούς τομείς. Το 23,42 % των απασχολουμένων δραστηριοποιείται στον πρωτογενή τομέα, το 16,08 % στον δευτερογενή τομέα και το 55,67 % στον τριτογενή τομέα. Οι άνεργοι στο νησί ανέρχονται στους 27.761.
Ο συνολικός οικονομικά ενεργός πληθυσμός της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου παρουσιάζει αυξητική τάση διαχρονικά με σημαντικές ορισμένες φορές διακυμάνσεις κατʼ έτος, κυμαινόμενος σε ένα ποσοστό συμμετοχής της τάξης του 62% και σε αριθμό της τάξης των 76.000 ατόμων. Κατά το 2004 το 17% των απασχολουμένων εργάζεται στον πρωτογενή τομέα (22% το 1999), το 16% στο δευτερογενή (18% το 1999) και το 67% στον τριτογενή τομέα (60% το 1999).
Το εργατικό δυναμικό της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, κατά τα έτη 1998-2004, αυξήθηκε από 63,4% το 1998 σε 67,9% το 2004. Επίσης, το ποσοστό απασχόλησης κατά την ίδια χρονική περίοδο αυξήθηκε από 59,2% το 1998 σε 62,1% το 2004. Ο πρωτογενής τομέας απασχολεί
ολοένα και μικρότερο αριθμό εργαζομένων. Αντίθετα, στον τριτογενή τομέα οι απασχολούμενοι το 2004 κατείχαν ποσοστό 70,1% του πληθυσμού της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου.
Η Χωρική Ενότητα «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» αποτελεί
ένα «πολυλειτουργικό νησιώτικο χώρο» (αποτελούμενη από έναν αριθμό νησιών που ξεπερνούν τα 90), συνολικής έκτασης 17.458 χιλ.,2 με μήκος ακτών 1.357 χιλ.
Η Χωρική Ενότητα, εμφανίζει –από ιστορική άποψη- κοινά κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά.
Στα κοινά προβλήματα της Χωρικής Ενότητας «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» περιλαμβάνονται:
• Η ύπαρξη σημαντικών διαπεριφερειακών, ενδοπεριφερειακών ανισοτήτων μεταξύ των
οποίων και ανισοκατανομή ανθρώπινων και φυσικών πόρων και υποδομών.
• Η υψηλή εποχικότητα δραστηριοτήτων, που σε μεγάλο βαθμό στηρίζονται στον τουρισμό.
• Η ευάλωτη οικονομία η οποία βασίζεται κατά κύριο λόγο στον τριτογενή τομέα.
• Οι έντονες πιέσεις στη δόμηση, τόσο για οικιστικές όσο και για τουριστικές λειτουργίες.
• Η υπερεκμετάλλευση των περιορισμένων φυσικών πόρων.
• Το υψηλό κόστος αντιμετώπισης των αστικών και κοινωνικών λειτουργιών (ποιότητα και ευκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες από επιχειρήσεις και πολίτες, συγκοινωνίες, υγεία,
παιδεία, κ.λπ.).
• Η τεχνολογική και οικονομική εξάρτηση.
• Οι αδυναμίες στην παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικών υπηρεσιών λόγω έλλειψης εξειδικευμένου προσωπικού.
• Το υψηλό κόστος δημιουργίας και συντήρησης υποδομών.
• Η απουσία οικονομιών κλίμακας για τις επιχειρήσεις.
• Οι δυσχερείς συνθήκες μεταφορών.
Από την άλλη πλευρά, η Χωρική Ενότητα «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» παρουσιάζει σημαντικά κοινά αναπτυξιακά χαρακτηριστικά, όπως τα ακόλουθα ενδεικτικά και όχι εξαντλητικά:
• Ευνοϊκή στρατηγική θέση στο θαλάσσιο χώρο της Μεσογείου.
• Σημαντική συγκέντρωση περιοχών με αξιόλογα στοιχεία φυσικού περιβάλλοντος σε συνδυασμό με σημαντικά στοιχεία ιστορικού και πολιτισμικού ενδιαφέροντος.
• Ιδιαίτερη ευαισθησία σχετικά με την αξιοποίηση των περιβαλλοντικών πόρων.
• Σημαντική συμμετοχή του τουριστικού τομέα στην οικονομία της Χωρικής Ενότητας και ύπαρξη τουριστικών πόρων υψηλής σπουδαιότητας. Σημειώνεται η υψηλού επιπέδου τουριστική ανάπτυξη με σημαντικές πρωτοβουλίες για την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και εμπλουτισμού του τουριστικού προϊόντος.
• Υψηλού επιπέδου πολιτισμικό προϊόν, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται εκτός από τους
παραδοσιακούς πολιτιστικούς πόρους και τα μουσεία, η σύγχρονη τέχνη και ο «πολιτισμός της γεύσης».
• Προβεβλημένα τοπικά προϊόντα καλής ποιότητας και ευρείας κλίμακας.
• Λειτουργία σημαντικών Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Πολυτεχνείο Κρήτης, ΤΕΙ Κρήτης) καθώς και ερευνητικών ιδρυμάτων παραγωγής έρευνας και τεχνολογίας (ΙΤΕ, ΜΑΙΧ ΕΛΚΕΘΕ, κλπ).
Λαμβάνοντας υπόψη την παραπάνω ανάλυση σε σχέση με τα φυσικά μειονεκτήματα της Χωρικής Ενότητας «Κρήτης – Νήσων Αιγαίου» και σε συνδυασμό με τα κοινά αναπτυξιακά δεδομένα συνάγεται ότι οι τρεις νησιωτικές Περιφέρειες αντιμετωπίζουν στην 4η προγραμματική περίοδο δύο βασικές κοινές προκλήσεις:
• την αξιοποίηση του μεταβαλλόμενου διεθνούς περιβάλλοντος (τεχνολογικές αλλαγές
ιδιαίτερα στους τομείς των πληροφοριών και των τηλεπικοινωνιών, βαρύτητα των υπηρεσιών στο σχηματισμό του εθνικού πλούτου, στροφή των επιδιώξεων των ανθρώπων υπέρ ποιοτικών στόχων, κλπ) ώστε να μετατραπούν οι νησιωτικές ιδιαιτερότητες από μειονεκτήματα σε πλεονεκτήματα.
• την εφαρμογή της έννοιας της αειφορίας, δηλαδή, της σταθερής αναπτυξιακής πορείας που να επιτρέπει τη διατήρηση της φυσιογνωμίας τους και των χαρακτηριστικών τους σε βάθος χρόνου, ενισχύοντας την ελκυστικότητά τους.
Ο πληθυσμός
Η Χωρική Ενότητα συγκεντρώνει το 9,99% του πληθυσμού της χώρας (Πίνακας 1) με ποσοστό αναλογίας των ανδρών μεγαλύτερο από το αντίστοιχο εθνικό μ.ο. Από το σύνολο του πληθυσμού το 54,3% συγκεντρώνεται στην Περιφέρεια Κρήτης. Το υπόλοιπο μοιράζεται σχεδόν ισόποσα στις δυο άλλες Περιφέρειες με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου να υπερτερεί ελαφρά. Αν και η Χωρική Ενότητα Κρήτης – Νήσων Αιγαίου κατατάσσεται τελευταία από την άποψη του ποσοστού πληθυσμού σε επίπεδο χώρας, από την άποψη της πληθυσμιακής πυκνότητας κατατάσσεται τρίτη (63,3), μεταξύ των λοιπών Χωρικών Ενοτήτων. Οι πυκνοκατοικημένες ζώνες καλύπτουν το 42,9% γεγονός που οφείλεται κυρίως στην επίδραση των πυκνοκατοικημένων περιοχών της Περιφέρειας Κρήτης με ποσοστό 50,7%. Ο βαθμός αστικοποίησης στην Κρήτη εμφανίζει διαχρονικά μία δυναμική, σε αντίθεση με τις λοιπές Περιφέρειες της Χωρικής Ενότητας.
Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η σημαντική συγκέντρωση του πληθυσμού στο νησιωτικό χώρο της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου σε περιορισμένο αριθμό νήσων. Συγκεκριμένα, όπως προκύπτει από την ανάλυση των στοιχείων της ΕΣΥΕ, τα νησιά με πληθυσμό άνω των 5.000 κατοίκων είναι 12 εκ των 48 συνολικά κατοικημένων νήσων και σε αυτά συγκεντρώνεται το 89,52% του πληθυσμού της Περιφέρειας (2001), χωρίς ουσιαστική μεταβολή σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο απογραφής (89,33%, 1991).10 Τα νησιά με πληθυσμό μεταξύ 1.000 και έως 4.999 κατοίκων είναι 11 εκ των 48 συνολικά κατοικημένων νήσων και σε αυτά συγκεντρώνεται το 8,00% του πληθυσμού της Περιφέρειας (2001), οριακή μεταβολή σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο απογραφής (8,27%, 1991). Τα νησιά με πληθυσμό έως 999 κατοίκους είναι 23 εκ των 48 συνολικά κατοικημένων νήσων και σε αυτά συγκεντρώνεται μόλις το 2,48% του πληθυσμού της Περιφέρειας (2001), παρατηρείται δηλαδή οριακή μεν θετική δε μεταβολή σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο απογραφής (2,40%, 1991).
Η ανεργία
Η Περιφέρεια Κρήτης παρουσίαζε το χαμηλότερο ποσοστό ανεργίας (5,2%) από όλες τις 11 Ποσοστό συμμετοχής = (εργατικό δυναμικό 15 – 64 ετών) / (πληθυσμός σε ηλικία προς εργασία 15 – 64 ετών) Περιφέρειες της χώρας (2003). Η απασχόληση στην Κρήτη χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη αναλογία των αυτοαπασχολουμένων (33,3%), και την υψηλή σε σύγκριση με το σύνολο της χώρας αναλογία των προσωρινά απασχολουμένων (10,9%), προφανώς λόγω της ισχυρής ανάπτυξης του τουριστικού κλάδου.
Η απασχόληση των ανδρών μοιράζεται σχεδόν ισόποσα μεταξύ της πλήρους και αορίστου
χρόνου (42,2%) και της αυτοαπασχόλησης (41%), ενώ σχετικά μεγάλη είναι και η αναλογία των προσωρινά απασχολουμένων ανδρών (9,2%). Η γυναικεία απασχόληση χαρακτηρίζεται από την υψηλή αναλογία των αυτοαπασχολουμένων (21,5%), των προσωρινά απασχολουμένων (13,4%) και των βοηθών πλήρους απασχόλησης στην οικογενειακή επιχείρηση (10,5%), μορφές απασχόλησης που προφανώς συνδέονται με την υψηλή δραστηριότητα στον κλάδο του τουρισμού.
Το Νότιο Αιγαίο, παρουσιάζει υψηλό ποσοστό ανεργίας καταλαμβάνοντας (2003) την τρίτη θέση μεταξύ των Περιφερειών, με ποσοστό ανεργίας 11%, το οποίο προφανώς οφείλεται εν πολλοίς στον εποχικό χαρακτήρα της απασχόλησης. Η σύνδεση της απασχόλησης με την παραγωγική δομή εμφανίζει υψηλή αναλογία των αυτοαπασχολουμένων τόσο στο σύνολο (36%) όσο και κατά φύλο, ενώ χαρακτηρίζεται από υψηλή αναλογία των προσωρινά απασχολουμένων εξαιτίας της εποχικότητας της απασχόλησης (12%), η οποία είναι η υψηλότερη μεταξύ των Περιφερειών και διπλάσια από την αντίστοιχη στο σύνολο της χώρας.
Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η αναλογία των προσωρινά απασχολούμενων γυναικών οι οποίες αποτελούν το 15,3% της γυναικείας απασχόλησης.
Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου παρουσιάζει χαμηλό ποσοστό ανεργίας σε σχέση με το σύνολο της χώρας (7% το 2003 καταλαμβάνοντας τη 10η θέση μεταξύ των Περιφερειών) αλλά και το μικρότερο πληθυσμό με τάσεις περαιτέρω μείωσης και γήρανσης. Η απασχόληση χαρακτηρίζεται από τη μεγάλη αναλογία των αυτοαπασχολούμενων τόσο στο σύνολο (39,7%) όσο και κατά φύλο, την κατά συνέπεια χαμηλή αναλογία των απασχολουμένων πλήρους και αορίστου χρόνου, καθώς και μια μεγαλύτερη αναλογία των προσωρινά απασχολουμένων σε σύγκριση με το σύνολο της χώρας.
Η Περιφέρεια Κρήτης είναι η πέμπτη σε μέγεθος πληθυσμού Περιφέρεια της χώρας και η δέκατη σε αριθμό ανέργων. Έχει τα χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας για το σύνολο των ανέργων (6,1%) και για τις γυναίκες (8,7%) ενώ για τους άνδρες έχει το δωδέκατο υψηλότερο ποσοστό (4,3%). Αντιμετωπίζει επίσης ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας στο σύνολο των ανέργων (36%). Σύμφωνα με όλους τους δείκτες ανεργίας βρίσκεται σε ευνοϊκή θέση συγκριτικά με το μέσο όρο της χώρας.
Η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου είναι η μόνη στην οποία σημειώθηκε μείωση στο ποσοστό ανεργίας μεταξύ 2003 και 2004. Το Νότιο Αιγαίο κατατάσσεται στη δέκατη θέση μεταξύ των δεκατριών Περιφερειών αναφορικά με το μέγεθος του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και ενδέκατη σύμφωνα με τον αριθμό των ανέργων. Κατατάσσεται δωδέκατη όσον αφορά στο ποσοστό ανεργίας για το σύνολο των ανέργων (8,6%), όγδοη ως προς το ποσοστό ανεργίας των ανδρών (3,6%) και δωδέκατη ως προς το ποσοστό ανεργίας των γυναικών (12,8%).
Σύμφωνα με το ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας κατατάσσεται στη δωδέκατη θέση (26%). Το ποσοστό ανεργίας των ανδρών είναι περίπου όσο το ποσοστό ανεργίας για το σύνολο της χώρας ενώ το ποσοστό ανεργίας των γυναικών είναι χαμηλότερο του μέσου όρου της χώρας.
Τα άτομα 20-24 ετών αντιμετωπίζουν χαμηλότερα του μέσου όρου ποσοστά ανεργίας ενώ τα άτομα 45-64 ετών αντιμετωπίζουν ποσοστά ανεργίας κοντά στο μέσο όρο της χώρας για αυτή την ηλικιακή ομάδα. Γενικά η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου πλήττεται ηπιότερα από την ανεργία συγκριτικά με τις περισσότερες περιφέρειες της χώρας.
Η Χωρική Ενότητα συγκεντρώνει το 10% της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας της χώρας. Ειδικότερα, η Κρήτη κατατασσόμενη στην 6η θέση διαμορφώνει το 5,3% του ΑΕΠ του έτους 2002, ενώ το Βόρειο Αιγαίο ως 12η Περιφέρεια σημειώνει μόλις το 2% στο ετήσιο ΑΕΠ. Το υπόλοιπο διαμορφώνεται από την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.
Η σχετική θέση της επίδοσης και ανταγωνιστικότητας της Ελλάδας και των Περιφερειών στο μεταβαλλόμενο τοπίο της Ε.Ε. προκύπτει από την εξέταση του πραγματικού (σε σταθερές τιμές) κατά κεφαλήν ΑΕΠ ως δείκτη αναπτυξιακού και βιοτικού επιπέδου. Το 2002, η Ελλάδα είχε κατά κεφαλήν ΑΕΠ ίσο με το 60,9% της Ε.Ε.-25, ενώ το Νότιο Αιγαίο κινείται σε αρκετά υψηλότερα επίπεδα φθάνοντας το 71,4%. Ακολουθεί το Βόρειο Αιγαίο και εν συνέχεια η Κρήτη. Επισημαίνεται ότι τα επίπεδα αυτά υπερεκτιμούν το βαθμό ονομαστικής σύγκλισης της οικονομίας, διότι αναφέρονται στη διευρυμένη Ε.Ε., η οποία προέκυψε δυο έτη αργότερα (2004), και περιλάμβανε δέκα νέα μέλη, εκ των οποίων αρκετά έχουν χαμηλότερο επίπεδο ανάπτυξης από τις ελληνικές Περιφέρειες με στατιστική επίπτωση ο μέσος όρος της Ε.Ε. να μειωθεί. Έτσι, η Κρήτη βρίσκεται στην 8η θέση αυτής της κατάταξης, «πίσω» από το Βόρειο (5η θέση) και το Νότιο Αιγαίο (2η θέση)
Οι τομείς
Στην Περιφέρεια Κρήτης το 9% της ΑΠΑ στο σύνολο της Περιφέρειας αφορά τον πρωτογενή τομέα, το 13% το δευτερογενή και το 78% τον τριτογενή. Όσον αφορά την τομεακή διάρθρωση της παραγωγής στην Περιφέρεια Κρήτης, στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας υπάρχει έντονη εξειδίκευση κυρίως στην παραγωγή ελαιόλαδου, εσπεριδοειδών, ντομάτας, σταφυλιού καθώς και στην καλλιέργεια πατάτας και σιταριού. Επίσης εντοπίζονται προϊόντα βιολογικής καλλιέργειας, τα οποία είναι κυρίως η ελιά και το ελαιόλαδο, το οινοποιήσιμο αμπέλι και διάφορα εσπεριδοειδή. Ο δευτερογενής τομέας παραγωγής δεν έχει έντονη παρουσία όπως προαναφέρθηκε, ενώ η παραγωγή του σχετίζεται κυρίως με τη βιομηχανία τροφίμων και ποτών, την κλωστοϋφαντουργία, τον ορυκτό πλούτο και κυρίως γύψο, την κατασκευή προϊόντων από μη μεταλλικά ορυκτά και την παραγωγή προϊόντων από ελαστικό και πλαστικές ύλες. Ο τριτογενής τομέας παραγωγής που είναι και ο κυρίαρχος τομέας της οικονομίας της Κρήτης εξειδικεύεται κυρίαρχα στον τουρισμό.
Στο Νότιο Αιγαίο το 82% του προϊόντος της προέρχεται από τις υπηρεσίες, με σημαντική τη συμβολή του τουρισμού, αφού 24% του ακαθάριστου προϊόντος της Περιφέρειας προέρχεται από υπηρεσίες ξενοδοχείων και εστιατορίων, η υψηλότερη αναλογία στη χώρα. Στην Περιφέρεια αναλογεί το 34% των διανυκτερεύσεων αλλοδαπών στη χώρα, έχει δε την υψηλότερη αναλογία διανυκτερεύσεων ανά κάτοικο (45 το 2003, 54 το 2000).
Στην Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου η γεωργία, η κτηνοτροφία και η αλιεία αποτελούν τους παραδοσιακούς κλάδους οικονομικής δραστηριότητας. Όσον αφορά τα κύρια προϊόντα φυτικής παραγωγής, έντονη είναι η παρουσία των ετήσιων καλλιεργειών, των σιτηρών για καρπό, των κτηνοτροφών για σανό και καρπό, καθώς και ορισμένων λαχανικών καιοπωροκηπευτικών. Στην ομάδα των μονίμων φυτειών το οικονομικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα οινοστάφυλλα, τα εσπεριδοειδή και τους ελαιώνες κυρίως για παραγωγή ελαιόλαδου. (ιδιαίτερα στο Ν. Δωδεκανήσου). Η Περιφέρεια δεν έχει αξιοποιήσει τα συγκριτικά της πλεονεκτήματα στην παραγωγή κηπευτικών εκτός εποχής και δεν έχει οργανώσει ικανοποιητικά τις συνθήκες τυποποίησης, μεταφοράς και εμπορίας, ιδιαίτερα των ευπαθών προϊόντων φυτικής παραγωγής. Ως πλέον αξιόλογος εμφανίζεται και ο τομέας της αιγοπροβατοτροφίας, ενώ ο τομέας των βοοειδών εμφανίζεται περισσότερο ενδιαφέρον στο Ν. Κυκλάδων, όπου υπάρχει και σχετική παράδοση. Ο κλάδος της αλιείας είναι επίσης σημαντικός καθώς η παραγωγή του απολαμβάνει προτίμησης στην εγχώρια αγορά και έχει καταλάβει καλή θέση στις εξαγωγικές αγορές. Δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται η σημασία που έχει για τα μικρότερα νησιά η ανάπτυξη δραστηριοτήτων σχετικών με τον αλιευτικό τομέα προκειμένου να στηριχθεί μια παραγωγική βάση που θα συμπληρώνει την μικρής διάρκειας τουριστική περίοδο.
Για την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, ο πρωτογενής τομέας διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο στην οικονομία της Περιφέρειας, από εκείνο που διαδραματίζει στο σύνολο της Χώρας και πολύ σημαντικότερο από το ρόλο του τομέα στην οικονομία της Ε.Ε., ενώ δεν επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον πρωτογενή τομέα της Χώρας, λόγω του σχετικά μικρού μεγέθους του πρωτογενούς Τομέα της Περιφέρειας. Όσον αφορά στους τρεις νομούς της, δεν παρατηρούνται σημαντικές διαφοροποιήσεις, ως προς τη συμμετοχή του τομέα στο σύνολο της οικονομίας του κάθε νομού, παρουσιάζοντας το ίδιο περίπου ποσοστό συμμετοχής σε κάθε νομό με το ποσοστό συμμετοχής του στο σύνολο της Περιφέρειας. Από τη διάρθρωση του πρωτογενή τομέα ανά κλάδο, διαπιστώνεται ότι διατηρούν την κυριαρχία τους οι κλάδοι της φυτικής και ζωικής παραγωγής, κυρίως η φυτική, ενώ η αλιεία αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία διαχρονικά, οφειλόμενη κυρίως στην ανάπτυξη των ιχθυοκαλλιεργειών ιδιαίτερα στο νομό Χίου, δευτερευόντως στο νομό Σάμου και λιγότερο στο νομό Λέσβου.

