Λιποθυμία ονομάζεται η παροδική απώλεια της συνείδησης, με σχετικά γρήγορη και πλήρη ανάνηψη.

Οφείλεται στην παροδική μείωση της παροχής οξυγόνου στον εγκέφαλο. Είναι αρκετά συχνή καθώς περίπου 1 στους 3 ανθρώπους θα υποστούν κάποια στιγμή στη ζωή τους ένα λιποθυμικό επεισόδιο. Δεν έχουν όμως όλα τα λιποθυμικά επεισόδια την ίδια βαρύτητα και η αιτιολογία τους ποικίλει από πολύ απλά και εύκολα αναστρέψιμα αίτια έως πολύ σοβαρή καρδιακή νόσο.

Λιποθυμία μπορεί να συμβεί σε άτομα όλων των ηλικιών, όμως στα νεαρά άτομα είναι συνηθέστερα τα απλά, καλής πρόγνωσης αίτια, ενώ στους ηλικιωμένους συχνά το αίτιο είναι σοβαρό. Εξʼ ορισμού σοβαρή θεωρείται η λιποθυμία σε άτομα με ήδη γνωστή καρδιακή νόσο όπως καρδιακή ανεπάρκεια ή στεφανιαία νόσο.



Αίτια



Οι συχνότερες κατηγορίες λιποθυμίας είναι:

1. Η βαγοτονική λιποθυμία

Είναι η πιο συχνή κατηγορία λιποθυμίας. Αφορά συνήθως νεαρά άτομα και σπανίως εμφανίζεται για πρώτη φορά μετά την ηλικία των 45 ετών.

Πριν την απώλεια των αισθήσεων μπορεί να νιώσει κανείς μια ζάλη, να βλέπει θολά, ή να βλέπει στίγματα. Συγχρόνως συνήθως υπάρχει χλωμάδα, ιδρώτας και μια σχετική βραδυκαρδία (συνήθως μετά την απώλεια συνείδησης λιγότερες από 60 σφύξεις το λεπτό).

Είναι χαρακτηριστική η μικρή διάρκεια του επεισοδίου και το άτομο συνέρχεται πολύ γρήγορα αν και μπορεί μετά να νιώθει κουρασμένο.

Κυριότερες αιτίες είναι:

•Περιβαλλοντικοί παράγοντες- το συνηθέστερο είναι ένα ζεστό περιβάλλον με συνωστισμό

•Συναισθηματικοί παράγοντες- έντονο άγχος ή αίσθημα απειλής ή φόβος

•Σωματικοί παράγοντες- π.χ. παρατεταμένη ορθοστασία

•Διάφορα άλλα όπως έντονη κούραση, υπογλυκαιμία και αφυδάτωση (αυτά μπορούν να κάνουν και άλλου τύπου λιποθυμία)

2. Η αντανακλαστική λιποθυμία

Άνθρωποι με προυπάρχουσα ευαισθησία λιποθυμούν σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Η απώλεια των αισθήσεων είναι απότομη και η επάνοδος επίσης πολύ γρήγορη. Καταστάσεις που μπορούν να προκαλέσουν αντανακλαστική συγκοπή είναι:

•Έντονος βήχας

•Ούρηση

•Ένα μεγάλο γεύμα

•Σε άτομα με υπερευαισθησία των καρωτιδικών κόλπων (συνήθως ηλικιωμένοι) η λιποθυμία μπορεί να συμβεί κατά τη στροφή της κεφαλής, το ξύρισμα, ή από πίεση από σφιχτό κολλάρο ή γραβάτα

3. Η ορθοστατική λιποθυμία

Συμβαίνει αμέσως μετά την έγερση σε όρθια θέση και ενώ το άτομο αισθανόταν απολύτως καλά όταν ήταν σε ύπτια θέση.

Συνήθως προηγείται ζάλη ή και παροδική απώλεια της όρασης.

Οφείλεται σε ένα από τα παρακάτω:

•Έλειμμα υγρών λόγω αιμορραγίας ή αφυδάτωσης. Συνήθως είναι προφανής η αιτία της αιμορραγίας ή η αιτία της αφυδάτωσης (π.χ. πολλαπλοί έμετοι ή διάρροιες ή έκθεση σε θερμό περιβάλλον)

• Πτώση της αρτηριακής πίεσης στην όρθια θέση λόγω βλάβης στο νευρικό σύστημα που συμβαίνει π.χ. σε άτομα που έχουν πολλά χρόνια Σακχαρώδη Διαβήτη ή προκαλείται από ορισμένα φάρμακα (π.χ. μερικά ψυχιατρικά φάρμακα ή φάρμακα για την Αρτηριακή Υπέρταση)

4. Η καρδιακή λιποθυμία

Η καρδιακή νόσος μπορεί να προκαλέσει λιποθυμία με διάφορους μηχανισμούς:

•Αρρυθμίες: περιλαμβάνουν πολλές διαταραχές είτε με μεγάλη (ταχυκαρδίες) είτε με μικρή καρδιακή συχνότητα (βραδυκαρδίες). Συνήθως προκαλούν αιφνίδια λιποθυμία, χωρίς προειδοποιητικά συμπτώματα

•Αποφρακτική καρδιοπάθεια: προκαλείται από αδυναμία κυκλοφορίας του αίματος λόγω παγίδευσής του στα αγγεία του θώρακα και μπορεί να οφείλεται σε νόσο των καρδιακών βαλβίδων, πνευμονική εμβολή, μυοκαρδιοπάθεια, και άλλες σπανιότερες νόσους

•Καρδιακή ανεπάρκεια: αδυναμία της καρδιάς ως αντλίας να τροφοδοτήσει με επαρκή ποσότητα αίματος τα ζωτικά όργανα

Ανάλογα με την ακριβή αιτία, τα συμπτώματα πριν την καρδιακή λιποθυμία μπορεί να είναι πόνος στο στήθος, δύσπνοια, ή αίσθημα παλμών (ένα αίσθημα ότι η καρδιά χτυπά πιο έντονα ή πιο γρήγορα ή άρρυθμα), χλωμάδα και εφίδρωση, μπορεί όμως να μην υπάρχουν και καθόλου συμπτώματα.

Συχνά η καρδιακή λιποθυμία συμβαίνει μετά από σωματική άσκηση.

5. Η νευρολογική λιποθυμία

Διάφορα νευρολογικά προβλήματα μπορούν να προκαλέσουν λιποθυμία με ποικίλους μηχανισμούς:

• Η επιληψία προκαλεί απώλεια συνείδησης που συνήθως συνοδεύεται από σπασμούς, ενώ η επάνοδος είναι αργή και υπάρχει αρχικά σύγχυση και αποπροσανατολισμός, ενώ μπορεί να υπάρχει απώλεια ούρων ή κοπράνων.

• Κάποιες περιπτώσεις Αγγειακού Εγκεφαλικού Επεισοδίου ή Παροδικού Ισχαιμικού Εγκεφαλικού μπορεί να προκαλέσουν λιποθυμία, αλλά αυτό δεν είναι συχνό.

•Καταστάσεις που συνδέονται με έντονη κεφαλαλγία όπως η ημικρανία μπορούν να προκαλέσουν λιποθυμία κυρίως βαγοτονικού τύπου.

6. Η ψυχογενής λιποθυμία

Ο υπεραερισμός στα πλαίσια κάποιας αγχώδους διαταραχής είναι συχνή αιτία λιποθυμίας.

Πολύ σπανιότερα κάποιοι ασθενείς υποκρίνονται λιποθυμία χωρίς πραγματική απώλεια συνείδησης.



Πότε μια λιποθυμία είναι ανησυχητική



Σαν γενική αρχή μια λιποθυμία μπορεί να οφείλεται σε μια σοβαρή κατάσταση και γιʼαυτό πρέπει όποιος την έχει υποστεί να μεταφερθεί στο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών. Υπάρχουν βέβαια και κάποιες περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος και η επίσκεψη στο Νοσοκομείο είναι μια περιτή ταλαιπωρία που μπορεί να αποφευχθεί.

Αυτό είναι ασφαλές όταν συμβαίνουν ΟΛΑ τα παρακάτω:

•Πρόκειται για γνωστή υποτροπιάζουσα «αθώα» λιποθυμία που έχει διερευνηθεί σε προηγούμενο επεισόδιο ή για εμφανώς βαγοτονική λιποθυμία σε υγιές άτομο μικρότερο από 30 ετών

•Δεν υπάρχουν άλλα συμπτώματα

•Δεν υπάρχει γνωστή καρδιακή νόσος, Αρτηριακή Υπέρταση, αιμορραγία ή διαταραχές πηκτικότητας του αίματος

Όταν ισχύουν όλες αυτές οι συνθήκες, θα πρέπει μετά το λιποθυμικό επεισόδιο να επικοινωνήσει κάποιος με τον προσωπικό γιατρό του ασθενούς (που γνωρίζει ακριβώς την ιατρική του κατάσταση) και εφʼόσον συμφωνεί και αυτός, μπορεί να μην πάει στο Νοσοκομείο. Αν δεν ισχύουν τα παραπάνω ή αν δεν είναι δυνατή σε σύντομο χρονικό διάστημα η επικοινωνία με το γιατρό του, πρέπει να πάει στο Νοσοκομείο, αλλά βεβαίως χωρίς να οδηγήσει ο ίδιος.

Αντίθετα σημεία ότι η λιποθυμία έχει πολλές πιθανότητες να οφείλεται σε σοβαρό αίτιο είναι:

•Λιποθυμία σε καθιστή ή ύπτια θέση

•Λιποθυμία μετά από σωματική άσκηση

•Μεγάλη ηλικία

•Απουσία συμπτωμάτων πριν τη λιποθυμία ή συμπτώματα ενδεικτικά καρδιακής νόσου

•Γνωστή καρδιακή νόσος

•Γνωστοί παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο (κάπνισμα, παχυσαρκία, υπερλιπιδαιμία, Αρτηριακή Υπέρταση, Σακχαρώδης Διαβήτης και οικογενειακό ιστορικό πρώιμης στεφανιαίας νόσου)

•Οικογενειακό ιστορικό με αρρυθμίες, αιφνίδιο καρδιακό θάνατο, ή ανεξήγητους θανάτους σε σχετικά νεαρή ηλικία.



Διάγνωση



Σε πολλές λιποθυμίες η διάγνωση μπαίνει με ένα καλό ιστορικό (ιδίως όταν υπάρχουν αυτόπτες μάρτυρες που δίνουν λεπτομερή περιγραφή του επεισοδίου) και μια καλή κλινική εξέταση με τη βοήθεια και ενός Ηλεκτροκαρδιογραφήματος.

Το αν θα χρειαστεί άλλος έλεγχος, καθορίζεται από αυτή την αρχική εκτίμηση για την πιθανή αιτία.

Κυριότερος στόχος της διαγνωστικής διαδικασίας είναι να αποκλεισθούν σοβαρές καταστάσεις απειλητικές για τη ζωή. Για το σκοπό αυτό ανάλογα με τα ευρήματα από την αρχική εκτίμηση μπορεί να χρειασθούν εργαστηριακές εξέτασεις, υπερηχογράφημα καρδιάς, ή πιο σπάνια άλλες απεικονιστικές εξετάσεις.

Αν το επεισόδιο σε ηλικιωμένο ασθενή θυμίζει υπερευαισθησία των καρωτιδικών κόλπων, μπορεί με προσοχή κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες και από έμπειρο στη διαδικασία γιατρό, να γίνει δοκιμασία μάλαξης των καρωτιδικών κόλπων.

Αν το επεισόδιο μοιάζει με βαγοτονικό αλλά δεν είναι σαφής η διάγνωση, μπορεί να γίνει το tilt test, μια δοκιμασία κατά την οποία ο ασθενής μετά από παραμονή σε ύπτια θέση τίθεται παρατεταμένα (για περίπου 45 λεπτά) σε σχεδόν όρθια (60ο) θέση με στόχο να αναπαραχθούν κάποια συμπτώματα και αντίστοιχη πτώση της πίεσης. Η δοκιμασία έχει αρκετά καλή διαγνωστική ακρίβεια για τη βαγοτονική λιποθυμία, αλλά είναι χρονοβόρα (πάνω από 1 ώρα), είναι αρκετά ενοχλητική για τους περισσότερους ασθενείς και το κυριότερο δεν είναι ιδιαίτερα προσβάσιμη καθώς γίνεται σε πολύ λίγα διαγνωστικά κέντρα.

Όταν παρά τον εστιασμένο έλεγχο η λιποθυμία παραμένει ανεξήγητη, ιδίως αν υποτροπιάζει συχνά ή αν υπάρχουν στοιχεία που θυμίζουν αρρυθμία, πολλοί συνιστούν την 24ωρη καταγραφή ηλεκτροκαρδιογραφήματος, με μια μικρού μεγέθους συσκευή (Holter) που συνδέεται όπως και ο απλός καρδιογράφος αλλά καταγράφει σε ηλεκτρονική μορφή το καρδιογράφημα.

Παρά τον εκτεταμένο έλεγχο περίπου το 1/3 των λιποθυμιών παραμένουν ανεξήγητες.

Τα λιποθυμικά επεισόδια που είτε έχουν ανησυχητικά σημεία για αρρυθμιολογικής αρχής επεισόδια, είτε παραμένουν ανεξήγητα μετά πλήρη έλεγχο και υποτροπιάζουν, καλό θα ήταν να εκτιμώνται από καρδιολόγο εξειδικευμένο στις αρρυθμίες.

Συσκευές μακροχρόνιας καταγραφής ηλεκτροκαρδιογραφήματος

Μια εξέλιξη των τελευταίων ετών στη διερεύνηση της ανεξήγητης λιποθυμίας, είναι οι συσκευές μακροχρόνιας καταγραφής ηλεκτροκαρδιογραφήματος. Πρόκειται για συσκευές αρκετά μικρού μεγέθους που καταγράφουν την ηλεκτρική δραστηριότητα της καρδιάς για μεγάλα χρονικά διαστήματα (συνήθως 3 μήνες) και «σώζουν» στη μνήμη το διάστημα πριν από την ενεργοποίηση από τον ασθενή ή κάποιον συγγενή του (π.χ. όταν έχει συμπτώματα, ή όταν λιποθυμήσει). Οι συσκευές αυτές εξελίσονται συνεχώς, και υπάρχουν πια συσκευές που αναγνωρίζουν μόνες τους διάφορες αρρυθμίες και τις «σώζουν».

Καθώς κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πότε θα εμφανισθεί μια λιποθυμία ή μια αρρυθμία, υπάρχει η ελπίδα ότι θα μειώσουν σημαντικά το ποσοστό των ανεξήγητων λιποθυμιών, ιδίως των επικίνδυνων.

Το κόστος τους καλύπτεται από όλα τα Ασφαλιστικά Ταμεία.



Θεραπεία



Α) Αντιμετώπιση του λιποθυμικού επεισοδίου

Τα κυριότερα πράγματα που μπορεί να κάνει κάποιος που δεν είναι κατάλληλα εκπαιδευμένος αν είναι μάρτυρας λιποθυμίας είναι:

•Αν προλάβει να συγκρατήσει τον ασθενή αποτρέποντας έναν τραυματισμό που μπορεί να είναι πολύ πιο σοβαρός από την ίδια τη λιποθυμία

•Να εξασφαλίσει στον ασθενή μια τελείως ύπτια θέση, αν είναι εφικτό με ανασηκωμένα τα πόδια

•Να καλέσει βοήθεια (π.χ. το 166).

•Όταν ο ασθενής συνέλθει, ακόμα κι αν πρόκειται για «αθώα» λιποθυμία, να τον συμβουλεύσει να παραμείνει ξαπλωμένος για τουλάχιστον 15-20 λεπτά

•Όσο ο ασθενής είναι αναίσθητος να μην επιχειρήσει να του δώσει κάτι (π.χ. νερό ή κάτι γλυκό), γιατί η πιθανότητα να του προκαλέσει εισρόφηση είναι πολύ μεγαλύτερη από την πιθανότητα να του προσφέρει κάτι καλό

Β) Αντιμετώπιση της αιτίας της λιποθυμίας

Η θεραπεία εξαρτάται από τη διάγνωση:

•Βαγοτονική λιποθυμία

Αλλαγές στον τρόπο ζωής:

Λήψη πολλών υγρών, κατανάλωση μεγαλύτερης ποσότητας αλατιού (εφʼόσον δεν αντενδείκνυται λόγω άλλων προβλημάτων υγείας) και αποφυγή της παρατεταμένης ορθοστασίας.

Φάρμακα:

Αν τα επεισόδια είναι πολύ συχνά μπορούν να δοκιμασθούν κάποια φάρμακα χωρίς συνήθως θεαματικά αποτελέσματα

•Ορθοστατική λιποθυμία

Αλλαγές στον τρόπο ζωής:

Αποφυγή της αφυδάτωσης, παραμονή σε καθιστή θέση πριν την έγερση ή σε σοβαρές περιπτώσεις τοποθέτηση πιεστικών καλτσών στα πόδια πριν την έγερση

Φάρμακα:

Τα φάρμακα που προκαλούν ορθοστατική υπόταση πρέπει να διακοπούν ή να αντικατασταθούν από άλλα

•Καρδιακή λιποθυμία

Φάρμακα και αλλαγές στον τρόπο ζωής:

Περιλαμβάνουν όλες τις αλλαγές του τρόπου ζωής (π.χ. διακοπή καπνίσματος, καλή διατροφή, σωματική άσκηση κλπ) και τα φάρμακα που είναι γνωστό ότι βελτιώνουν την καρδιακή λειτουργία ή μειώνουν τον κίνδυνο για νέα καρδιαγγειακά επεισόδια. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί η θεραπεία να περιλαμβάνει και ειδικά αντιαρρυθμικά φάρμακα

Επεμβατικές θεραπείες:

Ανάλογα με τη διάγνωση μπορεί να απαιτείται επέμβαση αορτοστεφανιαίας περάκαμψης («μπαϊ-πας») ή αγγειοπλαστική («μπαλονάκι») για θεραπεία της στεφανιαίας νόσου, τοποθέτηση βηματοδότη ή απινιδωτή για πρόληψη επικίνδυνων αρρυθμιών ή η πιο εξειδικευμένη θεραπεία κατάλυσης αρρυθμιογόνου κέντρου με ραδιοκύματα.

Όλες οι σύγχρονες διαγνωστικές αλλά και θεραπευτικές δυνατότητες που περιγάφηκαν είναι διαθέσιμες στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ηρακλείου.

Δ.Μ.