Τι είναι το πάγκρεας;
Το πάγκρεας είναι ένας συμπαγές όργανο, μήκους περίπου 12-15 εκ., που εντοπίζεται στο ανώτερο τμήμα της κοιλιάς, πίσω από το στομάχι και μπροστά από τη σπονδυλική στήλη.
Χωρίζεται στην κεφαλή, στο σώμα και στην ουρά.
Η θέση του παγκρέατος στο οπίσθιο τμήμα του σώματος είναι αυτή που αφενός το προστατεύει από τραυματισμούς, αφετέρου όμως καθιστά πολλές φορές δύσκολη τη διάγνωση των διαφόρων παθήσεών του.
Τι κάνει το πάγκρεας;
Το πάγκρεας παίζει ρόλο κλειδί στο πεπτικό σύστημα, καθώς έχει δύο κύριες λειτουργίες. Συγκεκριμένα:
1. Εκκρίνει καθημερινά περίπου 2 λίτρα υγρού πλούσιου σε πεπτικά ένζυμα και σε κάποιες ουσίες που ονομάζονται διττανθρακικά.
2. Ελευθερώνει τις ορμόνες ινσουλίνη και γλουκαγόνη στην κυκλοφορία. Οι ορμόνες αυτές ρυθμίζουν τα επίπεδα της γλυκόζης του αίματος, που αποτελεί σημαντική πηγή ενέργειας για τον οργανισμό.
Τι είναι η παγκρεατίτιδα;
Η παγκρεατίτιδα είναι μία φλεγμονή του παγκρέατος. Υπό φυσιολογικές συνθήκες τα πεπτικά ένζυμα είναι αδρανή και ενεργοποιούνται μόνο για την πέψη των τροφών όταν φθάσουν στο λεπτό έντερο. Σε περίπτωση όμως που το πάγκρεας φλεγμαίνει, ενεργοποιούνται ενώ βρίσκονται ακόμη μέσα σε αυτό και του «επιτίθενται», καταστρέφοντας το. Η κατάσταση αυτή μπορεί να είναι οξεία ή χρόνια.
Και οι δύο μορφές παγκρεατίτιδας μπορεί να έχουν σοβαρές επιπλοκές και να εξελιχθούν σε καταστάσεις απειλητικές για τη ζωή.
• Η οξεία παγκρεατίτιδα εμφανίζεται αιφνίδια, διαρκεί λίγες ημέρες και συνήθως υποχωρεί πλήρως αφήνοντας το πάγκρεας στην προηγούμενη φυσιολογική κατάστασή του. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων οι «προσβολές» είναι ήπιες, αν και σε ποσοστό έως και 20% μπορεί να εμφανισθεί αιμορραγία, λοίμωξη ή νέκρωση του οργάνου, να σχηματισθούν ψευδοκύστεις ή αποστήματα ή μικρόβια να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος προκαλώντας βλάβη στην καρδιά, στους πνεύμονες, στους νεφρούς ή σε άλλα όργανα. Σε παγκόσμιο επίπεδο υπολογίζεται ότι 5-80/100.000 άτομα θα νοσήσουν από οξεία παγκρεατίτιδα ετησίως, με τη μεγαλύτερη επίπτωση της νόσου να εμφανίζεται στις ΗΠΑ και στη Φιλανδία.
• Η χρόνια παγκρεατίτιδα μπορεί να εμφανισθεί μετά από μία σοβαρή ή πολλές υποτροπιάζουσες «προσβολές» και καθώς το πάγκρεας σταδιακά μεταπίπτει σε μία κατάσταση χρόνιας φλεγμονής συνοδεύεται από άλλοτε άλλου βαθμού απώλεια της φυσιολογικής λειτουργίας του.
Η παγκρεατίτιδα μπορεί να εμφανισθεί σε άτομα οποιασδήποτε ηλικίας, αν και είναι εξαιρετικά σπάνια στα παιδιά, η δε χρόνια μορφή της είναι πιο συχνή στους άνδρες πιθανόν λόγω της μεγαλύτερης, συγκριτικά με τις γυναίκες, κατανάλωσης αλκοόλ από αυτούς.
Ποια είναι τα αίτια της οξείας παγκρεατίτιδας;
Τα πιθανά αίτια της οξείας παγκρεατίτιδας είναι πολλά, στο 80% όμως των περιπτώσεων ευθύνεται η χολολιθίαση και η κατάχρηση αλκοόλ.
Οι χολόλιθοι σχηματίζονται μέσα στη χοληδόχο κύστη και μέσω ενός σωληναρίου, του κοινού χοληδόχου πόρου, μπορούν συνήθως να περάσουν στο δωδεκαδάκτυλο. Σε ορισμένες όμως περιπτώσεις μπορεί να «κολλήσουν». Τότε το υγρό που παράγεται στο πάγκρεας παγιδεύεται μέσα σε αυτό με αποτέλεσμα την ανάπτυξη φλεγμονής, δηλαδή παγκρεατίτιδας. Η παγκρεατίτιδα λόγω χολολίθων εμφανίζεται πιο συχνά σε γυναίκες, ιδίως άνω των 50 ετών.
Το πώς το αλκοόλ πυροδοτεί τη φλεγμονή του παγκρέατος είναι ουσιαστικά άγνωστο. Η οξεία αλκοολική παγκρεατίτιδα εμφανίζεται συνήθως μετά από κατανάλωση μεγάλης ποσότητας αλκοόλ, αν και δεν αποκλείεται η εμφάνισή της και μετά από κατανάλωση μικρότερης ποσότητας σε πιο «ευαίσθητα» στο αλκοόλ άτομα.
Το υπόλοιπο 20% των περιπτώσεων οξείας παγκρεατίτιδας μπορεί να σχετίζεται με:
• Φαρμακευτικές ουσίες, όπως ορμόνες (οιστρογόνα), μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, κορτικοστεροειδή, αντιβιοτικά (τετρακυκλίνες, σουλφοναμίδες), αντιυπερτασικά (θειαζιδικά διουρητικά), ανοσοκατασταλτικά (αζαθειοπρίνη),
• Λοιμώξεις, ιογενείς (παρωτίτιδα, ερυθρά, ηπατίτιδα Α και Β, λοιμώδης μονοπυρήνωση) και βακτηριακές,
• Υπερτριγλυκεριδαιμία (τιμές τριγλυκεριδίων αίματος πάνω από 1000mg/dl), υπερασβεστιαιμία ή υπεπαραθυρεοειδισμό,
• Τραυματισμό του παγκρέατος (π.χ. μετά από τροχαίο ατύχημα)
• Χειρουργικές επεμβάσεις ή ιατρικούς χειρισμούς (π.χ. ΕRCP),
• Ανατομικές ανωμαλίες του παγκρέατος ή του εντέρου,
• Αυτοάνοσα νοσήματα
• Δήγμα σκορπιού ή φιδιού,
• Κληρονομική νόσο, που εμφανίζεται συνήθως πριν από την ηλικία των 20 ετών.
Σε ποσοστό 15% το αίτιο δε βρίσκεται ποτέ και αυτές οι περιπτώσεις θεωρούνται ιδιοπαθείς, μόνο δε 5% αυτών θα υποτροπιάσει.
Ποια είναι τα συμπτώματα της οξείας παγκρεατίτιδας;
Το πιο συχνό σύμπτωμα της οξείας παγκρεατίτιδας είναι ο πόνος, καθώς αυτοί που δεν πονάνε αποτελούν μόνο ένα 5-10% του συνόλου των πασχόντων. Ο πόνος εμφανίζεται είτε αιφνίδια, είτε σταδιακά, εντοπίζεται στο ανώτερο κεντρικό ή ανώτερο αριστερό τμήμα τμήμα της κοιλιάς και μπορεί να αντανακλά στη ράχη. Είναι συχνά πιο έντονος όταν ο ασθενής είναι ξαπλωμένος ανάσκελά, ενώ υποχωρεί εάν γυρίσει στο πλάϊ και λυγίσει τα πόδια του. Ανάλογα με το αίτιο ο πόνος μπορεί να εμφανισθεί μετά από ένα ιδιαίτερα μεγάλο και λιπαρό γεύμα ή μετά από μία οινοποσία.
Εκτός από τον πόνο μπορεί να συνυπάρχουν ναυτία, εμετός (που δεν ανακουφίζει τον ασθενή όπως άλλες φορές), κοιλιακή διάταση, ίκτερος, πυρετός και σε σοβαρές περιπτώσεις αφυδάτωση, υπόταση, ταχυκαρδία ή δύσπνοια.
Πώς γίνεται η διάγνωση της οξείας παγκρεατίτιδας;
Εφόσον από το ιστορικό (συμπτώματα, παράγοντες κινδύνου) και την κλινική εικόνα του ασθενή τεθεί η υποψία της οξείας παγκρεατίτιδας ο ιατρός του θα προχωρήσει σε περαιτέρω έλεγχο προκειμένου να τεθεί η διάγνωση. Αυτός συνίσταται σε:
• Εξετάσεις αίματος ή και ούρων για μέτρηση ειδικών παγκρεατικών ενζύμων, όπως η αμυλάση και η λιπάση, ηπατικών ενζύμων και χολερυθρίνης, λευκών αιμοσφαιρίων και CRP που θα βρεθούν όλα αυξημένα,
• Απεικονιστικές εξετάσεις όπως η απλή ακτινογραφία θώρακος και κοιλίας, το υπερηχογράφημα, η αξονική ή η μαγνητική τομογραφία κοιλίας αλλά και η ΕRCP (ενδοσκοπική ανάστροφη χολαγγειοπαγκρεατογραφία) ή η MRCP (μαγνητική χολαγγειοπαγκρεατογραφία), εάν κριθεί απαραίτητο. Κατά την ERCP ένα ενδοσκόπιο, περνάει από το στόμα στον οισοφάγο, στο στομάχι και στο δωδεκαδάκτυλο και εν συνεχεία μέσω αυτού εγχύεται μία σκιαγραφική ουσία που βοηθά τον ιατρό να δει εάν υπάρχουν λίθοι ή άλλη βλάβη στην περιοχή. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι λίθοι αυτοί μπορούν να αφαιρεθούν κατά τη διάρκεια της ERCP.
Πώς αντιμετωπίζεται η οξεία παγκρεατίτιδα και ποιες είναι οι επιπλοκές της;
Ο κύριος στόχος της θεραπείας είναι πάντα η ανακούφιση των συμπτωμάτων και η προστασία του παγκρέατος από μεγαλύτερη βλάβη.
Οι ήπιες φλεγμονές είναι συνήθως αυτοπεριοριζόμενες και απαιτείται μόνο παρακολούθηση, χορήγηση αναλγητικών και υγρών ενδοφλέβια για λίγες ημέρες, καθώς είναι καλύτερο ο ασθενής να παραμείνει νηστικός προκειμένου να περιορισθεί η δραστηριότητα του παγκρέατος.
Σε σοβαρότερες περιπτώσεις η παρακολούθηση και η φροντίδα πρέπει να είναι πολύ μεγαλύτερη καθώς ο κίνδυνος εμφάνισης επιπλοκών από όργανα όπως η καρδιά, οι πνεύμονες ή οι νεφροί, ψευδοκύστεις, αποστήματα, λοίμωξη ή νέκρωση του παγκρέατος με άμεσο κίνδυνο για τη ζωή είναι σημαντικός. Η θνητότητα της σοβαρής παγκρεατίτιδας ανέρχεται στο 25%.
Ποια είναι τα αίτια της χρόνιας παγκρεατίτιδας;
Το πιο συχνό αίτιο της χρόνιας παγκρεατίτιδας, 80% των περιπτώσεων, είναι η μακροχρόνια κατάχρηση αλκοόλ. Οι περισσότεροι πάσχοντες κάνουν αυξημένη κατανάλωση για περισσότερα από 10 έτη πριν εμφανισθούν τα συμπτώματα, είναι δε συνήθως άνδρες 40-50 ετών.
Άλλα αίτια, λιγότερο συχνά βέβαια, είναι τα εξής :
• Κληρονομική νόσος,
• Απόφραξη είτε συγγενής, είτε επίκτητη λόγω τραύματος, λιθίασης, όγκου,
• Συστηματικά νοσήματα όπως ο Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος ,
• Υπερτριγλυκεριδαιμία, υπερασβεστιαιμία, ή υπερπαραθυρεοειδισμός,
• Ιδιοπαθής παγκρεατίτιδα,
• Κυστική ίνωση
Ποια είναι τα συμπτώματα της χρόνιας παγκρεατίτιδας;
Τα πιο συχνό σύμπτωμα είναι ο πόνος, αν και λιγότερο συχνός από ότι στην οξεία παγκρεατίτιδα. Ποσοστό 20% των ασθενών μπορεί να μην πονάνε καθόλου, η απουσία δε πόνου όσο εξελίσσεται η νόσος αποτελεί κακό προγνωστικό δείκτη διότι σημαίνει ότι το πάγκρεας έχει πάψει να λειτουργεί.
Τα υπόλοιπα συμπτώματα της χρόνιας παγκρεατίτιδας σχετίζονται με τις επιπλοκές της και μπορεί να περιλαμβάνουν τα ακόλουθα:
• Δύσοσμα, ελαιώδη κόπρανα ή χρόνια διάρροια, λόγω δυσαπορρόφησης των θρεπτικών συστατικών,
• Αναιμία, αιμορραγίες, έλλειψη βιταμινών και ουσιών όπως το ασβέστιο και απώλεια σωματικού βάρους, επίσης λόγω δυσαπορρόφησης των θρεπτικών συστατικών,
• Σακχαρώδης διαβήτης, λόγω αδυναμίας ρύθμισης της γλυκόζης,
• Ίκτερος, ασκίτης, λόγω βλάβης του κοινού χοληδόχου πόρου
Πώς γίνεται η διάγνωση της χρόνιας παγκρεατίτιδας;
Η διάγνωση της χρόνιας παγκρεατίτιδας είναι πιο δύσκολη από ότι της οξείας καθώς στα πρώτα 2-3 ιδίως έτη της νόσου οι εξετάσεις αίματος μπορεί να είναι φυσιολογικές. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο απεικονιστικός έλεγχος (όμοιος με αυτόν της οξείας παγκρεατίτιδας) ή ειδικές εξετάσεις αίματος ή κοπράνων για την εκτίμηση της λειτουργίας του παγκρέατος μπορεί να βοηθήσουν στη διάγνωση.
Πώς αντιμετωπίζεται η χρόνια παγκρεατίτιδα και ποιες είναι οι επιπλοκές της;
Όπως και στην οξεία παγκρεατίτιδα ο κύριος στόχος της θεραπείας είναι ανακούφιση των συμπτωμάτων και η προστασία του παγκρέατος από μεγαλύτερη βλάβη. Πρόσθετα στην περίπτωση της χρόνιας φλεγμονής μας απασχολεί και η βελτίωση της θρέψης του ατόμου.
Στους ασθενείς αυτούς χορηγούνται ισχυρά αναλγητικά συχνά σε μεγάλες δόσεις, παγκρεατικά ένζυμα μαζί με τα γεύματα, που βοηθούν στην πέψη των τροφών, ινσουλίνη όταν έχουν αναπτύξει σακχαρώδη διαβήτη, ενώ τους συστήνεται η διακοπή κατανάλωσης αλκοόλ και πολλά μικρά γεύματα πλούσια σε λίπος.
Σε εμφάνιση επιπλοκών όπως ο σχηματισμός ψευδοκύστεων και αποστημάτων, αιμορραγίας ή απόφραξης, αλλά και καρκίνου του παγκρέατος, που παρουσιάζει αυξημένη επίπτωση σε αυτούς τους ασθενείς, μπορεί να χρειασθεί και χειρουργική επέμβαση.
Πώς μπορεί να προληφθεί η παγκρεατίτιδα;
Αν και η παγκρεατίτιδα δεν μπορεί πάντα να προληφθεί, η αποφυγή κατανάλωσης αλκοόλ, μεγάλων γευμάτων πλούσιων σε λίπος και φτωχών σε υδατάνθρακες και, ή ο περιορισμός της χρήσης φαρμάκων που σχετίζονται με την εμφάνισή παγκρεατίτιδας αποτελούν προληπτικά μέτρα που μπορούν να λάβουν όλοι.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφθείτε τις παρακάτω ηλεκτρονικές διευθύνσεις:
www.patients.uptodate.com
www.niddk.nih.gov
www.gastro.org
www.pancreasfoundation.org E.M