Του Νίκου Τσαγκαράκη
Στον «Δικηγόρο του Διαβόλου» ο Πατσίνο λέει: ʽΔες αλλά μην αγγίξεις. Άγγιξε αλλά μη δοκιμάσεις. Δοκίμασε αλλά μην καταπιείςʼ. Ένα παρόμοιο συναίσθημα μάς άφησε η επίσκεψή μας στο 13ο κινηματογραφικό φεστιβάλ της Αθήνας που διοργανώνει το περιοδικό «Σινεμά», με πάνω από 100 ταινίες στη διάθεσή μας αλλά μόλις τέσσερις μέρες για να δούμε ό,τι προλάβουμε.
Η αλήθεια είναι ότι έστω κι έτσι παίρνει κανείς μια καλή γεύση γιʼ αυτά που συμβαίνουν στον ʽπραγματικό κόσμοʼ την ώρα που εμείς εδώ κοιτάμε ανήμποροι από απόσταση.
Ταινίες παλιές και καινούριες, αφιερώματα σε είδη και σκηνοθέτες, πειραματικό σινεμά, εικόνες ασυνήθιστες, συναρπαστικές, που σʼ εγκλωβίζουν στη φρενήρη συνέχεια των καρέ για νʼ αλλάξουν τη συνέχεια της ζωής σου. Το σινεμά άλλωστε προορίζεται για να συμπληρώνει την περιορισμένη οπτική της πραγματικής ζωής, και το φεστιβάλ της Αθήνας υπηρετεί αυτό τον σκοπό μʼ έναν πολύ ζωντανό, ενθουσιώδη τρόπο, γεμίζοντας τις αίθουσες με θεατές κάθε ηλικίας.
Η φετινή διοργάνωση έληξε την Κυριακή 30 Σεπτέμβρη στον κινηματογράφο «Αττικόν», με νικήτρια ταινία το νεανικό δράμα «ΧΧΥ» της αργεντινής Λουσία Πουέντσο, που κέρδισε τη Χρυσή Αθηνά, ύστερα από απόφαση της Κριτικής Επιτροπής Νέων στην οποία συμμετείχαν σπουδαστές εννιά κινηματογραφικών σχολών από όλη την Ευρώπη. Το Βραβείο Σκηνοθεσίας της Πόλης των Αθηνών δόθηκε στην κομεντί «Η επίσκεψη της μπάντας» του Εράν Κολιρίν. Ακόμη, ο Ροδρίγο Πλα, σκηνοθέτης και σεναριογράφος του κοινωνικού δράματος «Ζώνη άμυνας», κέρδισε το Βραβείο Σεναρίου το οποίο και παρέλαβε, ενώ η Σελίν Σιαμά, δημιουργός του εφηβικού ερωτικού δράματος «Νούφαρα», βραβεύτηκε με το Βραβείο Κοινού. Από το νεότευκτο διαγωνιστικό τμήμα του Μουσική & Φιλμ αναδείχτηκε ως καλύτερο ντοκιμαντέρ ο κινηματογραφικός φόρος τιμής του Στέφαν Σβάιτερτ στην παραδοσιακή μουσική της Ελβετίας με τίτλο «Μακρινοί αντίλαλοι». Ο σκηνοθέτης παρέλαβε τη Χρυσή Αθηνά, από τα μέλη της Κριτικής Επιτροπής, Μάικλ Γκαλάσο, Κριστίν Βασόν, Στίβεν Ντάλτον, Μπλέιν Ρέινινγκερ και Θέμις Μπαζάκα.
Εμείς μόλις που προλάβαμε να παρακολουθήσουμε μερικές από τις ταινίες του αφιερώματος στον Μαξ Οφύλς, ένα πολύ γνωστό ντοκιμαντέρ του γιου του, και μια παραγνωρισμένη προσθήκη στις φιλμογραφίες του Γουίλιαμ Φρήντκιν και του Αλ Πατσίνο. Παρακάτω ακολουθούν σχόλια γιʼ αυτές τις ταινίες, καθώς και μια σύντομη συνομιλία με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του φεστιβάλ, Ορέστη Ανδρεαδάκη.
ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΜΑΞ ΟΦΥΛΣ
(MAX OPHÜLS 1902-1957)
Γεννήθηκε στη Γερμανία από εβραίους γονείς και το πραγματικό του όνομα ήταν Μαξ Οπενχάιμερ, όμως το άλλαξε για να μην εκθέσει τον πατέρα του σε περίπτωση που δεν πετύχαινε ως σκηνοθέτης. Το 1933 εγκαταστάθηκε στη Γαλλία, το 1940 μετανάστευσε στο Χόλυγουντ και επέστρεψε στη Γαλλία μια δεκαετία αργότερα.
Στην καριέρα του σκηνοθέτησε 28 ταινίες μικρού, μεσαίου και μεγάλου μήκους, από τις σπουδαιότερες των οποίων παρουσιάστηκαν οχτώ στο φετινό φεστιβάλ. Απʼ αυτές εμείς είδαμε το «Γράμμα μιας Άγνωστης» («Letter from an Unknown» 1948), το «Γαϊτανάκι του Έρωτα» («La Ronde» 1950) και τη «Λόλα Μοντές» («Lola Montès» 1955), οι οποίες ήταν αρκετές για να διακρίνει κανείς αρκετά από τα γνωρίσματα του κινηματογράφου του Οφύλς. Αισθηματικές ιστορίες συνήθως τοποθετημένες στη Βιέννη των αρχών του 20ου αιώνα, σε σπονδυλωτή αφήγηση, με πλούσια καλλιτεχνική διεύθυνση, περίτεχνα μονοπλάνα, και με γυναικείους χαρακτήρες σε πρωταγωνιστικό ρόλο, αν και πάντα συναισθηματικά υποχείρια των αντρών. Από τις τρεις ταινίες, η πρώτη ήταν η πιο έντονη, η δεύτερη η πιο διασκεδαστική, και η τρίτη η πιο εντυπωσιακή ως ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αξιοποίησης των πλούσιων χρωμάτων και της ευρείας οθόνης, δύο τεχνικά χαρακτηριστικά που σημάδεψαν τον κινηματογράφο του ʼ50.
Ο ΟΙΚΤΟΣ
ΚΑΙ Η ΘΛΙΨΗ
LE CHAGRIN
ET LA PITIÉ
Όσοι έχετε δει τον «Νευρικό Εραστή» («Annie Hall» 1977) του Γούντυ Άλεν, ίσως θυμάστε την εμμονή του Άλβυ μʼ ένα τετράωρο γαλλικό ντοκιμαντέρ του 1969, το οποίο ηταν πρόθυμος να παρακολουθήσει με περισσή άνεση όποτε δεν είχε κάτι καλύτερο να κάνει με την Άννυ. Περί αυτού πρόκειται και είναι σκηνοθετημένο από τον γιο του Μαξ Οφύλς, Μαρσέλ. Ο Μαρσέλ γεννήθηκε στη Γερμανία το 1927 και στη φιλμογραφία του ασχολήθηκε κυρίως -αν και όχι αποκλειστικά- με το ντοκιμαντέρ.
Ο «Οίκτος» αποτελεί μια καταγραφή της περιόδου της Κατοχής στη Γαλλία, αναδεικνύοντας την παράδοση της κυβέρνησης του Βισύ υπό τον στρατηγό Πεταίν στους ναζιστές εισβολείς και την απροκάλυπτη, συστηματική συνεργασία μαζί τους. Παράλληλα, έρχονται στο φως ενοχλητικά στοιχεία για τη γαλλική εθνική συνείδηση, καθώς προκύπτει ότι σε ορισμένα μέρη της γαλλικής επαρχίας οι κάτοικοι όχι μόνο δεν αντιστάθηκαν στους Γερμανούς, αλλά τάχθηκαν με το μέρος τους, μη διστάζοντας σε πολλές περιπτώσεις να δράσουν κι ως καταδότες ενάντια σε συμπατριώτες τους.
Η ταινία αρχικά είχε απαγορευτεί στη Γαλλία, ενώ η προβολή στο φεστιβάλ ήταν η πρώτη που έγινε ποτέ στη χώρα μας.
ΤΟ ΨΩΝΙΣΤΗΡΙ
CRUISING (1980)
Σκηνοθεσία: Γουίλιαμ Φρήντκιν
Πρωταγωνιστούν: Αλ Πατσίνο, Πωλ Σορβίνο, Κάρεν Άλεν, Ρίτσαρντ Κοξ, Ντον
Πρόκειται για μία από τις λιγότερο προβεβλημένες ταινίες στην καριέρα τόσο του σκηνοθέτη όσο και του πρωταγωνιστή, λόγω του “ριψοκίνδυνου” θέματός της.
Ο Πατσίνο λοιπόν είναι ένας αστυνομικός στη Νέα Υόρκη στον οποίο ανατίθεται να διεισδύσει στο κύκλωμα των σαδομαχιστικών ομοφυλοφιλικών κλαμπ για να εντοπίσει έναν κατά συρροή δολοφόνο ομοφυλοφίλων. Η ταινία είχε προκαλέσει σφοδρές αντιδράσεις στην εποχή της απʼ όλες τις κοινωνικές ομάδες για αντίθετους όμως λόγους. Οι μεν ετεροφυλόφιλοι τη θεωρούσαν ακραία, οι δε ομοφυλόφιλοι προκατειλημμένη και υποτιμητική στον τρόπο με τον οποίο απεικόνιζε μια ομάδα με πολύ ιδιαίτερο τρόπο ζωής.
Σήμερα, έχοντας την πολυτέλεια των χρόνων που πέρασαν και της απενοχοποίησης που έφεραν, μπορεί κανείς να τη δει πιο ψύχραιμα και να διαπιστώσει ότι πρόκειται για ένα αμιγώς αστυνομικό φιλμ που επιχειρεί να εκμεταλλευτεί το θέμα του ως θέαμα σʼ έναν βαθμό, αλλά χωρίς να επικρίνει ευθέως την περιθωριακή ομοφυλοφιλική κουλτούρα. Η στάση της ταινίας είναι μάλλον αμφιλεγόμενη, καθώς το βλέμμα του θεατή ταυτίζεται μʼ εκείνο του Στηβ, ενός ʽκανονικούʼ ετεροφυλόφιλου άντρα που “καταδύεται” σʼ αυτόν τον υπόγειο ʽπερίεργοʼ κόσμο, ανακαλύπτοντας στην πορεία καινούρια πράγματα και για τον ίδιο του τον εαυτό. Ο χειρισμός των θεμάτων που ανοίγονται από το σενάριο σχετικά με τον πρωταγωνιστή είναι στην καλύτερη περίπτωση αμφίσημος, στη χειρότερη αδέξιος, αφού στο τέλος υπάρχουν μοναχά υπόνοιες για την εσωτερική αλλαγή του Στηβ και τον τρόπο με τον οποίο την αντιμετωπίζει.

