Της Πέλλας Λασηθιωτάκη
Ελαιόδεντρα με ιστορία άνω των χιλίων ετών, τα οποία σε άλλες χώρες του κόσμου θα είχαν χαρακτηριστεί «Μνημεία της Φύσης» έγιναν και φέτος καύσιμα και κατέληξαν σε τζάκια και ξυλόσομπες. Κάθε χειμώνα εκριζώνονται στην Κρήτη και σε άλλες ελαιοπαραγωγικές περιοχές της χώρας χιλιάδες ελαιόδεντρα που χρησιμοποιούνται για να ζεστάνουν τις κρύες χειμωνιάτικες νύκτες. Ανάμεσα τους, είναι δέντρα με μεγάλη ιστορία. Το πιθανότερο είναι όλοι εμείς να έχουμε ζεσταθεί χωρίς να το γνωρίζουμε με τη βοήθεια κάποιου…μουσειακού είδους.
Δέντρα της ενετικής περιόδου στην Κρήτη, τότε που η καλλιέργεια της ελιάς ήταν παράνομη και διατηρήθηκαν κάτω από σκληρές συνθήκες, εκριζώνονται για τη μετατροπή της αγροτικής γης σε οικόπεδα κοντά το Ηράκλειο και άλλες πόλεις. Άλλα δέντρα σύμφωνα με τους ιδιοκτήτες τους «πιάνουν πολύ χώρο» και δεν αποδίδουν. Στην ίδια γη είναι δυνατόν να φυτευτούν και να καλλιεργηθούν εντατικά, τέσσερα δέντρα της ποικιλίας κορωνέικη. «Αν μας πιάνουν 200 μέτρα το καθένα και δεν βγάζουν λάδι, τι να τα κάνουμε; Εμείς θέλουμε χρήματα για να ζήσουμε και τα μνημεία της φύσης δεν…γεμίζουν το στομάχι» λένε οι αγρότες ιδιοκτήτες τους. Ορισμένοι μάλιστα με αρκετή θλίψη καλούν τους ιδιοκτήτες φορτωτών να τα παραλάβουν, καθώς όχι μόνο πράγματι βλέπουν ότι πρόκειται για μνημεία της φύσης, αν και τυπικά δεν έχουν κατοχυρωθεί ως τέτοια, αλλά και διότι έχουν αναμνήσεις ή υπάρχουν θρύλοι γύρω από αυτά. Πριν δύο χρόνια μάλιστα, εκριζώθηκε ένα ελαιόδεντρο στην περιοχή του Μαλεβυζίου, μέσα στο οποίο κρύβονταν αντιστασιακοί, είτε από τους Τούρκους, είτε από τους Γερμανούς.
Υπάρχουν και ιδιοκτήτες ιστορικών δέντρων που απλώς έχουν ανάγκη από καυσόξυλα. Έτσι τα κόβουν για να εξασφαλίσουν κάποια ευρώ που θα τα έδιναν, σε διαφορετική περίπτωση, στους εμπόρους ξύλων.
Είναι πράγματι απορίας άξιο, πώς εκριζώνονται «φράγκικες» ελιές, που παραμένουν επί αιώνες στη δική τους γη, κατόπιν εντολών τοπογράφων μηχανικών, «για την αξιοποίηση των οικοπέδων». Εκριζώνονται ακόμα και ελιές που βρίσκονται στην άκρη των αγροτεμαχίων και δεν εμποδίζουν στην ανέγερση κατοικιών. Και στις θέσεις τους φυτεύονται φοίνικες εισαγωγής, «για να ομορφύνουν το χώρο», λες και η αξία και η ομορφιά των φοινικοειδών της Τυνησίας υπερβαίνει αυτών ιστορικών ελαιόδεντρων…. Ο παραλογισμός φαίνεται και από το γεγονός ότι σίγουρα ακόμα και η καθαρά χρηματική αξία ενός ελαιόδεντρου άνω των 1.000 ετών, είναι υψηλότερη από αυτή ενός από τους χιλιάδες εισαγόμενους φοίνικες που έχουν φυτευτεί στην Κρήτη τα τελευταία δέκα χρόνια…
Υπάρχουν βέβαια και οι πραγματικά ευαίσθητοι άνθρωποι που αγοράζουν τους ξύλινους όγκους από τα ξεριζωμένα δέντρα, (αφού δεν μπορούν να παρέμβουν για να μην εκριζωθούν) και προσπαθούν με δικά τους μέσα να διατηρήσουν έστω και το ξύλο τους. «Μου φαίνεται τελείως τρελό αυτό που γίνεται. Προσβάλλουμε την ιστορία και την αισθητική μας» σχολιάζει κάποιος από τους ανθρώπους που συγκεντρώνουν παλιά δέντρα έτσι, επειδή τα λυπούνται, χωρίς όμως και ο ίδιος να ξέρει πώς να τα διατηρήσει.
Πως προσδιορίζεται η ηλικία ενός ελαιόδεντρου
Στην Κρήτη έχει ξεκινήσει μία προσπάθεια από τον Σύνδεσμο Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης (Σ.Ε.ΔΗ.Κ) με σκοπό τον εντοπισμό αυτών δέντρων άνω των 1.000 ετών και το χαρακτηρισμό τους ως μνημεία της φύσης.
Ο Σ.Ε.ΔΗ.Κ. μάλιστα έχει καταθέσει σχετική μελέτη στο κοινοτικό πρόγραμμα interreg η οποία έχει εγκριθεί, αλλά η γνωστή γραφειοκρατία της χώρας μας δεν της έχει μέχρι στιγμής επιτρέψει να προχωρήσει.
Σύμφωνα με το διευθυντή του ΣΕΔΗΚ δρ. Νίκο Μιχελάκη ο προσδιορισμός της ηλικίας των ελαιόδεντρων είναι αρκετά δύσκολος. «Μία χονδρική προσέγγιση της ηλικίας παλαιών ελαιόδεντρων μπορεί να γίνει με βάση τα στοιχεία της περιμέτρου ή της μέγιστης ακτίνας του κεντρικού συμπαγούς κορμού, μετά από προσδιορισμό του μέσου ετήσιου ρυθμού ακτινικής ανάπτυξης του ελαιόδεντρου. Ο ρυθμός αυτός διαφέρει ανάλογα με την ποικιλία, αλλά και τις εδαφοκλιματικές και θρεπτικές συνθήκες που υπήρχαν στην περιοχή του δέντρου, κατά τη διάρκεια της ζωής του και μπορεί να κυμαίνεται γενικά από 0 έως 3 mm ανά έτος, αναλόγως των συνθηκών, συνήθως όμως βρίσκεται μεταξύ 0,8 και 1,5 mm ανά έτος» αναφέρει ο δρ Ν. Μιχελάκης στην έκδοση «Ελιά και λάδι στην Κρήτη» (πρακτικά διεθνούς συμποσίου 2002).
Σύμφωνα με το δρ Νίκο Μιχελάκη «επομένως κορμός με μέγιστη ακτίνα R=120 cm και μέσο ρυθμό ακτινικής αύξησης r = 0,8mm ανά έτος, θα έχει ηλικία T = R/r =1.200:0.8=1.500 ετών. Βέβαια, συνεχίζει ο δρ Ν. Μιχελάκης, ο προσδιορισμός της ακτίνας του κορμού είναι αρκετά δύσκολος, αφού ο κορμός παλαιών δέντρων εκτός του ότι συνήθως είναι κοίλος είναι και ασύμμετρα αναπτυγμένος και η νοητή εγκάρσια τομή στο σημείο της μέτρησης ακανόνιστη. Εξέταση τομών σε κορμούς και βραχίονες δείχνει ότι το σχήμα τους ελάχιστες φορές είναι συμμετρικό, ενώ αρκετές φορές είναι εκκεντρικό ή και πολυκεντρικό. Για αυτό η εκτίμηση της ηλικίας απαιτεί γνώσεις της φυσιολογίας, που τρόπου ανάπτυξης των δένδρων αλλά και των κλιματικών συνθηκών της περιοχής σε μακρά σειρά ετών».

