Της Πέλλας Λασηθιωτάκη
Δέσμη προτάσεων για τη βελτίωση της διαδικασίας καταπολέμησης του δάκου της ελιάς καταθέτει η Σχολή Τεχνολογίας Γεωπονίας του ΤΕΙ Κρήτης στις Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις της Κρήτης. Ήδη το Νομαρχιακό Συμβούλιο Ρεθύμνου αποδέχθηκε τις προτάσεις του ΤΕΙ. Προγραμματίζεται μάλιστα σχετική εισήγηση να τεθεί και στο Νομαρχιακό Συμβούλιο Ηρακλείου, από τον επικεφαλής της ομάδας επιστημόνων που εκπόνησε τη σχετική μελέτη, αντιπρόεδρο του ΤΕΙ Κρήτης καθηγητή Εντομολογίας και Γεωργικής Φαρμακολογίας δρ Ευάγγελο Καπετανάκη, ο οποίος είναι και μέλος της διοίκησης της Αγροαναπτυξιακής.
Η αρχή για την εκπόνηση της μελέτης έγινε από την Ένωση Ρεθύμνου, η οποία είναι φορέας υλοποίησης του Προγράμματος δακοκτονίας στο μεγαλύτερο μέρος του νομού Ρεθύμνου τα τελευταία χρόνια και διαπίστωσε τα προβλήματα της διαδικασίας. Τη μελέτη εκπόνησε η σχολή με επικεφαλής το δρα Καπετανάκη και τη συμμετοχή εξαίρετων επιστημόνων.
Το Νομαρχιακό Συμβούλιο Ρεθύμνου συνεχάρη τη Μελετητική Ομάδα του ΤΕΙ, αποδέχθηκε τα συμπεράσματα και τις προτάσεις και πήρε ομόφωνη απόφαση να προτείνει στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων την εκτέλεση της Μελέτης. Αυτό θα περιλάμβανε αίτημα για πλήρως ανεξάρτητη διαχείριση κάθε ενέργειας που αφορά στη δακοκτονία από τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ρεθύμνου. Όπως επισημαίνει ο δρ Καπετανάκης, στόχος της πιλοτικής αυτής ανεξαρτητοποίησης είναι η έγκαιρη εξασφάλιση των κονδυλίων για αποφυγή των απαράδεκτων σημερινών καθυστερήσεων στις πληρωμές προσωπικού, ώστε να εξασφαλίζεται το απαιτούμενο εργατικό προσωπικό, η επιλογή μεθόδων και υλικών σύμφωνα με τις ανάγκες της περιοχής και του έτους και η έγκαιρη προμήθειά τους, η έγκαιρη πρόσληψη επιστημονικού και λοιπού προσωπικού και η ταχύρυθμη εκπαίδευσή/ κατάρτισή του πριν από την έναρξη των καταπολεμήσεων κ.ά.
Σύμφωνα με τον δρα Καπετανάκη, περιληπτικά τα συμπεράσματα και οι προτάσεις της πολυσέλιδης μελέτης είναι:
Ψεκαστήρες πλάτης
-Οι μεθοδολογίες που εφαρμόζονται σήμερα (δολωματικοί ψεκασμοί, μαζική παγίδευση) μπορούν να εγγυηθούν ένα ικανοποιητικό αποτέλεσμα, αλλά έχουν και μεγάλα περιθώρια βελτίωσης. Η μέθοδος των δολωματικών ψεκασμών με ψεκαστήρες πλάτης είναι μια ιδιαίτερα οικονομική μέθοδος, ιδιαίτερα αποτελεσματική εφόσον εκτελείται με όλες τις προδιαγραφές της. Εγγυάται την παραγωγή ελαιολάδου χωρίς υπολείμματα εντομοκτόνων και δεν επιβαρύνει το περιβάλλον. Νεότερα εντομοκτόνα για εφαρμογή με τη μέθοδο αυτή, με καλύτερη οικολογική και τοξικολογική συμπεριφορά, έχουν εμφανισθεί πρόσφατα και έχουν ήδη εισαχθεί στη δακοκτονία με επιτυχία. Η μέθοδος της μαζικής παγίδευσης είναι αποτελεσματική εφόσον εφαρμόζεται σωστά. Βρίσκεται σε πλήρη απόδοση μόνο μετά από τριετή τουλάχιστον εφαρμογή. Η μαζική παγίδευση εφαρμόζεται σήμερα σε όλες τις περιοχές βιολογικής ελαιοκομίας. Η εφαρμογή της μπορεί να διευρυνθεί σε μη βιολογικές καλλιέργειες, ξεκινώντας ίσως από τους ελαιώνες Ολοκληρωμένης Διαχείρισης, εφόσον το κόστος των παγίδων ελαττωθεί σημαντικά, μέσα από μαζικές αγορές παγίδων σε επίπεδο Νομού. Υπάρχουν και εγγενείς αδυναμίες, όπως η έλλειψη κατάλληλου εργατικού δυναμικού, για εφαρμογή δολωματικών ψεκασμών με ψεκαστήρες πλάτης, η οποία δύσκολα θα ξεπερασθεί.
Συμμετοχή ιδιοκτητών
-Εμφανίζεται απαραίτητη, μεταξύ άλλων δράσεων βελτίωσης, μια εκστρατεία επιστράτευσης των ιδιοκτητών των ελαιώνων για τη συμμετοχή τους στην εργασία προστασίας των δένδρων τους. Έτσι θα βελτιωθεί σημαντικά η ποιότητα της εφαρμογής, με άμεσα οφέλη στην αποτελεσματικότητα και την περιβαλλοντική ασφάλεια.
Πληροφορική
Είναι ανάγκη να ενσωματωθούν ψηφιακές και άλλες νέες τεχνολογίες στην παρακολούθηση των πληθυσμών του εντόμου και στην ολοκληρωμένη εποπτεία της καμπάνιας της δακοκτονίας σε επίπεδο Νομού σε «πραγματικό χρόνο». Στη Μελέτη περιλαμβάνεται αυτοδύναμη Ενότητα «Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΔΑΚΟΥ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ - ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ»).
Πιο ανθεκτικός ο δάκος
Οι συνδυασμοί των μεθόδων σε διάφορα επίπεδα και η εφαρμογή σχεδιασμού σε βάθος μερικών ετών αυξάνει τις δυνατότητες των μεθόδων. Ο σχεδιασμός αυτός είναι πλέον απαραίτητος για ένα πρόσθετο λόγο: Η ανθεκτικότητα του δάκου στο οργανοφωσφορικό εντομοκτόνο dimethoate, που εφαρμόζεται ευρύτατα σήμερα, είναι ιδιαίτερα σοβαρή στην Κρήτη, ενώ υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις έναρξης ανάπτυξης ανθεκτικότητας και για πυρεθροειδή εντομοκτόνα, ομάδα που εισέρχεται ελπιδοφόρα στην εφαρμογή. Η διαχείριση της ανθεκτικότητας μέσα από επιλογή των εντομοκτόνων κατά περιοχές ανάλογα με τις τοπικές μετρήσεις ανάπτυξης ανθεκτικότητας, αλλά και η απαραίτητη για το σκοπό αυτό εναλλαγή των εντομοκτόνων ανά περιοχή, εμφανίζεται επιτακτική και προϋποθέτει προσεκτικό σχεδιασμό και χρονική συνέχεια κατά μείζονες περιοχές.
Τι θα γίνει με τα βιολογικά;
Οι ανάγκες αλλάζουν ταχύτατα τα τελευταία χρόνια λόγω των επιταγών της αγοράς του ελαιολάδου και των εποπτευόμενων και πιστοποιούμενων καλλιεργητικών συστημάτων που η αγορά επιβάλλει (Βιολογική Γεωργία, Ολοκληρωμένη Διαχείριση των Καλλιεργειών). Ο τρόπος λήψης αποφάσεων και η απαραίτητη ακρίβεια των εφαρμογών, με τις συνακόλουθες ανάγκες τεκμηριωμένων ελέγχων, υπαγορεύουν νέες προσεγγίσεις. Ήδη η βιολογική καλλιέργεια καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος των ελαιώνων του Ρεθύμνου (άλλο σχετικό Παράρτημα), ενώ προβλέπεται ταχύτατη επέκταση, μεγάλη αύξηση των παραγόμενων ποσοτήτων βιολογικού ελαιολάδου τα επόμενα λίγα έτη λόγω εξόδου πολλών ελαιώνων από τη μεταβατική περίοδο, και παραπέρα επέκταση της βιοκαλλιέργειας λόγω υποστηρικτικών ενισχύσεων. Επίσης η Ολοκληρωμένη Διαχείριση των Ελαιώνων, ως πιστοποιούμενο καλλιεργητικό σύστημα, αναπτύσσεται ταχύτατα. Το Ρέθυμνο δεν πρέπει να βρεθεί πίσω από τις εξελίξεις. Ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας πρέπει να έχουν καλά εκπαιδευμένα στελέχη που θα καλύπτουν συμβουλευτικά τα νέα καλλιεργητικά συστήματα και τις Ομάδες Ελαιοπαραγωγών. Απαιτούνται νέες εξειδικευμένες γνώσεις που οι Γεωπόνοι θα αποκτήσουν με μετεκπαιδεύσεις. Το Ινστιτούτο Δια Βίου Εκπαίδευσης του ΤΕΙ Κρήτης μπορεί να συνδράμει αποφασιστικά σε αυτό. Ο συνεταιριστικός και ο ιδιωτικός τομέας θα πρέπει να έχουν διαθέσιμα τα εφόδια και τις υπηρεσίες που απαιτούνται για τα νέα καλλιεργητικά συστήματα.
Η δακοκτονία, όπως υλοποιείται και εποπτεύεται από τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση και τη Διεύθυνση Αγροτικής Ανάπτυξης θα πρέπει να ενσωματώσει στην ενιαία εκστρατεία καταπολέμησης του δάκου τις νέες μεθόδους καταπολέμησης του εντόμου (π.χ. μαζική παγίδευση) και τις νέες διαδικασίες λήψης αποφάσεων για επεμβάσεις στα νέα καλλιεργητικά συστήματα (Ολοκληρωμένη Διαχείριση των Καλλιεργειών), καλύπτοντας δυνητικά το 100% της ελαιοκομίας του Νομού.
Ο ρόλος του προσωπικού
Η επανεκπαίδευση του εμπλεκόμενου προσωπικού σε όλα τα επίπεδα σχεδιασμού, εφαρμογής και ελέγχου της αποτελεσματικότητας της δακοκτονίας είναι κορυφαίας σημασίας.
Η πρόσληψη του γεωπονικού προσωπικού για την εποπτεία των Τομέων της Δακοκτονίας στο Νομό θα πρέπει να γίνεται έγκαιρα, για την εκπαίδευση και την εξοικείωση με την περιοχή και το προσωπικό εφαρμογής της δακοκτονίας στον Τομέα καθενός από τους Γεωπόνους, αρκετά πριν από την έναρξη του προγράμματος δακοκτονίας.
Όχι άσκοπη αγορά φαρμάκων
Τα αγροχημικά: Η προμήθειά τους θα πρέπει να γίνεται μετά από σχεδιασμό και υπολογισμό των αναγκών για το Νομό σε κάθε καλλιεργητική περίοδο. Η αγορά θα πρέπει να γίνεται σε επίπεδο Νομού. Είναι απαράδεκτη η αποστολή, από τις κεντρικές προμήθειες του Υπουργείου, σταθερά μεγαλύτερων ποσοτήτων από τις απαιτούμενες. Αυτό καταλήγει σε μεγάλες ποσότητες εντομοκτόνων που δεν χρησιμοποιούνται, με προβλήματα λήξης της περιόδου χρήσης τους πριν το τέλος της περιόδου δακοκτονίας και το βάρος υπέρογκων δαπανών για την καταστροφή των πλεοναζόντων «ληγμένων» σκευασμάτων κ.ά. Οι διαγωνισμοί προμήθειας θα πρέπει να προβλέπουν μόνο τις απαραίτητες ποσότητες για την καλλιεργητική περίοδο, με πρόβλεψη λήξης χρήσης των σκευασμάτων τουλάχιστον μετά από 1,5 έτος. Έτσι θα είναι δυνατή η χρήση τυχόν πλεονασμάτων του ενός έτους στην επόμενη περίοδο δακοκτονίας. Επίσης θα πρέπει να προβλέπεται δυνατότητα παράδοσης από τις αναδόχους εταιρείες κάποιων επιπλέον ποσοτήτων αγροχημικών σε ελάχιστο χρόνο, κατά τις ανάγκες της εξέλιξης της καλλιεργητικής περιόδου.
Η ασφάλεια των εργαζομένων
Η ασφάλεια των εργαζομένων εμφανίζεται να έχει χαμηλή προτεραιότητα σε όλα τα επίπεδα και αντικείμενα απασχόλησης (ψεκαστές, αρχιεργάτες, οδηγοί ελκυστήρων, χειριστές πυκνών εντομοκτόνων, γεωπόνοι). Όλοι οι εμπλεκόμενοι θα πρέπει να προστατεύονται με υλικά και διαδικασίες που θα σχεδιάζονται επιμελώς και θα ελέγχονται. Όλο το προσωπικό θα πρέπει διαπιστωμένα να ενημερώνεται για τους κινδύνους, τα υλικά και τις διαδικασίες και να εφαρμόζει ό,τι θα προβλέπεται σε ειδικά έντυπα (υπάρχουν Ειδικά Παραρτήματα της Μελέτης). Η Μελετητική Ομάδα λόγω μακρόχρονης διεθνούς εμπειρίας στο αντικείμενο προτίθεται να συμβάλει ουσιαστικά για εξασφάλιση όλων των εμπλεκομένων.
Η προστασία του περιβάλλοντος
Η ασφάλεια του περιβάλλοντος δεν εμφανίζεται να τυγχάνει υψηλής προτεραιότητας. Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες απόρριψης μεγάλων ποσοτήτων ψεκαστικού υγρού σε ρέματα ή αλλού, ακόμα και πυκνών σκευασμάτων εντομοκτόνων. Εμπλεκόμενοι και άλλοι φορείς θα πρέπει να εξετάσουν τη δυνατότητα κατασκευής ειδικών κλειστών υποδοχέων απόρριψης πλεονάζοντος ψεκαστικού υγρού και εκπλυμάτων ψεκαστήρων κατά περιοχές, κατά τα διεθνή πρότυπα. Οι ψεκαστές θα πρέπει να τοποθετούν το πυκνό σκεύασμα των δολωματικών ψεκασμών μόνο στη βλάστηση των προδιαγεγραμμένων δένδρων. Ο ασύστολος διασκορπισμός από ασυνεπές προσωπικό είναι σχετικά κοινός και θα πρέπει να ελεγχθεί αποτελεσματικά. Το φυσικό περιβάλλον του Ρεθύμνου, η άγρια φύση, η καθαρότητα των νερών μας και των εδαφών μας θα πρέπει να διαφυλαχθούν.
Καθυστέρηση στις πληρωμές
Οι αμοιβές των εργαζομένων αποδίδονται μετά από πολλούς μήνες λόγω μακρών καθυστερήσεων αποστολής των πιστώσεων στη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση. Για το λόγο αυτό το προσωπικό δακοκτονίας του προηγούμενου έτους δεν επιθυμούσε να συνεργασθεί καθόλου με τη Μελετητική Ομάδα ή ήταν ιδιαίτερα απρόθυμο. Οι έλεγχοι και οι απαιτήσεις συνέπειας και αποτελεσματικότητας από προσωπικό, με ιστορία πολύ καθυστερημένων αμοιβών, είναι ουτοπία.
Οι παγιδοθέτες, των οποίων οι μετρήσεις των πληθυσμών του δάκου στις παγίδες είναι το κύριο κριτήριο για λήψη απόφασης για ψεκασμό, σε πολλές περιπτώσεις δεν εκτιμώνται ως ιδιαίτερα αξιόπιστοι από τους καλλιεργητές. Το ζήτημα χρήζει διερεύνησης και βελτίωσης.

