“Η Συνταγματική Ιστορία της Κρήτης” είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του γνωστού νομικού Δημήτρη Ξυριτάκη, που κυκλοφόρησε πριν λίγες μέρες, με την εκδοτική φροντίδα του Δικηγορικού Συλλόγου Ηρακλείου. Το έργο αποτελεί σημαντική ιστορική και ερευνητική συνεισφορά του ανήσυχου Ηρακλειώτη επιστήμονα, καθώς αναδεικνύει μια σημαντική σελίδα της πολιτικής ιστορίας, όχι μόνο της Κρήτης αλλά και της χώρας, συνολικά, αφού στοιχεία των κρητικών συνταγμάτων τροφοδότησαν τα αντίστοιχα εθνικά κείμενα. Η συνταγματική ιστορία του νησιού, όμως, όπως σημειώνουν τόσο ο ίδιος ο κ. Ξυριτάκης όσο και ο πρόεδρος του Δ.Σ.Η. Βασίλης Λαμπρινός, είναι αγνοημένη από τους μελετητές και συνεπώς ελάχιστα γνωστή στους σύγχρονους και μη ειδικούς.
Γιʼ αυτό το λόγο η συνεισφορά του συγγραφέα-που αποδεικνύεται παράλληλα άξιος ιστορικός ερευνητής-αξιολογείται ως εξόχως ενδιαφέρουσα και ιδιαίτερα πολύτιμη, όχι μόνο για τον απλό αναγνώστη αλλά και για τον ιστορικό μελετητή.
Αντικείμενο της εργασίας του Δημήτρη Ξυριτάκη αποτελούν τα δύο Συντάγματα της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας, αυτά του 1899 και του 1907, αλλά και τα πρόδρομα νομοθετήματα, επί οθωμανικής εποχής ακόμη, ο Οργανικός Νόμος του 1868 και η Συνθήκη της Χαλέπας του 1878, με τα οποία η Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγκαζόταν, μετά τις αλλεπάλληλες κρητικές επαναστάσεις, να παραχωρήσει μερικά στοιχειώδη δικαιώματα στους Κρήτες. Τα δυο τελευταία, όμως, ο συγγραφέας τα ονομάζει “συνταγματικά δοτά κείμενα”, αφού, όπως σημειώνει, δόθηκαν στο λαό της Κρήτης από τον επικυρίαρχο, με στόχο να υπηρετήσουν θεσμικές ανάγκες της Ημιαυτόνομης Κρητικής Πολιτείας, καλύπτοντας εκ του προχείρου το κενό που δημιουργούσε η ανυπαρξία συντάγματος, χωρίς να προκύψουν από κάποια εθνοσυνέλευση των Κρητικών. Οπως, δηλαδή, συνέβη με τα δύο Συντάγματα της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας, τα οποία προέκυψαν μέσα από τη διαδικασία της εθνοσυνέλευσης.
Στο πόνημά του ο συγγραφέας αναφέρεται, παράλληλα, στα γεγονότα της Ιστορίας που οδήγησαν στα 4 κείμενα, αλλά και στους πρωταγωνιστές της συνταγματικής ιστορίας της Κρήτης, παρουσιάζοντας, μάλιστα, σύντομες βιογραφίες τους: του Ελευθερίου Βενιζέλου, με την ιδότητα του νομικού και νομοθέτη, του Ηρακλειώτη Αντωνίου Μιχελιδάκη, που υπήρξε μεταξύ άλλων πρωθυπουργός της Κρητικής Πολιτείας, πρόεδρος της Βʼ Συντακτικής Συνέλευσης, υπουργός της ελληνικής κυβέρνησης, μετά την Ενωση, και αποτέλεσε το σημαντικότερο αντίπαλο του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Επίσης παρουσιάζονται οι βιογραφίες τεσσάρων ακόμη πρωταγωνιστών της συνταγματικής ιστορίας, του Ιωάννου Σφακιανάκη, του Εμμανουήλ Τσουδερού, του Μανούσου Κούνδουρου και του Αντωνίου Βορεάδη.
Ας ανατρέξομε τώρα στις σελίδες του έργου του Δημήτρη Ξυριτάκη προκειμένου να έχομε μια εικόνα για τα τέσσερα νομοθετήματα.
Ο Οργανικός Νόμος του 1867: Ενα δοτό “σύνταγμα”
Ο νόμος αυτός έχει συνταγματικό περιεχόμενο και χαρακτήρα, αφού θεσπίστηκε για να ρυθμίσει ζητήματα σχετικά με τη δομή και τη λειτουργία της ημιαυτόνομης Πολιτείας της Κρήτης. Δεν ψηφίστηκε βέβαια από κάποιο όργανο της Πολιτείας, αλλά παραχωρήθηκε, όπως προαναφέραμε, στους Κρήτες, από την έμπειρη διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προκειμένου να εκτονωθεί η ακαταμάχητη ροπή τους προς τις επαναστάσεις. Δεν παύει όμως εκ του λόγου αυτού να θεωρείται θετική εξέλιξη στην πορεία του Κρητικού Ζητήματος, το οποίο ταλαιπώρησε, ως γνωστόν, επί εκατό και πλέον χρόνια το λαό του νησιού, μέχρι την αυτονόμηση (1898) και την εν συνεχεία Ενωσή του με την Ελλάδα (1913). Δεν έγιναν όλα αυτά ούτε κατά τύχην ούτε κατά χάριν.
Χρειάστηκε μια επανάσταση για να ενδώσει η Τουρκία και να προχωρήσει στην παραπάνω παραχώρηση. Αναφερόμαστε στην επανάσταση του 1866, τη μεγαλύτερη και σημαντικότερη από όσες επιφύλαξε ο κρητικός λαός στους Οθωμανούς κατακτητές του.
Η εκτελεστική εξουσία
Κεφαλή της εκτελεστικής εξουσίας είναι ο Γενικός Διοικητής (βαλής), ο οποίος έχει όλη την εξουσία, πλην της αρχηγίας του στρατού, η οποία ανατίθεται σε ανώτερο στρατιωτικό της επιλογής του Σουλτάνου. Το Γενικό Διοικητή βοηθούν στην εκπλήρωση των καθηκόντων τους δύο Σύμβουλοι (μουζαφίρ), ο ένας από τους οποίους είναι απαραίτητα χριστιανός. Πλαισιώνεται επίσης από Διοικητικό Συμβούλιο της επιλογής του. Περαιτέρω, το νησί υποδιαιρείται σε επί μέρους διοικήσεις, κάθε μια από τις οποίες ανατίθεται σε τοπικούς διοικητές (μουτεσαρίφηδες), προερχόμενους από το υπαλληλικό προσωπικό της τουρκικής κυβέρνησης και διοριζόμενους με σουλτανικό διάταγμα (ιραδέ). Λαμβάνεται όμως πρόνοια ώστε αυτοί να είναι κατά το ήμισυ χριστιανοί και κατά το λοιπό μωαμεθανοί. Κάθε τοπική διοίκηση υποδιαιρείται σε επαρχίες (καζάδες), η διεύθυνση των οποίων ανατίθεται σε έπαρχους (καϊμακάμηδες).
Η νομοθετική λειτουργία
Η νομοθετική λειτουργία ανατίθεται σε πολυπρόσωπο όργανο, αποκαλούμενο Γενική Συνέλευση, η οποία συγκροτείται από δύο αιρετούς εκπροσώπους κάθε επαρχίας. Αν ο πληθυσμός της επαρχίας έχει αμιγές θρήσκευμα, οι εκπρόσωποί του στη Συνέλευση ανήκουν μόνο σε αυτό. Με τα παραπάνω κριτήρια, η πρώτη Γενική Συνέλευση είχε 74 έδρες, που κατανεμήθηκαν κατά τρόπο προφανώς άδικο για το χριστιανικό στοιχείο: Οι 250.000 χριστιανοί της Κρήτης είχαν 38 έδρες, ενώ οι 70.000 μουσουλμάνοι 36. Η Συνέλευση συνέρχεται μια φορά το χρόνο και συζητά θέματα που σχετίζονται αποκλειστικά με τη συγκοινωνία, τη δημόσια ωφέλεια, την οικονομία, το εμπόριο, τη βιομηχανία, τη γεωργία και τη δημόσια εκπαίδευση. Δεν αναγνωρίζονται στη Γενική Συνέλευση αρμοδιότητες ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας και των οργάνων της διοίκησης. Πρόεδρός της ορίζεται ο εκάστοτε Γενικός Διοικητής.
Η δικαιοσύνη
Με ανάλογο πνεύμα ρυθμίζονται και τα της δικαιοσύνης:
H εκδίκαση των πολιτικών και ποινικών δικών ανατίθεται σε δικαστήρια επιφορτισμένα έκαστον κατά την ιδιάζουσαν αυτώ αρμοδιότητα. Οι δικαστές εκλέγονται από κατοίκους και των δύο θρησκευμάτων. Οπου ο πληθυσμός είναι μικτός, οι δικαστές προέρχονται και από τα δυο θρησκεύματα. Στα χωριά η απονομή της δικαιοσύνης, ανατίθεται σε αιρετά συμβούλια γερόντων (δημογεροντίες). Στην έδρα της Γενικής Διοίκησης και τις τοπικές διοικήσεις στις οποίες ο πληθυσμός είναι μικτός, ορίζεται ένας ιεροδικαστής (μεχκεμές) του μουσουλμανικού νόμου για τις ειδικές δίκες μεταξύ μωαμεθανών. Οι πολιτικές, ποινικές και εμπορικές δίκες, καθώς και όλες οι μεταξύ χριστιανών και μωαμεθανών διαφορές, υπάγονται στην αρμοδιότητα μικτών δικαστηρίων.
Το κείμενο του Οργανικού Νόμου, παρατίθεται εδώ αυτούσιο στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου, όπως δημοσιεύτηκε στον Αʼ τόμο του περιοδικού Τάλως, του “Ινστιτούτου Κρητικού Δικαίου”.
Η Σύμβαση της Χαλέπας του 1878: Τροποποίηση του Οργανικού Νόμου
Παρά την αναμφισβήτητη πρόοδο που σημειώθηκε με τον Οργανικό Νόμο και το καθεστώς ημιαυτονομίας που τους παραχωρήθηκε, οι Κρήτες δεν ικανοποιήθηκαν. Μη ανεχόμενοι τις ανελεύθερες διατάξεις του, κατέφυγαν ξανά στην παλιά τους αγάπη-τα όπλα. Τους ευνοούσε άλλωστε και η διεθνής συγκυρία, όπως διαμορφώθηκε μετά την ήττα της Τουρκίας στο 2ο Ρωσοτουρκικό πόλεμο. Οι εξεγερθέντες συγκρότησαν νέα Παγκρήτια Επαναστατική Συνέλευση, εξέλεξαν δε πρόεδρό της το σπουδαίο Ηρακλειώτη φιλόλογο και πολιτικό Αντώνιο Μιχελιδάκη. Με εισήγηση του τελευταίου η Συνέλευση ενέκρινε ψήφισμα προς το Διεθνές Συνέδριο του Βερολίνου, το οποίο συνήλθε στη γερμανική πρωτεύουσα από τη 13η Ιουνίου έως τη 13η Ιουλίου 1878, με αντικείμενο την αναθεώρηση της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, που είχε υπογραφεί μετά τη λήξη του 1ου ρωσοτουρκικού πολέμου. Το συνέδριο ασχολήθηκε με το Κρητικό Ζήτημα και περιέλαβε στις αποφάσεις του (άρθρο 23) την ακόλουθη ρύθμιση: Η Υψηλή Πύλη υποχρεούται να εφαρμόσει αυστηρώς εις την νήσον Κρήτην τον Οργανικόν Κανονισμόν του 1868, μετά των τροποποιήσεων, όσαι ήθελαν κριθεί αναγκαίαι. Παρά τη φειδωλή διατύπωσή της, η εν λόγω ρύθμιση υπήρξε σημαντικότατη για την προώθηση του Κρητικού Ζητήματος, γιατί ανάγκασε την Τουρκία να συρθεί σε μια ταπεινωτική γιʼ αυτή διαπραγμάτευση, που έγινε τον Οκτώβριο του 1878 στη Χαλέπα των Χανίων. Οι Κρήτες χριστιανοί έλαβαν μέρος σε πολυμελή αντιπροσωπεία, αποτελούμενη από σημαντικότατες προσωπικότητες, όπως οι: Κωσταρός Βωλουδάκης, Ιωάννης Σφακιανάκης, Χ. Ασκούτσης, Κωνσταντίνος Κ. Μητσοτάκης, Αντώνιος Μιχελιδάκης, Λ. Ματιουδάκης, Ζαχαρίας Θειακάκης, Κυριάκος Χατζιδάκης, Στυλιανός Σταυρούδης, Α. Σήφακας και Γρηγόριος Προηγούμενος.
Στις πολυήμερες διαπραγματεύσεις που κατέληξαν στη Σύμβαση διακρίθηκε ιδιαίτερα ο Ιωάννης Σφακιανάκης, στις διπλωματικές ικανότητες του οποίου πρέπει εν πολλοίς να αποδοθούν και τα σημαντικά κέρδη που αποκόμισε η ελληνική πλευρά. Παρακάτω σημειώνονται οι πιο σημαντικές τροποποιήσεις που επήλθαν στον μέχρι τότε ισχύοντα Οργανικό Νόμο και στις επί μέρους λειτουργίες της ημιαυτόνομης Κρητικής Πολιτείας.
1. Η νομοθετική λειτουργία
Η Γενική Συνέλευση απαρτίζεται στο εξής από 80 μέλη, 49 των οποίων χριστιανοί και οι λοιποί 31 μουσουλμάνοι. Οι συνεδριάσεις της είναι πλέον υποχρεωτικά δημόσιες και διαρκούν 45 τουλάχιστον μέρες, προβλέπεται δε και δυνατότητα παράτασής τους για 20 ακόμη. Ανατίθεται στη Γενική Συνέλευση η εντολή να ψηφίσει πολιτική και ποινική δικονομία καθώς και δημοτικό νόμο, που θα υποβάλει στην Υψηλή Πύλη. Η τελευταία, σύμφωνα με τη σύμβαση, οφείλει να τα επικυρώσει, εφόσον δεν προσβάλλουν τα δικαιώματα του τουρκικού κράτους ή δεν αντιβαίνουν στις διατάξεις της “καθόλου νομοθεσίας”.
2. Η εκτελεστική εξουσία
Ο Γενικός Διοικητής μπορεί να είναι χριστιανός ή μουσουλμάνος, θα προσλαμβάνει όμως ως Σύμβουλό του έναν Κρητικό του αντιθέτου θρησκεύματος. Οι χριστιανοί έπαρχοι θα είναι περισσότεροι των αντίστοιχων μουσουλμάνων επάρχων, κατά τις τοπικές ανάγκες. Ολοι οι κρατικοί υπάλληλοι, πλην του Γενικού Διοικητού που θα διορίζεται από το Σουλτάνο, θα λαμβάνονται από τον εντόπιο πληθυσμό, εφόσον διαθέτουν τα νόμιμα προσόντα. Αποφασίζεται επίσης ο σχηματισμός σώματος χωροφυλακής, για τη συγκρότηση της οποίας διορίζονται μόνο εντόπιοι χριστιανοί και μουσουλμάνοι. Ο αρχηγός της διορίζεται από την Κωνσταντινούπολη, ενώ οι αξιωματικοί από τη Γενική Διοίκηση.
3. Η δικαιοσύνη
Κατοχυρώνεται η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης (η δικαστική εξουσία θέλει είσθαι ανεξάρτητος από της εκτελεστικής) και δίνεται στη Γενική Συνέλευση η εντολή να υποβάλει στην Υψηλή Πύλη σχέδιο προσφορότερο για την απονομή της.
Η Σύμβαση της Χαλέπας υπεγράφη και από τα δύο μέρη στις 30 Οκτωβρίου 1878 και στη συνέχεια απέκτησε νομική υπόσταση με αυτοκρατορικό διάταγμα της 9ης Νοεμβρίου του ίδιου έτους ή 25ης του μηνός Ζιλκαδέ του έτους 1295, κατά το τουρκικό ημερολόγιο. Πρώτος Γενικός Διοικητής του νησιού ορίστηκε ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρής πασάς, ο οποίος όμως ένα περίπου μήνα αργότερα προβιβάστηκε σε Υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, οπότε και αντικαταστάθηκε από τον Ιωάννη Φωτιάδη, το δεύτερο κατά σειρά Γενικό Διοικητή Κρήτης.
Η Σύμβαση της Χαλέπας αποτελεί και αυτή ένα είδος “δοτού συντάγματος”, δια του οποίου τροποποιείται ο Οργανικός Νόμος. Το κείμενό της δημοσιεύεται επίσης εδώ αυτούσιο, στο τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου, όπως είχε δημοσιευτεί στον τόμοΔ1, σελίδα 107 κ. επ. του περιοδικού Τάλως, του “Ινστιτούτου Κρητικού Δικαίου”.
Το Σύνταγμα του 1899
Το πρώτο Κρητικό Σύνταγμα ήταν και αυτό αποτέλεσμα ενός επαναστατικού αγώνα, με το δραματικό τέλος της σφαγής της 25ης Αυγούστου 1898, που οδήγησε στην αποχώρηση των Τούρκων, την συγκρότηση της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας και την άφιξη του πρίγκηπα Γεωργίου, ως Υπατον Αρμοστήν της Μεγαλονήσου.
Από πλευράς δημοκρατικότητας, το πρώτο κρητικό σύνταγμα υπερτερεί του ελληνικού προτύπου του σε δύο σημεία: 1) Και τα δύο κατοχυρώνουν την ανεξιθρησκεία, ορίζοντας ότι: Εκαστος είναι ελεύθερος να πρεσβεύει οιονδήποτε θρήσκευμα, απαγορευομένου του προσηλυτισμού. Το κρητικό όμως σύνταγμα θεωρεί σκόπιμο να προσθέσει στη διάταξη αυτή την ακόλουθη χρήσιμη διευκρίνιση: Η απαγόρευσις αυτή (του προσηλυτισμού) δεν πρέπει να χρησιμεύσει ως πρόφασις όπως περιορίζηται παρανόμως η ελευθερία ατόμων ομολογούντων δημοσία οιονδήποτε θρήσκευμα. 2) Και τα δύο συντάγματα λαμβάνουν μέτρα για την προστασία της ανεξαρτησίας του δικαστή. Το ελληνικό σύνταγμα του 1864 (άρθρο 97-98) θεσπίζει τα προσόντα της ισοβιότητας και της μονιμότητας, χωρίς όμως να προστατεύει τους δικαστές από τον κίνδυνο της δυσμένειας της εκτελεστικής εξουσίας. Τον κίνδυνο αυτό έρχεται να αποτρέψει το πρώτο κρητικό σύνταγμα, που με διάταξή του (άρθρο 89) ιδρύει ένα συλλογικό όργανο αποτελούμενο από δικαστές, το “Συμβούλιον Δικαιοσύνης”, μετά την σύστασιν του οποίου ουδείς δικαστής ή εισαγγελεύς διορίζεται ή προάγεται άνευ προτάσεως, ουδέ μετατίθεται άνευ γνωμοδοτήσεως, ουδέ παύεται προσωρινώς ή διαρκώς άνευ αποφάσεως του Συμβουλίου τούτου. Η σημαντικότατη αυτή ρύθμιση, η οποία επαναλήφθηκε αυτολεξεί και στο Βʼ κρητικό σύνταγμα, υιοθετήθηκε αργότερα από το ελληνικό σύνταγμα του 1911, άρθρο 90, με τη συγκρότηση του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου, ισχύει δε μέχρι σήμερα.
Οπως προκύπτει από τα πρακτικά των συζητήσεων της Επιτροπής Σχεδίου και της Συντακτικής Συνέλευσης, εισηγητής της ρηξικέλευθης αυτής ρύθμισης είναι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος, λόγω της αναγνωρισμένης από όλους νομικής του κατάρτισης, αλλά και της πολιτικής του ευστροφίας και πειθούς, κατάφερε να επιβάλλει τις προτάσεις του και να επηρεάσει όσο κανένας άλλος την τελική μορφή του συντάγματος. Τούτο δε όχι μόνο ως προς τις πολιτικές ελευθερίες και τα ατομικά δικαιώματα, όπου το πρώτο κρητικό σύνταγμα φαίνεται πράγματι να συμπλέει με τα δημοκρατικότερα της εποχής του, αλλά δυστυχώς και ως προς τις υπερεξουσίες που τόσο άκριτα παραχωρήθηκαν στον ηγεμόνα.
Οι συντάκτες του όμως, παρά την επιμέλειά τους, δεν μπόρεσαν να απαλλαγούν από την υπεραισιοδοξία και την ευπιστία που χαρακτηρίζουν συχνά τους Κρήτες, με αποτέλεσμα να προσφέρουν σε ένα πρόσωπο από παιδεία και πεποίθηση αυταρχικό, τον πρίγκιπα Γεώργιο (Γλύξμπουργκ από τη μεριά του πατέρα του και Ρομανώφ από τη μεριά της μητέρας του), εξουσίες τις οποίες καταχράστηκε σε βάρος του κρητικού λαού. Για την ακρίβεια, του αναγνωρίστηκαν εξουσίες κατά πολύ μεγαλύτερες από τις αντίστοιχες του πατέρα του στην Ελλάδα. Του δόθηκε, για παράδειγμα, το δικαίωμα (άρθρο 42) να διορίζει κατά την απόλυτη κρίση του 10 βουλευτές σε μια βουλή 72 εδρών. Επίσης το δικαίωμα να προτείνει νόμους σχετικούς με τη μισθοδοσία (άρθρο 60), ενώ ειδικότερα για τα δύο πρώτα χρόνια της θητείας του, του παραχωρήθηκαν αποκλειστικά τα εξής δικαιώματα: Nα νομοθετεί χωρίς τη σύμπραξη της βουλής (111), να χορηγεί άδειες για την έκδοση εφημερίδων και να τις ανακαλεί (109), να απελαύνει από τη νήσο ακόμη και γηγενείς Κρήτες (110), να συνάπτει συμβάσεις σχετικές με δημόσια έργα (110 εδ. α) κ.α. Επόμενο ήταν η υπερενίσχυση αυτή των εξουσιών του να επιφέρει αντίστοιχο περιορισμό των αρμοδιοτήτων της βουλής, η οποία λειτουργούσε για δύο το πολύ μήνες στο διάστημα των δύο χρόνων που διαρκούσε η βουλευτική περίοδος (άρθρα 46 και 47). Ετσι, ο μεν νομοθετικός της ρόλος ήταν διακοσμητικός, ο δε εξελεγκτικός ουσιαστικά ανύπαρκτος, αφού σύμφωνα με το άρθρο 35: Πάσα απόφασις της συνελεύσεως αφορώσα το πρόσωπον του ηγεμόνος λαμβάνεται δια πλειονοψηφίας των 2/3 και δια φανεράς ψηφοφορίας.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πολλές φορές παραδέχτηκε προφορικά το ρόλο που διαδραμάτισε στη συνταγματική αναγνώριση των υπερεξουσιών του πρίγκιπα. Σε μια μάλιστα περίπτωση το αναγνώρισε και εγγράφως σε επιστολή του (12/8/1906) προς τον σπουδαίο φιλόλογο Λασιθιώτη πολιτικό Αντώνιο Βορεάδη, με την οποία τον καλωσόριζε στο κόμμα του, μετά την αποχώρηση του τελευταίου από το φιλοπριγκιπικό κόμμα του Αντωνίου Μιχελιδάκη: Ολοι είχομεν πλανηθή επιζητήσαντες εν τω παρελθόντι την υπέρμετρον ενίσχυσιν του ανευθύνου παράγοντος. Η ευθύνη δʼ εμού είναι μεγαλυτέρα, ως επιδράσαντος πλειότερον εις την σύνταξιν του συντηρητικού πολιτεύματος του 1899.
Αυτός φυσικά που πλήρωσε περισσότερο από κάθε άλλο τον αυταρχισμό του πρίγκιπα, ήταν ο “ευεργέτης” του Βενιζέλος. Αρχικά απολύθηκε από την κυβέρνηση (Μάρτιος 1901), στην οποία κατείχε το υπουργείο της Δικαιοσύνης, ... επειδή όλως αναρμοδίως υπεστήριξεν και δημοσία εξέθηκεν γνώμας επί σπουδαιοτάτου ζητήματος του τόπου αντιθέτως προς το ημέτερον φρόνημα και την εντολήν ημών, αργότερα δε γνώρισε και τη γεύση των φυλακών του Ιτζεδίν, όπου εξέτισε δεκαπενθήμερη φυλάκιση επί “δημοσιογραφική εξυβρίσει”.
Το Σύνταγμα του 1907
Οι κυριότερες αλλαγές που επέφερε το νέο σύνταγμα είναι οι ακόλουθες: 1) Αναγνωρίστηκε το δικαίωμα κάθε πολίτη να εκδίδει εφημερίδα, χωρίς άδεια της διοίκησης (άρθρο 18). 2) Αναγνωρίστηκε επίσης το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, χωρίς να απαιτείται αστυνομική άδεια σε καμία περίπτωση (άρθρο 23). 3) Μειώθηκαν δραματικά οι εξουσίες του ανώτατου άρχοντα, ο οποίος εφεξής ονομάζεται ύπατος αρμοστής και όχι ηγεμών. 4) Αναγνωρίστηκε το τεκμήριο της αρμοδιότητας υπέρ του λαού (άρθρο 44). 5) Καταργήθηκε το δικαίωμα διορισμού βουλευτών από τον αρμοστή. 6) Περιορίστηκε δραστικά το δικαίωμα αρνησικυρίας του αρμοστή (άρθρο 39). 7) Καταργήθηκε η διάταξη του παλαιού συντάγματος (άρθρο 65), σύμφωνα με την οποία οι σύμβουλοι του ηγεμόνα διορίζονται και παύονται παρʼ αυτού “κατʼ αρέσκειαν”. 8) Ενισχύθηκε η βουλή με την επιμήκυνση της βουλευτικής περιόδου από 2 σε 3 χρόνια (άρθρο 62) και της συνόδου από 2 σε 3 μήνες (άρθρο 48). 9) Ορίστηκε ότι ιδιότητα του βουλευτή διαρκεί όσο και η αντίστοιχη βουλευτική περίοδος (άρθρο 57).
Αξίζει, νομίζουμε, να τελειώσουμε την αναφορά μας στο δεύτερο σύνταγμα του νησιού με το ακόλουθο απόσπασμα του ημερολογίου του Εμμανουήλ Τσουδερού, ο οποίος υπήρξε μέλος της Βʼ Συνταγματικής Συνέλευσης και γραμματέας του προεδρείου της, υπό την προεδρεία του Αντωνίου Μιχελιδάκη. Το δημοσιεύουμε, γιατί αποδίδει με τρόπο γλαφυρό την ατμόσφαιρα των συνεδριάσεων που προηγήθηκαν της ψήφισης του συντάγματος.
Αι συνεδριάσεις προεμηνύοντο θυελλώδεις. Και με την πρόφασιν αυτήν ο αρχηγός των στρατευμάτων διεθνούς κατοχής, Γάλλος συνταγματάρχης Λουπάνσκυ, προέτεινεν εις τον Πρόεδρον Αντώνιον Μιχελιδάκην να δεχθή την εντος της αιθούσης των συνεδριάσεων παρουσίαν φρουράς αλλοδαπών στρατευμάτων δια την τήρησιν της τάξεως. Την πρότασιν δεν εδέχθη ο Πρόεδρος και μου ανετέθη να διεξαγάγω εκ μέρους του με τον αρχηγόν των διεθνών στρατευμάτων διαπραγματεύσεις δια μίαν ανεκτήν εκατέρωθεν λύσιν. Τελικώς συνεφωνήθη όπως η φρουρά παραμένη έξω της αιθούσης, μόνον δε ο φρούραρχος να ευρίσκεται εντος αυτής, δια να καλέση την φρουράν εν περιπτώσει ανωμαλίας, αν ο Πρόεδρος έδιδε την συγκατάθεσίν του, καλύπτων εις ένδειξιν αυτής την κεφαλήν με το καπέλλο του.
Εις μιαν εκ των πρώτων συνεδριάσεων, οι Μανούσος Κούνδουρος και Ελευθέριος Βενιζέλος ελογομάχουν ζωηρώς, οι οπαδοί των έλαβον στάσιν εχθρικήν, οι μεν κατά των δε, και εφαίνετο να επίκειται ρήξις και χειροδικίαι. Ο φρούραρχος ένευε εις τον Πρόεδρον να φορέσει το καπέλλο του. Ο Πρόεδρος όμως, την προτροπή εμού και άλλων μελών των προεδρείου, δεν εθεώρει ότι ήτο αναγκαία η επαναφορά της τάξεως δια ξένων στρατευμάτων και δεν εκάλυπτεν την κεφαλήν του. Εν τούτοις ο φρούραρχος, κατά παράβασιν της συμφωνίας, διέταξε την είσοδον των στρατιωτών του και η συνεδρίασις διελύθη βιαίως. Τότε από του προεδρείου αποδοκιμάζων την πράξιν αυτήν εφώναξα:
- Κάτω η αυθαιρεσία!
Παριστάμενος Γαλλοκρητικός στρατιώτης μεταφραστής μετέφρασε στους εισελθόντας ότι ειπα “κάτω η τυραννία”. Και αυτοί εκινήθησαν προς το μέρος του να με συλλάβουν. Διέφυγα δια της μικράς θύρας που ήταν ακριβώς όπισθεν του προεδρείου και μετέβην εις το σπίτι μας, εις την συνοικίαν Καστέλλι.

