Υπολογίζεται ότι περίπου 1% του πληθυσμού σε όλο τον κόσμο πεθαίνει κάθε χρόνο. Αν ληφθεί υπόψη ότι ο θάνατος επηρεάζει – μέσω του πένθους συγγενών και φίλων – ένα σημαντικό αριθμό ανθρώπων, αυτό δείχνει τη σημασία της ποιότητας της φροντίδας για το τέλος της ζωής.

Παρά τη σημασία του θανάτου, πολύ λίγα γνωρίζουμε για το πώς πεθαίνουν οι άνθρωποι και την ποιότητα των υπηρεσιών που δέχονται από το ιατρικό και συγγενικό τους περιβάλλον. Στην ουσία, η φροντίδα του θνήσκοντος επαφίεται στους δικούς του ή στο νοσηλευτικό προσωπικό για διάφορους λόγους, ο σπουδαιότερος από τους οποίους ίσως είναι η μη επαρκής εκπαίδευση των γιατρών σε θέματα σχετικά με το τέλος της ζωής. Αν προσθέσει κανείς σε αυτό και την ολοένα αυξανόμενη δυσκολία της σύγχρονης κοινωνίας να αποδεχθεί το θάνατο ως ολοκλήρωση της ζωής και όχι σαν ένα βίαιο τερματισμό της, αποτέλεσμα είναι η διαρκώς αυξανόμενη ιατρικοποίηση του θανάτου. Αυτό εξηγεί το γιατί η πλειοψηφία των Ελλήνων πεθαίνει στο απρόσωπο περιβάλλον του Νοσοκομείου και όχι στο οικείο περιβάλλον του σπιτιού τους, περιτριγυρισμένοι από τα συγγενικά τους πρόσωπα.

Στην προετοιμασία για το θάνατο εμπλέκεται ο γιατρός, ο ασθενής και το συγγενικό του περιβάλλον. Ο γιατρός δίνει την ευκαιρία στον ηλικιωμένο να εκφράσει τις απορίες, τους φόβους του και τις επιθυμίες του για το τέλος της ζωής του. Ο άρρωστος εκφράζει με το σαφέστερο δυνατό τρόπο τα συναισθήματά του και δείχνει στο γιατρό τι και πόσο θα ήθελε να πληροφορηθεί για καταστάσεις που προδιαγράφουν το τέλος της ζωής. Οι συγγενείς συχνά επιδιώκουν την παράταση της ζωής με όποιο κόστος και χωρίς να υπολογίζουν την ποιότητα της ζωής που θα έχει ο άνθρωπός τους. Ποιότητα ζωής για τους ηλικιωμένους σημαίνει ότι μπορούν να αυτοεξυπηρετούνται και να είναι ανεξάρτητοι στο μέτρο του δυνατού, να μην υποφέρουν και να έχουν τη δυνατότητα να βρίσκονται στο οικείο περιβάλλον του σπιτιού τους.



Η ζωή και ο θάνατος στην παράδοση

της Εκκλησίας



Για την Ορθόδοξη Εκκλησία η ζωή και το σώμα είναι δώρα του Θεού στον άνθρωπο και ο άνθρωπος είναι ελεύθερος μεν να τα διαχειριστεί, ταυτόχρονα δε υπόλογος και υπεύθυνος για τις πράξεις του. Η ζωή δεν τελειώνει με τον θάνατο αλλά τελειούται και ολοκληρώνεται. Ο θάνατος όπως και οι ασθένειες που προηγούνται του θανάτου είναι σίγουρα μια οδυνηρή περιπέτεια για τον ασθενή και την οικογένειά του. Ταυτόχρονα όμως δίνει την ευκαιρία (ή αναγκάζει σε μερικές περιπτώσεις) να μετανοήσει ο ασθενής και να αποκατασταθούν οι σχέσεις του με το συγγενικό περιβάλλον, ενώ δίνει τη δυνατότητα στο περιβάλλον του αρρώστου να τον περιποιηθεί εκδηλώνοντας έμπρακτα τη στοργή και την αγάπη του.

Η ζωή για τον Χριστιανό έχει νόημα εφόσον μπορεί να μετανοεί και να προσεύχεται. Υποχρέωση του γιατρού είναι να βοηθήσει τον άνθρωπο της τρίτης ηλικίας να ζήσει μια ζωή με αξιοπρέπεια και να «κοιμηθεί» ειρηνικά.





Η Τρίτη Ηλικία

και ο θάνατος

στην Παράδοση

της Κρήτης

και του ευρύτερου Ελλαδικού χώρου



Η παράδοση του λαού μας είναι στενά συνυφασμένη με αυτή της Εκκλησίας . Ο άνθρωπος της τρίτης ηλικίας ήταν και είναι παρών στη ζωή της ευρύτερης οικογένειας, στις χαρές και λύπες και την ανατροφή των παιδιών (Εικόνα 1). Η ζωή είναι δώρο του Θεού και επομένως επιθυμητή η μακροημέρευση: «και με τα τόσα βάσανα παλʼ η ζωή γλυκειά είναι». Ο λαός παραδέχεται τη θνητότητα και διαμαρτύρεται τραγουδώντας: «Άδικος είναι ο Θεός και έχω να τα αποδείξω, γιατί μας δίνει τη ζωή και τηνε παίρνει πίσω». Παρά τη φοβερότητα του θανάτου («όντως φοβερώτατο το του θανάτου μυστήριον»), βλέπει με νηφάλιο ρεαλισμό τη Χαρόντισσα να μαλώνει το Χάροντα στο εξής ριζίτικο: «Χάροντα δεν σου τάλεγα. Χάροντα δεν σου τόπα. Κι όπου ναι δυο και μοναχοί μην τον ξεζευγαρώνεις».

Στή Κρήτη (αλλά και στόν υπόλοιπο Ελλαδικό χώρο), η θνητότητα γίνεται αποδεκτή χωρίς ωραιοποιήσεις στην ευχή για τους ηλικιωμένους: «καλά στερνά, καλή ψυχή», ενώ τα «στερνά» καταξιώνουν τη ζωή στην παροιμία «τα στερνά τιμούν τα πρώτα» (Α. Παπαδερός, Εισήγηση σε Ημερίδα Γηριατρικής της Παθολογικής Κλινικής και Ιατρικής Εταιρείας Χανίων).



Στόχοι της φροντίδας στο τέλος της ζωής



Όταν η κατάσταση του ασθενούς δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να θεραπευθεί η αρρώστια ή να παραταθεί η ζωή με τρόπο αξιοπρεπή και με ποιότητα, η φροντίδα πια γίνεται «παρηγορητική» και αποσκοπεί στην ανακούφιση των συμπτωμάτων. Έτσι, όλες οι προσπάθειες επικεντρώνονται στην ανακούφιση από τον πόνο, τη δύσπνοια, τη δυσκοιλιότητα, το άγχος, τη μελαγχολία, τη ναυτία, την ανορεξία και την κακή θρέψη.

Συχνά αυτή η ανακουφιστική θεραπεία θεωρείται ως παραίτηση από την φροντίδα του αρρώστου από τον ίδιο ή το περιβάλλον και έλλειψη ενδιαφέροντος. Ο γιατρός τους διαβεβαιώνει με το έμπρακτο ενδιαφέρον του και τη φροντίδα του ότι η «παρηγορητική θεραπεία», δεν συνιστά παραίτηση και εγκατάλειψη, αλλά αντίθετα αναγκαία αλλαγή στην στρατηγική της φροντίδας τους με γνώμονα πάντα το συμφέρον του αρρώστου.



Αποφάσεις του τέλους της ζωής στους ηλικιωμένους



Στους ηλικιωμένους όπως και στους ανθρώπους μικρότερης ηλικίας η ιατρική φροντίδα αποσκοπεί στην ανακούφιση από τα συμπτώματα της αρρώστιας και ταυτόχρονα στην προστασία της ζωής. Για τους ηλικιωμένους όμως με πολλά ιατρικά προβλήματα όπου ο χρόνος της ζωής τους είναι περιορισμένος, η έμφαση δίνεται κυρίως στην ποιότητα της ζωής. Στην πράξη αυτό μεταφράζεται στην απόφαση για μερικές ειδικές θεραπείες ή θεραπευτικούς χειρισμούς που είναι πολύ παρεμβατικές όπως λ.χ. η καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση.

Καρδιοαναπνευστική αναζωογόνηση και άλλοι θεραπευτικοί χειρισμοί.

Γίνεται όταν σταματά να αναπνέει ο ασθενής και να χτυπάει η καρδιά του και περιλαμβάνει μαλάξεις στην καρδιά πιέζοντας τον θώρακα με δύναμη, τεχνητές αναπνοές ή εισαγωγή σωλήνα στον πνεύμονα για την αναπνοή και χορήγηση ισχυρών φαρμάκων που επιδρούν στην καρδιά ή συνεχείς ηλεκτρικές κενώσεις με ειδικό εργαλείο που ονομάζεται απινιδωτής (Εικόνα 2). Τις περισσότερες φορές που οι ασθενείς φθάνουν σε αυτή την κατάσταση έχουν σοβαρά προβλήματα υγείας που ακόμα και αν η αναζωογόνηση είναι επιτυχής, δε ζουν παρά για λίγες μέρες στη μονάδα Εντατικής Θεραπείας με υποστήριξη της αναπνοής από μηχάνημα (αναπνευστήρας). Σε ασθενείς προχωρημένης ηλικίας ή με σοβαρό νόσημα όπου ο θάνατος είναι αναμενόμενος, ο γιατρός συνήθως συμβουλεύει τον ασθενή και το συγγενικό του περιβάλλον να μη γίνει αναζωογόνηση.

Το ίδιο ισχύει για πολύπλοκες θεραπείες που πιθανόν να έχουν πολλές παρενέργειες (λ.χ. χημειοθεραπείες) ή βαριές χειρουργικές επεμβάσεις σε καταστάσεις που ο άρρωστος δεν αναμένεται να ζήσει για πολύ έστω και εάν όλα πάνε καλά στο χειρουργείο. Στις περιπτώσεις αυτές προέχει ο σεβασμός στην επιθυμία του ασθενή (ή αν αυτός δεν επικοινωνεί, του συγγενικού του περιβάλλοντος) και λαμβάνονται υπόψη το αν η κατάσταση είναι αναστρέψιμη, ποια θα είναι η ποιότητα της ζωής μετά την επέμβαση και πόσο υπολογίζεται ότι μπορεί να ζήσει ο ασθενής. Για να μπορέσει όμως ο ασθενής ή το περιβάλλον του να αποφασίσει χρειάζεται να ενημερωθούν πλήρως και αντικειμενικά για την κατάσταση υγείας και τις δυνατές θεραπείες.

Άνθρωποι προχωρημένης ηλικίας ή με σοβαρά προβλήματα υγείας καλό θα είναι να εκφράζουν την επιθυμία τους για το τι θα ήθελαν να γίνεται σε τέτοιες περιπτώσεις είτε γραπτά είτε προφορικά στους συγγενείς τους για το «πώς θα ήθελαν να πεθάνουν». Όχι σπάνια, οι γιατροί προκαλούν συζητήσεις για αυτό το ζήτημα προσπαθώντας να «εκμαιεύσουν» από τους ασθενείς και το περιβάλλον τους τις δικές τους επιθυμίες και προσδοκίες.



Η Μονάδα Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ) στην Τρίτη Ηλικία



Οι ΜΕΘ αυξάνουν τις πιθανότητες να επιβιώνουν οι ασθενείς μετά από ένα σοβαρό επεισόδιο της υγείας τους (σοβαρές λοιμώξεις, καρδιακή ή αναπνευστική ανεπάρκεια) αλλά το τελικό αποτέλεσμα είναι αβέβαιο. Όχι σπάνια αναρωτιέται κανείς αν παρατείνεται η ζωή του ασθενούς ή απλώς εμποδίζεται μια φυσιολογική κατάσταση όπως είναι ο θάνατος να επιστεγάσει τη ζωή του ασθενούς. Το απρόσωπο περιβάλλον της ΜΕΘ κάθε άλλο παρά ειρηνικά τέλη της ζωής εξασφαλίζει για τον άρρωστο και τους συγγενείς του(Εικόνα 3). Η αδυναμία του αρρώστου να επικοινωνεί λόγω της καταστολής από τα φάρμακα και της αδυναμίας των αγαπημένων του ανθρώπων να είναι κοντά του κάθε άλλο παρά αξιοπρεπή θάνατο εξασφαλίζουν.

Για την παράδοση της Κρήτης και της Εκκλησίας της οι τελευταίες στιγμές του ανθρώπου είναι σημαντικές γιʼ αυτό πρέπει να συνοδεύονται από σιωπή, συνείδηση, προσευχή και μετάνοια. Ο θάνατος είναι μια ευκαιρία για τελική συμφιλίωση του ανθρώπου με την οικογένειά του, την κοινότητα και τον Θεό. Αν αυτό δεν είναι εφικτό, ο θάνατος δεν είναι αξιοπρεπής. Η Εκκλησία προσπαθεί να «νικήσει» το θάνατο όχι με την τεχνολογία αλλά με την ελπίδα και τη προσδοκία της Ανάστασης.



«Ειρηνικά τα τέλη της ζωής ημών».

Πού και πώς;



Για την τοπική παράδοση και τις αξίες του λαού της Κρήτης, το ιδανικό είναι να «τελειώσει» κανείς στο σπίτι του κοντά στους συγγενείς και τους φίλους του έχοντας αφενός μεν ιατρική φροντίδα για την ανακούφιση των συμπτωμάτων (πόνος, δύσπνοια κλπ), αφετέρου δε τη δυνατότητα να επιτελεί τα μυστήρια της Εκκλησίας που προετοιμάζουν για την άλλη ζωή (ευχέλαιο, εξομολόγηση και Θεία Κοινωνία). Εφόσον αυτό δεν είναι εφικτό στο σπίτι, οι προϋποθέσεις αυτές πρέπει να εξασφαλίζονται στο μέτρο του δυνατού στο Νοσοκομείο.

Επίλογος

Μετά τα όσα συζητήθηκαν παραπάνω, ειναι σαφές ότι η υλοποίηση της ευχής της Εκκλησίας «Χριστιανά τα τέλη της ζωής ημών, ανώδυνα, ανεπαίσχυντα, ειρηνικά…» προϋποθέτει προετοιμασία εκ μέρους του ασθενή αλλά και βοήθεια από το συγγενικό/φιλικό περιβάλλον, τους επαγγελματίες υγείας (γιατρούς, νοσηλευτές) και την κοινότητα/ενορία.

ΓΜ και ΔΤΜ