Του Γιώργη Κουκλινού
Σε μια σεμνή τελετή που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα διαλέξεων του Αποστόλου Παύλου την 29-10-2006 τίμησε ο Παγκρήτιος Σύλλογος Φίλων Βυζαντινής Μουσικής “Ιωάννης ο Κουκουζέλης” το μεγάλο ψάλτη και δάσκαλο βυζαντικής μουσικής κ. Χρήστο Χατζηνικολάου, ο οποίος πάνω από μισό αιώνα δοξολογεί το Θεό από το ιερό αναλόγιο και αγωνίστηκε για τη διάσωση και διάδοση της πατρώας βυζαντινής μουσικής παράδοσης με θυσία του ελεύθερου του χρόνου πολλές φορές.
Στην αρχή ο πρωτοψάλτης του Αγίου Μηνά, καθηγητής βυζαντικής μουσικής και πρόεδρος του παραπάνω Συλλόγου, παρουσίασε τη ζωή και το έργο του μεγάλου ψάλτη και μουσικοδιδασκάλου και είπε τα εξής:
“Ο Χρήστος Χατζηνικολάου γεννήθηκε στο χωριό Σκουραίικα της Σάμου και από πολύ μικρή ηλικία μυήθηκε στην ψαλτική τέχνη από τον σοφό και ονομαστό μουσικοδιδάσκαλο και άρχοντα πρωτοψάλτη του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων αείμνηστο Εμμανουήλ Βαμβουδάκη.
Τελείωσε το Πυθαγόρειο Γυμνάσιο της Σάμου. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Επίσης σπούδασε Βυζαντινή και Ευρωπαϊκή Μουσική στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών με διακεκριμένους διδασκάλους.
Την ψαλτική του καριέρα άρχισε πολύ μικρός ως αριστερός ιεροψάλτης στον Ι. Ναό του Αγίου Αντωνίου Ανω Βαθέος της Σάμου και λίγο αργότερα ως α’ ψάλτης στο Μητροπολιτικό Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην ίδια πόλη.
Στην Αθήνα διετέλεσε Α’ δομέστικος και επιμελητής του μουσικού χορού της Μητροπόλεως Αθηνών με πρωτοψάλτη τον αείμνηστο Σπυρίδωνα Περιστέρη.
Το 1957 προσελήφθη λαμπαδάριος στον Ι.Ν. Προφήτου Ηλιού στο Παγκράτι.
Aπό το 1960 μέχρι το 1962 διετέλεσε α’ ψάλτης στον Ι.Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Κυνοσάργους.
Από το 1962 μέχρι και σήμερα επί 44 συναπτά έτη ψάλλει ως πρωτοψάλτης και χοράρχης στον Ι.Ν. Αγίας Παρασκευής στο ομώνυμο προάστιο των Αθηνών.
Είναι ιδρυτής πολλών χορωδιών και έχει διατελέσει διδάσκαλος και χοράρχης βυζαντινών, παιδικών και μικτών χορωδιών. Διευθυντής Εκκλησιαστικών Μουσικών Σχολών.
Ασχολήθηκε με τη σύνθεση, συγγραφή και δισκογραφία. Εχει δώσει συναυλίες στις μεγαλύτερες αίθουσες των Αθηνών, του Πειραιώς και πόλεις του εξωτερικόυ (Ηρώδειο, Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης και Αθηνών).
Διδάσκαλος και χοράρχης της μεγάλης χορωδίας του Πανελληνίου Συνδέσμου Ιεροψαλτών “Ρωμανός ο Μελωδός και Ιωάννης ο Δαμασκηνός”.
Τακτικός καθηγητής και έφορος της Σχολής Βυζαντινής Μουσικής του Εθνικού Ωδείου Αθηνών από το 1962 μέχρι και σήμερα. Καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση, καθηγητής στη Μαράσλειο Παιδαγωγική Ακαδημία Αθηνών, εκλεγμένος πρόεδρος του Πανελληνίου Συνδέσμου Ιεροψαλτών “Ρωμανός ο Μελωδός και Ιωάννης ο Δαμασκηνός” από το 1981 μέχρι και σήμερα, εκλεγμένος πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ιεροψαλτών Ελλάδος (ΟΜΣΙΕ) επί 12 χρόνια μέχρι και σήμερα, μέλος της Επιτροπής ακροάσεως Ιεροψαλτών της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. Συνεργάτης και παραγωγός στο ραδιοφωνικό σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος εδώ και 15 χρόνια μέχρι και σήμερα. Μέλος της Συνοδικής Επιτροπής καταρτίσεως Σχεδίου Κανονισμού Ιεροψάλτου. Εκδότης της εφημερίδας “Ιεροψαλτικά Νέα” και του περιοδικού “Νέος Ιεροψαλτικός κόσμος”.
Εχει τιμηθεί με διακρίσεις, μετάλλια, πλακέτες και διπλώματα για τις υπηρεσίες που έχει προσφέρει μέχρι τώρα στην Εκκλησία, από το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Μακάριο, τον σεβ. μητροπολίτη Παροναξίας κ. Αμβρόσιο, τον σεβ. μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ιγνάτιο, μετά από πρόταση του τοπικού Συλλόγου Ιεροψαλτών, το σεβ. μητροπολίτη Καισαριανής κ. Δανιήλ, το Γενικό Επιτελείο Εθνικής Αμύνας, το Σύλλογο Φίλων Βυζαντινής Μουσικής Αθηνών, τον Αρχιεπίσκοπος Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας κ. Γρηγόριο, τον Ελληνικό Σύνδεσμο του Παναγίου Τάφου, το Σύλλογο Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης με το χρυσό μετάλλιο του Αγ. Ιωάννου του Δαμασκηνού δια χειρός του παναγιωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Ανθίμου, την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος με την ανώτατη διάκριση το Χρυσό Σταυρό του Αποστόλου των Εθνών Παύλου, δια χειρός του μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. Χριστόδουλου.
Από τις κορυφαίες συνδικαλιστικές θέσεις που κατέχει έχει προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες τόσο για την εκκλησιαστική μας μουσική όσο και για την βελτίωση και επίλυση πολλών θεμάτων του ιεροψαλτικού κόσμου της χώρας μας”.
Στη συνέχεια ο κ. Χατζηνικολάου σε γλώσσα απλή και εύληπτη ανέπτυξε το παρακάτω θέμα: “Η ψαλτική τέχνη, ο καλύτερος τρόπος ύμνησης του Θεού” και είπε μεταξύ άλλων και τα εξής:
“Η ψαλτική τέχνη, προϊόν υπερχιλιετούς επεξεργασίας, αποτελεί από μόνη της θησαυρό ανεξάντλητο, ζωντανό και παλλόμενο. Διδάσκει, ευφραίνει και ανυψώνει. Είναι η πηγαία έκφραση της ανθρώπινης χαράς, είτε και χαρμολύπης, η οποία πατά στα χνάρια της έμπνευσης των παλαιοτέρων. Ενώ είναι δημιούργημα του ενός, του μελιστού, γίνεται κτήμα πολλών και καθαγιάζεται από την ιερή χρήση του.
Πράγματι η Ορθοδοξία δεν γνωρίζει άλλο καλύτερο τρόπο ύμνησης του Θεού. Η βυζαντινή μουσική είναι η γλώσσα της ψυχής, μέσω της οποίας ο άνθρωπος συνομιλεί με το Θεό. Ο ιεροψάλτης με τη διακονία του είναι μετά τον ιερέα ο βασικός συντελεστής της λατρείας. Είναι επίσης ο θεματοφύλακας της διατήρησης της αυθεντικότητας της μουσικής κληρονομιάς των Ελλήνων, καθώς η βυζαντινή μουσική που ανδρώθηκε και τελειοποιήθηκε στο Βυζάντιο, αποτελεί συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής.
Η βυζαντινή λοιπόν μουσική είναι συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής όπως προείπαμε. Η παρασημαντική γραφή των αρχαίων Ελλήνων ήταν η βάση και η αρχή για την εξέλιξη και διαμόρφωση της βυζαντικής εκκλησιαστικής μουσικής ως προς τον τρόπο γραφής της κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους.
Προκύπτει λοιπόν το συμπέρασμα ότι η αρχαία ελληνική μουσική αποτελεί τις ρίζες του δένδρου εξέλιξης της βυζαντινής μουσικής. Ανδρώθηκε και μεγάλωσε στο Βυζάντιο από τον Δ’ αιώνα και μετά, τελειοποιήθηκε στο Βυζάντιο απ’ όπου προέρχεται και η ονομασία της.
Η βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η γλώσσα της ψυχής, με την οποία ο άνθρωπος “μιλάει” με τον Θεό, κυρίως η θρησκευτική μουσική. Σε αντίθεση με τη Δύση, το Βυζάντιο γενικά στις τέχνες αποστασιοποιήθηκε και κράτησε τη σοβαρότητά του. Δεν χρησιμοποίησε αγάλματα, πομπώδεις αγιογραφίες στους ιερούς ναούς και ως εκ τούτου δεν εισήγαγε και το όργανο στους ναούς.
Η βυζαντινή μουσική αποτελεί ένα μοναδικό σε καλλιτεχνική αξία και μέγεθος κληροδότημα των Ελλήνων στον ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πολιτισμό, που με τη δωρική της λιτότητα και με την αισθητική της ανωτερότητα σαγηνεύει επί τόσους αιώνες το ακροατήριό της, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική ταυτότητα ή την καταγωγή του.
Γενικότερα και στην διαχρονική πορεία της μουσικής μέσα στους αιώνες οι αρχαίοι Ελληνες θεωρούσαν όπως χαρακτηριστικά παρετήρησε ο Αριστείδης Κοϊντιλιανός παιδεία και ταυτόχρονα παιδιά, δεν υπήρχε ανθρώπινη πράξη που να γίνεται χωρίς μουσική. Οι αρχαίοι Ελληνες έδιδαν πολλές ιδιότητες στη μουσική: παιδευτική, απολαυστική, θεραπευτική, υπερφυσική κ.α.
Η δημώδης ελληνική μουσική αυτό που συνήθως αποκαλούμε δημοτικό τραγούδι, έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική μουσική.
Aπό τα πανάρχαια χρόνια η θεία τέχνη της μουσικής αποτελούσε την κινητήρια δύναμη της ψυχής των Ελλήνων, απαλλάσσοντάς την από διάφορα προβλήματα, από ποικίλες σκέψεις και ενασχολήσεις επιβλαβείς και δυσάρεστες.
Τη βυζαντινή μουσική μπορούμε να την κατατάξουμε σε διάφορες περιόδους. Την αρχαία από το 1-700 μ.Χ., τη μεσαιωνική από το 700-1.453 και τη νεότερη από το 1.453-σήμερα.
Τρια είναι επίσης τα βασικά συστατικά στοιχεία της βυζαντικής μουσικής: Ο λόγος, ο ρυθμός και το μέλος, η μελωδία. Ο λόγος ποιητικός και θεολογικός συνάμα. Ο ρυθμός, η συμμετρική κατανομή της μελωδίας, το μέλος-η μελωδική επένδυση του λόγου.
Χαρακτηριστικά της βυζαντινής μουσικής μας: Θεόπνευστη, επηρεασμένη από την αγγελική ψαλμωδία, εκκλησιαστική φωνητική, μονοφωνική και ανόργανη όπως είπαμε. Ενισχύεται αρμονικά από το ισοκράτημα. Είναι απλή, σεμνή, ιεροπρεπής και μυσταγωγική.
Ωφέλειες: Κατά τον Μ. Βασίλειο η ψαλμωδία γαληνεύει τις ψυχές, βραβεύει την ειρήνη, καθησυχάζει τους θορύβους και τα κύματα των λογισμών, μαλακώνει το θυμό της ψυχής και σωφρονίζει την ακολασία της, ενισχύει τη φιλία, ενώνει τα χωρισμένα, συμφιλιώνει τους εχθρούς, είναι τερπνή και ευάρεστη, έχει πλούσια εκφραστικότητα, είναι θριαμβική και χαρμόσυνη.
Σκοπός της βυζαντινής μουσικής: Ως ανώτερο σκοπό της έχει να υποβοηθήσει τους πιστούς, όχι μόνο να κατανοήσουν τα τελούμενα μυστικώς μέσα στο ναό, αλλά αποθέμενοι πάσαν την βιωτικήν μέριμναν να υψωθούν προς τον Θεόν και να γίνουν μέτοχοι του μυστηρίου της θείας οικονομίας, που αποτελεί το κέντρο της θείας λατρείας.
Η μεγάλη αυτή και θεία τέχνη της βυζαντινής μουσικής στην πορεία των αιώνων ήταν φυσικό να πάρει διάφορες μορφές. Η παρασημαντική της γραφή άλλαξε πολλές φορές, την είπαν νοηματική, την είπαν αλφαβητική, αγγιστροειδή, κ.α. με πολλούς κανόνες με πολλά ποιοτικά και γραμματικά σημάδια τα οποία την έκαναν πανδύσκολη. Ηρθαν οι τρεις μεγάλοι διδάσκαλοι το 1814, Γρηγόριος, Χρύσανθος και Χουρμούζιος και την απλοποίησαν έτσι ώστε οι άνθρωποι να την μαθαίνουν εύκολα.
Το 1881 μια μεγάλη επιτροπή υπό την προεδρία του Πατριάρχου Ιωακείμ του Γ’ στην Κωνσταντινούπολη και με τη συμμετοχή διακεκριμένων καθηγητών και διδασκάλων, εδραίωσαν την μεταρρύθμιση και μας παρέδωσαν την νέα μεθοδολογία πιο εύκολη και πιο προσιτή σ’ αυτόν που την μαθαίνει.
Τα τελευταία χρόνια μια μικρή ομάδα-μειοψηφία έφερε στην επικαιρότητα και θέλει ετσιθελικά να επιβάλει το παλαιό σύστημα έχοντας προσβάσεις προς τα διάφορα υπουργεία και προσπαθεί με κάθε τρόιπο να περάσει από τα προγράμματα στην εκπαίδευση το παλαιό σύστημα.
Η συντριπτική πλειοψηφία των ιεροψαλτών, διδασκάλων και καθηγητών αγωνίζονται να περιφρουρήσουν τη γνήσια παράδοση της μουσικής.
Μας προπηλακίζουν και μάλιστα μας οδηγούν στα δικαστήρια με αγωγές και μηνύσεις. Εμείς αγωνιζόμαστε και αντιστεκόμαστε”.
Στη συνέχεια, ο κ. Χ. Χατζηνικολάου ευχαρίστησε τον κ. Δαμαρλάκη και τα υπόλοιπα μέλη του Δ.Σ. του Συλλόγου για τους αγώνες που κάνουν για τη μουσική μας.
Ο Σύλλογος Φίλων Βυζαντινής Μουσικής, έδωσε τιμητική πλακέτα στον ομιλητή για την προσφορά του στη μουσική και στην εκπαίδευση. Μετά μας τραγούδησε “Τα κανάρια” του αείμνηστου παπα-Θανάση Τσούμαρη και ένα σαμιώτικο “Το πλατανιώτικο νερό” και μας εντυπωσίασε με την ωραία του φωνή και την ψαλτική του τέχνη. Ολοι έφυγαν ενθουσιασμένοι από την εκδήλωση αυτή που θα τους μείνει αλησμόνητη.

