Του Κωστή Λαγουδιανάκη
1ο μέρος
Το «Δι’ ευχών» στην εκκλησά στση λειτρουγιάς τη μέρα
καλεί για το αντίντερο ’πό του παπά τη χέρα.
Κι οντέ στο γ-κύκλο τση χρονιάς νεδιάσει αγιομήσι
άρτους θα πάει ο χρισιανός τάμα να τσι βλοήσει.
Και στο τραπέζι το ψωμί μέρα κιαμιά δε λείπει
ορτάκης του ’ναι,αδεμής πείνας γροικούνται χτύποι.
Μούδε μια μέρα δε μ-περνά ψωμί να μη νεδιάσει
με μυρωδιές κι ονοστιμιές τσ’αθρώπους να χορτάσει.
Ο άθρωπος στη ζήση ντου στσι πρίκες,στσι χαρές του
πως θα του λείπει το ψωμί δε βάνει ο νους ποτές του.
Στη ζήση ντου ο άθρωπος,σ’ όλη τη δούλεψή ντου
μερού-νυχτού ιδροκοπά να «βγάλει το ψωμί ντου».
Ψωμί για τη γ-καματερή,ψωμί και για τη σκόλη
τω Χριστουγέννω,τση Λαμπρής και για το νυφοστόλι.
Το βλοημένο το ψωμί ο άθρωπος παινά το
και φραίνεται με μια μπουκιά και δυο ελιές στο πιάτο.
Τσ’ ονοστιμιάς το κρητικό συντρέμει τση το λάδι
πάνω στο φρέσικο ψωμί γ-ή και στο παξιμάδι.
Ψωμί που ξεφουρνίζουνε εδά χιλιάδες χρόνοι
απού φελά τον άθρωπο και τονέ συστηλώνει.
Ψωμί που ξεφουρνίζουνε εδά πολλοί αιώνες
και δυναμάρι γίνεται στση ζήσης τσι κολόνες.
Ψωμί που ξεφουρνίζουνε ώσαμε και οι μύθοι
και των αθρώπω τσ’ εποχής χορταίνουνε τ’ αστήθι.
Οι αθιβολές τση Δήμητρας φέρνου στο νου τα στάρια
τση γης τα καλλιτέματα,τσι σπόρους στα πιθάρια.
Η Δήμητρα δημητριακά στσ’αθρώπους χελαλίζει
κι αρχίνηξε ο άθρωπος κι η γης του να καρπίζει.
Τα σταροκρίθαρα τση γης αιτίες κουβαλούνε
αλέτρι,μύλο και ψωμί συναφορμάς γεννούνε.
Ανέ γ-καρκατουρέψομε ιστορικό συρτάρι
πολλές βολές αθιβολές θα βρούμε για το στάρι.
Το στάρι,του πολιτισμού πληθιαίνει το αξάι
αφού εδά ο άθρωπος έχει ψωμί να φάει.
Ρέγεται γήινη αγκαλιά το στάρι να χορτάσει
και για κειονά ο άθρωπος τα’αλέτρι ντου δα σάσει.
Το στάρι και το σπόρο ντου γρώνιζ’ο Μινωίτης
κι αλέτρι να το καλλουργά τού στέλιωσ’ ο τεχνίτης.
«το Ησιόδειο άροτρο» απού ’ρχεται στο νου μας
το ίδιο ’πού την έχερη εκράθιε κι ο παππούς μας.
Στα σταροκρίθαρα η γης χαρές περίσσες κάνει
ώσαμε να παντήξουνε του θέρους το δραπάνι.
Στάρια,κριθάρια θεμωνιές το θέρος σα σιμώνει
πασίχαρ’ ανημένουνε βωλόσυρος κι αλώνι.
Στ’αλώνι κάνει ο καρπός και το μουζούρι φίλο
κι απής γομάρι γίνεται να πάει για το μύλο.
Πασίχαρος ποδέχεται ο μύλος τ’ άλεσμά ντου
αλεύρι να κατασταθεί κι ανοίγει τα πανιά ντου.
Μιγόμια εδά τα χτήματα φορτώνουνται λουράτα
αλεύρι απού προπατεί στου ζυμωτού τη στράτα.
Βλογά τ’αλεύρι τη στραθιά απού δε μ-πάει στράφι
γιατί το ανημένουνε νοικοκερά και σκάφη.
Τ’αλεύρι τζη η νοικοκερά χιλιοκαληνωρίζει
ντελόγο ’νεμπουκώνεται,πιάνει και κνησαρίζει.
Στη σκάφη το προζυμερό το ιερό σιμώνει
και η ζυμώτρα ’ν’ έτοιμη ν’ αρχίξει να ζυμώνει.
Παίρνει τα χρειασίδια τζη,τη μ-πετρολεκανίδα
όλα να πάνε με τσ’ευκές, στο Θιο ’χει την ολπίδα.
Νερό κι αλεύρι κι αρχινά η ζυμώτρα να μαλάσσει
σταυρώνει το προζύμι τζη για να το ανεπιάσει.
Απής θα ’ρθει τ’ ανέπιασμα τού κνησαρίζει αλεύρι
και ανημένει ώσαμε την ώρα που «θ’ ανέβει».
Προζύμι «πράμα» ιερό ,προζύμι βλοημένο!
απού ’ναι για του ζυμωτού την ώρα στερεμένο.
Του προζυμιού για να σαστεί κάνουνε το χατίρι
νερό που θέλει μιαολιά κι αλεύρι ένα ποτήρι.
Νερό κι αλεύρι η χέρα μας καλά τ’ ανεκατώνει
και μούστο για το φούσκωμα γ-ή δυο σταλιές λεμόνι.
Χρεία καλά να ζυμωθούν τα υλικά αντάμι
κι απόκειας το προζυμερό έρχεται να συντράμει.
Ανοίγει την αγκάλη ντου τη ζύμη για να κλείσει
δυο μέρες στο κονάκι ντου ώσαμε να ξινίσει.
Αποξαρχής θέλει νερό κι αλεύρι θέλει πάλι
και ξαναζύμωμα γερό και ζεστερή αγκάλη.
Κιαμιά βολά «για να γενεί», ώσαμε να φουσκώσει
νερό, αλεύρι,ζύμωμα μπορεί και να τριτώσει.
Δε φτάνει του προζυμερού εδά μόνο το χάδι
μα θέλει και πασσάλειμμα απάνω-απάνω λάδι.
Κι είναι προζύμι έτοιμο και θέλει ασκενάδα
για να βαστάξει μιολιά γυρεύγει δροσεράδα.
Κι απής δα ’ρθεί το ζυμωτό στερεύγει ’να γ-κομμάτι
κι η ζύμη παίρνει τουτηνά του προζυμιού τη μ-πάρτη.
Προζύμι στο παλαιϊνό ποτές δε λείπει σπίτι
ζυμώτρα του παλιού καιρού κι εδά δεν απολείπει.
Ο λαϊκός πολιτισμός σοφίες έχει μάθει
παρατηρήματα πολλά για το προζύμι πλάθει.
Για το προζύμι να σαστεί δεν είν’ οι μέρες όλες
Χριστόγεννα,Πρωτορονιά και τση Λαμπρής οι σκόλες.
Η κάθα σκόλη τουτηνά την ευλογία βάνει
για το προζύμι να σαστεί ένα ραέτι κάνει.
Τω Χριστογέννω αρισμαρί γ-ή του Σταυρού στεφάνι
και το προζύμι το «κακό» τ’αμάτι δε ν-το πιάνει.
Απής του ήλιου η φανειά χαθεί οθέ ντη δύση
«δε γ-κάνει» η νοικοκερά προζύμι να δανείσει.
Κι άλλη βολά στου δανεισμού τη στράτα να μη μ-παει
πλήσα θα φέρει ογρουσουζά σαν είναι μήνα Μάη.
Απού ρεχτεί τα φτάζυμα και πεθυμά να πλάσει
δεν έχει χρεία προζυμιού,το «γ-κουνενό» δα σάσει.
Αποβραδίς για κουνενό στο πήλινο τσικάλι
αλεύρι,ροβιθάλευρο,ζεστό νερό θα βάλει.
Πιτήδεια η νοικοκερά το γ-κουνενό δα πλάσει
κι απόκειας το τσικάλι τζη δα το μπαμπαρολιάσει.
Και «ανεβαίνει» ο κουνενός εκειά στσι έξε ώρες
κι απόης ει’ ντο ζυμωτό και ο μεγάλος ζόρες.
Του κουνενού τη μυρωδιά απού γροικά σουφρώνει
και οθεγκειά που τη γροικά δε θέλει να σιμώνει.
Ο κουνενός τα φτάζυμα οντέ τα ξεφουρνίζει
του κόσμου τσι μοσκοβολιές τσι διπλοχελαλίζει.
Γιάντα τα λένε φτάζυμα ρωτά κιανείς να μάθει
μπας κι η ζυμώτρα η καλή εφτά φορές τα πλάθει;
Δεν είν’ ετσά τα πράματα, δεν είναι αλαβάρι
και στο εφτά το φτάζυμο δε ντου χρωστεί τη χάρη.
Ετσά θαρούνε μερδικοί, μα του εφτά ο καημός του
είναι γιατί του φτάζυμου δεν είν’ ο σάντολός του.
Το φτάζυμο ’ν’ «αυτόζυμο», προζύμι δε σιμώνει
στη σκάφη απού το πλάθουνε προζύμι δε ζυμώνει.
Το φτάζυμο ’ν’ «αυτόζυμο» και δα το νοματίσει
φτάζυμο ο “αυτόζυμος άρτος” δα το βαφτίσει.
Προζύμι άμα “νεπιαστεί” γ-ή κουνενός φουσκώσει
η σκάφη ’ναι πασίχαρη, έτοιμη να ζυμώσει.
Η ζυμώτρα ’χει τ’αμέντε τζη μόφωτα και πιτήδεια
ανεμαζώνει έντρομα όλα τα χρειασίδια.
Αποδιαφώτιστα κινά η βλοημένη ώρα
νοικοκεράτο ζυμωτού έχει περίσσα φόρα.
Το ζυμωτό, νοικοκυργιού είναι γερό μαξούλι
δεν είναι παίξε-γέλασε,δεν είναι μπασοδούλι.
Ψωμί δα φάει ο δουλευτής,ψωμί ο κατεχάρης
δε δα λιγώσει μια μπουκιά ποτέ αβαρεσάρης
ΓΛΩΣΣΑΡΙ
(ο)αβαρεσάρης=ο τεμπέλης (το)αγιομήσι=το πανηγύρι προς τιμή αγίου αδεμής=είδ’ άλλως (η)αθιβολή= κουβέντα, συζήτηση για πρόσωπα ή γεγονότα περασμένης εποχής αλαβάρι=αλήθεια,πράγματι (έχω)τ’αμέντε=προσέχω,είμαι σ’επιφυλακή ανεπήσω και αναπήσω και ανεπιάνω (το προζύμι)=ξαναμαλάσσω το προζύμι προσθέτοντας την απαιτούμενη ποσότητα αλεύρου και νερού,ώστε να αυξηθεί η ποσότητα για να είναι επαρκής να προκαλέσει τη ζύμωση σε όλο το αλεύρι του ζυμωτού ανεβαίνει(το προζύμι ή το ψωμί)=φουσκώνει εξαιτίας της ζύμωσης ανεμαζώνω=μαζεύω από δω κι από κει,συλλέγω ανημένω=αναμένω,περιμένω αντάμι=μαζί,αντάμα (το)αντίντερο=το αντίδωρο (το) αξάι=μέτρο χωρητικότητας περίπου1/8 του μουζουριού απής=αφού,μετά,κατόπιν αποδιαφώτιστα=πριν ξημερώσει καλά απόκειας= έπειτα,κατόπιν,και ύστερα απολείπει=λείπει,απουσιάζει αποξαρχής=από την αρχή απού=που,όπου (το)αρισμαρί=το δεντρολίβανο (η)ασκενάδα=η σκιά,η δροσεράδα τ’ αστήθι=το στήθος «βγάζω το ψωμί μου»=κερδίζω,εξοικονομώ «τα προς το ζην» βλογώ=ευλογώ (η)βολά=η φορά (το)γομάρι=το φορτίο με δυο σακιά που φορτώνουμε από τη μια και την άλλη πλευρά του σαμαριού και γενικά κάθε είδους φοτίο γροικώ(τη μυρωδιά)=μυρίζω-ομαι,οσμίζομαι γρωνίζω=γνωρίζω (το)δραπάνι=το δρεπάνι (το)δυναμάρι=οτιδήποτε ενισχύει την αντοχή και τη σταθερότητα εδά=τώρα εκειά=εκεί,περίπου εκράθιε=κρατούσε έντρομα=φανερά,σε μέρος που γίνεται εύκολα αντιληπτό ετσά=έτσι,κατ’αυτό τον τρόπο ζεστερός=κάπως ζεστός,χλιαρός (ο)ζόρες=το ζόρι,η ανάγκη (η)θεμωνιά=σωρός από δεμάτια δημητριακών δίπλα στ’αλώνι,η θημωνιά (ο)Θιος=ο Θεός καληνωρίζω=υποδέχομαι με ευχές ,καλή ντου ώρα (τα)καλλιτέματα=η καλλιέργεια της γης (η)καματερή=η καθημερινή,η εργάσιμη μέρα καρκατουρεύγω=ψάχνω να βρω κάτι ανακατεύοντας επίμονα,αναζητώ κάτι (ο)κατεχάρης-(η)κατεχαρού=αυτός που γνωρίζει,ο εξειδικευμένος κιαμιά=καμιά κινώ=αρχίζω,ξεκινώ κνησαρίζω=κοσκινίζω με την κνησάρα (η)λειτρουγιά=η λειτουργία λιγώνω=δοκιμάζω λουράτος=το σακί ή το υφαντό που έχει διακοσμηθεί με κάθετα χρωματιστά λουριά(ρίγες) (το)μαξούλι=η σοδειά μερδικοί-ές-ά=μερικοί-ές-ά μιαολιά=λίγο,ελάχιστο (το)μιγόμι=το μισό φορτίο,το μισό γομάρι(βλ.παραπάνω) μούδε=ούτε (το)μουζούρι=κυλινδρικό ξύλινο δοχείο για τη μέτρηση καρπών,σιτηρών κ.ά. χωρητικότητας 10-12 οκάδων ανάλογα με το ειδικό βάρος του προϊόντος μόφωτα=τα χαράματα μπαμπαρολιάζω=τυλίσσω κάτι προσεκτικά για να διατηρηθεί ζεστό μπας=μήπως (το)μπασοδούλι=λίγη εργασία,μικροεπισκευή νεδιάζω και ανεδιάζω=φαίνομαι,εμφανίζομαι,περουσιάζομαι νεμπουκώνομαι και ανεμπουκώνομαι=ανασηκώνω τα μανίκια για ν’αρχίσω κάποια εργασία,προετοιμάζομαι (το)νοικοκεράτο=το νοικοκυριό,η νοικοκυροσύνη,η τάξη νοματίζω=ονοματίζω,δίδω όνομα ντελόγο=αμέσως (το)νυφοστόλι=το ντύσιμο της νύφης,ο γάμος,η χαρούμενη διάθεση ξεφουρνίζω=βγάζω τα ψωμιά από το φούρνο,αποκαλύπτω (η)ογρουσουζά=η γρουσουζιά οθέ=προς οθεγκειά=προς τα εκεί (η)ολπίδα=η ελπίδα (η)ονοστινιά=η νοστιμιά (ο)ορτάκης=ο συνεργάτης,ο συνέταιρος παινώ=επαινώ,παινεύω παντήχνω=συναντώ (η)πάρτη=το μερίδιο αλλά και η θέση πασίχαρος=ολόχαρος, ευτυχισμένος (η)πετρολεκανίδα=βαριά πήλινη λεκάνη πιτήδεια= κομψά,αριστοτεχνικά πληθιαίνω=αυξάνω πλήσα=πάρα πολλά (η)πρίκα=η πίκρα (το)προζυμερό=το σκεύος όπου φυλάσσεται και διατηρείται το προζύμι προπατώ=περπατώ (το)ραέτι=η περιποίηση και φιλοξενία προς το μουσαφίρη,το κέρασμα ρέγομαι=ευχαριστιέμαι,αρέσκομαι σα=όταν, σαν σάζω=κατασκευάζω (ο)σάντολος=ο νονός σιμώνω=πλησιάζω (η)σταλιά=η σταγόνα,το ελάχιστο στελιώνω=κατασκευάζω, συναρμολογώ στερεύγω(στερεμένος-η-ο)=φυλάσσω,διατηρώ επί αρκετό χρονικό διάστημα (η)στραθιά=η διαδρομή στράφι=άδικα συναφορμάς=εξαιτίας συντρέμω= βοηθώ, συνδράμω συστηλώνω-ομαι=ενδυναμώνω,ανακτώ δυνάμεις (η)φανειά=η εμφάνιση,το παρουσιαστικό φελώ=ωφελώ κάποιον φραίνομαι=ευφραίνομαι,αγάλλομαι φρέσικος=φρέσκος χελαλίζω=χαλαλίζω με την καρδιά μου χρεία=ανάγκη (τα)χρειασίδια=τα απαραίτητα σκεύη για μια εργασία ή για το νοικοκυριό γενικά ώσαμε=ίσαμε,μέχρι
E-mail:[email protected]
Συνεχίζεται…

