Του Γιώργου Καλογεράκη *



Ο Νικόλαος Σταυρακάκης και το σαμποτάζ της Δαμάστας



Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η διήγηση του επικεφαλής των ανταρτών της Ανωγειανής Ομάδας Νικολάου Σταυρακάκη ή Αεροπόρου γιατί πιστεύω ότι διασαφηνίζει αρκετά σκοτεινά σημεία της επιχείρησης. Αποσπάσματα της διήγησης του Νικολάου Σταυρακάκη δημοσίευσε ο γιος του Κώστας Σταυρακάκης στην εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ του Ηρακλείου από τις 6/8/2004 έως τις 13/8/2004.

Ο Νικόλαος Σταυρακάκης βρίσκεται μαζί με τον Χριστομιχάλη Ξυλούρη, τον Μανόλη Παπαδογιάννη και τον Λευτέρη Σκουλά ή Κανονολευτέρη σε αποστολή στον Μυλοπόταμο.

…και περνούμε απάνω και φτάνομε στσ’έξε του Αυγούστου του 1944 στο λημέρι τσακισμένοι. Ο Ξυλούρης δεν μπορούσε ήσανε τα πόδια του ψίχαλα. Βρίσκουμε κειδά το λοχαγό Μος ερχομένο από τη Μέση Ανατολή με μια δεκαριά σαμποτέρ. Ως εξημέρωνε στις 7 του μηνός είχα πάρει ένα ζευγάρι αρβύλες από εκεί γιατί ήσανε σκορπισμένα τα στιβάνια μου και εξεκίνησα να κατεβώ στο χωριό. Θελά πάμε στη Δαμάστα εγώ, ο Βάμβουκας ο συνταγματάρχης και ο γιατρός ο Κουνάλης να σάσωμε τση δυο οργανώσεις στη Δαμάστα το ΕΑΜ και την ΕΟΚ. Ήσανε οι δυο γατροί ο Μαρούσης του ΕΑΜ και ο Νικολουδάκης ο δικός μας. Μόλις εξεκίνουνε το πρωί από το λημέρι από τσ’Εμπρίσκους λέει ο Μος του Ξυλούρη :

-Πού θα πάει ;

Λέει υπηρεσία έχει. Λέει δε θα πάει πουθενά. Θα πάει σε άλλη υπηρεσία. Μπαίνουμε μέσα στο σπηλιάρι και μου λέει :

-Θα πας από το τάδε σημείο ίσαμε το τάδε σημείο να μου επισημάνεις τον τόπο, δηλαδή από το Γενί Γκαβέ μέχρι τον κάμπο της Δαμάστας να κάμω μιαν αναγνώριση του τόπου. Θα πάρεις τον Ζαχαρία τον Χαιρέτη, από την Αυγενική τονε, ένα καλό παλικάρι και θα κατεβείτε. Λέω του Ξυλούρη :

-Μπορώ να σου πω ;

Βγαίνομε έξω και τον(ε) φήνομε μέσα στο σπηλιάρι. Και του λέω :

-Πού θα πάμε ; Θα πάμε την τελευταία στιγμή την 12ην ώραν να κάψομε καμιά περιφέρεια ; Διότι το θέλει εν πάση περιπτώσει ο Άγγλος ; Να μην πάμε !

Λέει μα εφόσον μας διατάσουνε ;

Λέω δεν υπάρχει διαταγή του στρατηγείου. Η διαταγή είναι δική του!

Και του λέει ο Ζαχαρίας ο Χαιρέτης. Είναι του στρατηγείου. Βγάνει ένα χαρτί, μήπως ξέρομε εμείς εάν το χαρτί ήτονε διαταγή, εγγλέζικα ήτονε γραμμένο.

Προτού φύγομε του είπα

-Ε, γιατί θα πάμε τώρα να υποβληθούμε σε τόσο κόπο να κάμομε 60-70 χιλιόμετρα δρόμο να κατεβούμε εκεί, την στιγμή την οποία σου λέγω τον τόπο τον(ε) ξέρω πατιχιά και πατιχιά. Πιθαμή προς πιθαμή.

Λέει θέλω να πάτε. Εκατεβήκαμε με τον Ζαχαρία στο σπίτι μου…24

Ο Νικόλαος Σταυρακάκης και ο Ζαχαρίας Χαιρέτης έφυγαν για να επισημάνουν την περιοχή όπως το ήθελε ο Μος. Η ομάδα για το σαμποτάζ σχηματίστηκε και κατέβηκε λίγο έξω από τα Ανώγεια στην θέση Κούλες, στην ανατολική είσοδο του χωριού. Τα μεσάνυχτα της 7ης Αυγούστου επέστρεψαν οι Σταυρακάκης και Χαιρέτης από την αποστολή και η ομάδα ξεκίνησε αμέσως για την υλοποίηση της επιχείρησης. Ξημερώματα έφτασαν στην θέση Δαμαστός. Πριν την επιχείρηση είναι πλέον γνωστή η διαφωνία του Νικολάου Σταυρακάκη με τον Μος για το σημείο της ενέδρας. Ο Νικόλαος Σταυρακάκης πρότεινε στον Μος την γέφυρα της Μυρτέλας, 4,5 περίπου χιλιόμετρα απόσταση από την Δαμάστα. Εάν αυτό το δεχόταν ο Μος ίσως η Δαμάστα να μην ολοκαυτωνόταν. Αντί της Μυρτέλας ο Μος επέλεξε την περιοχή Δαμαστός πλησίον της Δαμάστας με τα γνωστά αποτελέσματα. Για τον τραυματία Νταμπακομανόλη ο Νικόλαος Σταυρακάκης αφηγείται :

…μετά την περισυλλογή των λαφύρων λέω του Μος να φύγομε διότι θέλομε πολλή ώρα να περάσομε από τα Μετόχια, ο δρόμος είναι ανώμαλος να μη μας(ε) κλείσουνε οι Γερμανοί. Εφήκαμε τον Νταμπακομανόλη εκεί σε μια τοιχίδα και του λέμε θα’ρθούμε να σε πάρομε αλλά εγώ δεν είχα καμιά ελπίδα ότι ήτονε δυνατόν να γλιτώσει…25



Στεφανογιώργης και Νταμπακομανόλης



Ο Γώργιος Δραμουντάνης ή Στεφανογιώργης ήταν αυτός που μαζί με τον Χριστομιχάλη Ξυλούρη και τον Νικόλαο Σταυρακάκη επέτρεψαν στον Νταμπακομανόλη να συμμετάσχει στο σαμποτάζ της Δαμάστας. Η προθυμία συμμετοχής των ανδρών της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων ήταν τέτοια που έπρεπε να γίνει επιλογή. Και όπως είναι γνωστό στο σαμποτάζ έλαβαν μέρος έξι (6) άνδρες της Ομάδος .26 Ο Νταμπακομανόλης παρακάλεσε τον Στεφανογιώργη, με τον οποίο διατηρούσε στενή φιλία,27 να τον εντάξει στην ομάδα που θα έπαιρνε μέρος στο σαμποτάζ στη Δαμάστα.

Γι’αυτό όταν έφτασε η είδηση του τραυματισμού του Νταμπακομανόλη στον Γεώργιο Δραμουντάνη αυτός στενοχωρήθηκε πολύ. Αναγγέλλοντας με την σειρά του την είδηση στον πατέρα του Νταμπακομανόλη,28 Νταμπακοβασίλη,

αυτός τον παρακάλεσε να φέρει το πτώμα του γιου του για να το θάψει στα Ανώγεια.29 Ο Χριστομιχάλης το θεώρησε αυτό λογικό, (την ίδια άποψη είχε εκφράσει και ο ίδιος πριν τον Νταμπακοβασίλη), και ανέθεσε στον Κώστα Κεφαλογιάννη ή Κουντόκωστα την αποστολή. Ο Κώστας Κεφαλογιάννη ή Κουντόκωστας ήταν αυτός που τοποθέτησε τον Νταμπακομανόλη στη σκιά ενός πρίνου και αυτός που αντάλλαξε τα τελευταία λόγια μαζί του. Ήξερε επομένως το σημείο που βρισκόταν ο τραυματίας, (για τους συναγωνιστές του νεκρός), και ήταν ο μόνος που μπορούσε να φέρει σε πέρας αυτή την αποστολή. Η αποστολή αυτή δεν ήταν καθόλου εύκολη. Γιατί δεν γνώριζε κανείς τι θα συναντούσαν στο σημείο του σαμποτάζ αφού η είδηση της ενέδρας και της μάχης θα είχε φτάσει στους Γερμανούς. Και το πιο πιθανό ήταν να συναντούσαν τους Γερμανούς που θα είχαν κατακλύσει την περιοχή.30 Πήρε λοιπόν μια ομάδα από αντάρτες και ξεκίνησαν. Όταν επέστρεψαν στο σημείο της συμπλοκής, απόγευμα πια, οι Γερμανοί δεν είχαν φτάσει ακόμη.31 Φανταστείτε την έκπληξη του Κουντόκωστα όταν βρήκε τον τραυματία Νταμπακομανόλη ζωντανό. Και αν τελικά ο Νταμπακομανόλης επέζησε του βαρύτατου τραυματισμού του, αυτό οφείλεται κυρίως στην επιμονή του πατέρα του Νταμπακοβασίλη κατ’αρχήν, (που ήθελε να τον θάψει στα Ανώγεια), και στους Χριστομιχάλη, Στεφανογιώργη και Κουντόκωστα κατά δεύτερο λόγο.

…αυτή η στερέωσή του στη ζωή, (σημ. : του Νταμπακομανόλη), ανακούφισε ψυχικά περισσότερο τον στενό συγγενή του Στεφανογιώργη Δραμουντάνη, που την προηγούμενη της επιχείρησης και με τη σύμφωνη γνώμη του Λοχαγού Μος αρνιόταν ν’αφήσει τον Ταμπακομανόλη να πάρει μέρος σ’αυτή. Γιατί λίγες ημέρες πριν είχε παρατηρήσει στην πλάτη ενός αρνιού του, σφαγμένου για συσσίτιο, ότι υπήρχε σημείο θανάτου.

Παρά ταύτα όταν ξεκίνησαν για το σαμποτάζ αυτό, διεκδικούσε και αυτός μια θέση μεταξύ άλλων πλέον των είκοσι Ανωγειανών που τρέξανε έξω από το χωριό αμιλλώμενοι για την προτίμηση συμμετοχής τους στην ολιγάριθμη ομάδα κρούσεως. Ο Νταμπακομανόλης είχε φτάσει λαχανιασμένος και με χίλια παρακάλια και εξοργιστική επιμονή ζητούσε να τον συμπεριλάβουν στην ομάδα κρούσεως. Όταν δόθηκε η συγκατάθεση πλησίασε τον Στεφανογιώργη τον αγκάλιασε και τον φίλησε λέγοντάς του : Δεν με ευχαρίστησες καμιά άλλη φορά τόσο εκτός τώρα που θέλω πολύ να πολεμήσω για την πατρίδα. Το επεισόδιο τούτο μεταξύ τόσων άλλων ομοίων φανερώνει το ψυχικό θάρρος, τη δύναμη της θέλησης, το μαχητικό πνεύμα και την εθελοθυσία αυτών των σκληροτράχηλων ορεσίβιων Ανωγειανών προθύμων να πολεμήσουν για το μέγα αγαθό της Ελευθερίας. Αψηφώντας τρομοκρατία και θανατικές εκτελέσεις, που επιβάλανε δυναμικά κατά του πληθυσμού της Κρήτης τα στρατεύματα κατοχής…32

Ο Νταμπακομανόλης μεταφέρθηκε αρχικά στον Αχυρόσπηλιο και την επόμενη ημέρα 9 Αυγούστου στο Αηδονοχώρι. Στο πατρικό του σπίτι στα Ανώγεια φτάνει το μεσημέρι της 10ης Αυγούστου. Από τα Ανώγεια, την ίδια ημέρα, ο Στεφανογιώργης στέλνει επιστολή στον Χριστομιχάλη Ξυλούρη στο λημέρι του Ψηλορείτη, (με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1944), και του ζητά χιόνι και φάρμακα για τον Νταμπακομανόλη.

10 Αυγούστου 1944

Αγαπητέ Σύντεκνε

Του Μανόλη το τραύμα, είναι πολύ σοβαρό υπάρχει κίνδυνος μεγάλος μέχρη να περάση ένα εξαήμερον, περιτονίτιδος και σας παρακαλώ να μας στείλεται χιώνη και αν υπάρχουν ενέσης δια την μόλυσην να μας στείλεται κανένα δύο, εγώ πρέπη να παραμύνο εδώ κατά απέτιση του Μιχάλη διότη βγάζο κάθε βράδη φρουρές γύρο από το χωργιό μέχρη να περάσουν μερικές ημέρες να δούμε την εξέλιξη του τραύματος, τον κουμουνιστόν την ενέργειαν θα ξέρεται ότι έκαψαν το πλείστον αρχίον της οιποδιηκύσεος και τα ρέστα πράγματα και από τον σταθμό τα πύραν γενικός όλα. Του Κωστακογιάνη να πης να πάι από το αγγαβανοπούση να πιάση το ρίφι που είναι εκή την παραμονή της παναγίας να το έχη στίλη στην χαρείκλεια διότη θα κάνομε το μνημόσυνο τότε και πρέπη να φροτίση τότε να το έχομε όπως δίποτε.

Με αγάπη

Στεφανογιώργης



Τι αναφέρει η Απόρρητη Έκθεση της δράσεως της S.O.E. στην Κρήτη για το σαμποτάζ της Δαμάστας



…ο Λοχαγός Μος, καθώς γνώριζε την ρωσική γλώσσα, σχημάτισε μια μικρή ομάδα από δραπέτες Ρώσους αιχμαλώτους, των οποίων η επιθυμία ήταν να χρησιμοποιούνται σαν βασική ομάδα κρούσεως. Αρχικά σχεδίαζε να επιτεθεί με τέσσερις άνδρες κατά του σταθμού Διοικήσεως Σ.Δ. της 22ας Μεραρχίας στις Άνω Αρχάνες, τρεις ημέρες μετά την επίθεση κατά των αποθηκών καυσίμων, όπως αναφέρθηκε παραπάνω.

Το σχέδιο όμως αυτό εγκαταλείφθηκε, γιατί οι βοηθοί του φοβόνταν ότι οι χωρικοί θα τους πρόδιδαν στους Γερμανούς, όπως απειλούσαν. Ο Μος, μετά την εγκατάλειψη του ανωτέρου σχεδίου, αποφάσισε να επιτεθεί κατά των εχθρικών μεταφορών στην οδό Ηράκλειο-Ρέθυμνο.33

Στις 7 Αυγούστου ομάδα Ελασιτών προσέβαλε γερμανικό τμήμα που προσπαθούσε να συλλάβει ομήρους από τ’Ανώγεια. Κατά την προσβολή φονεύθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν 10 άνδρες. Στην συνέχεια γερμανική δύναμη, κινούμενη κατά των Ανωγείων, έπεσε το πρωί της 8ης Αυγούστου σε ενέδρα του Μος, κοντά στο χωριό Δαμάστα. Ο Μος είχε μαζί του οκτώ Έλληνες και έξη Ρώσους, οπλισμένους με αυτόματα όπλα. Είχε επίσης, παγιδεύσει με χειροβομβίδες την ευρισκόμενη εκεί οδική γέφυρα. Μέσα σε δυο ώρες κτυπήθηκαν τρία αυτοκίνητα τριών τόνων και ένα μικρό τεθωρακισμένο.

Τελικά, ένα φορτηγό με 35 Γερμανούς, ακολουθούμενο από ένα τεθωρακισμένο, προχώρησε προς τους ενεδρεύοντες. Το φορτηγό προσβλήθηκε από τους ενεδρεύοντες και οι περισσότεροι από τους άνδρες του φονεύθηκαν. Το τεθωρακισμένο άνοιξε πυρ κατά της ομάδος των ενεδρευτών, αλλά τέθηκε εκτός ενέργειας και ο διοικητής φονεύθηκε από τον Λοχαγό Μος που πλησίασε με την μοναδική χειροβομβίδα που είχε και την έρριψε μέσα στο τεθωρακισμένο. Μετά την επιχείρηση το τμήμα αποσύρθηκε, έχοντας φονεύσει 35 Γερμανούς, 10 Ιταλούς και έχοντας συλλάβει 12 αιχμαλώτους. Οι απώλειες της ομάδος ήταν ένας Ρώσος νεκρός (σημ: ο Λοχαγός Βάνυας), και ένας Έλληνας τραυματίας (σημ: ο Μανόλης Σπιθούρης ή Νταμπακομανόλης). Ο Ρώσος συμπεριφέρθηκε με μεγάλη ορμή και φονεύθηκε κατά την επίθεση, ο δε Έλληνας Κωνσταντίνος Κεφαλογιάννης επέδειξε εξαιρετική ανδρεία. Ο Λοχαγός Μος, ύστερα από λίγες ημέρες, έφυγε από την Κρήτη και δεν επανήλθε πλέον. Οι Γερμανοί είτε γιατί η τελευταία επιχείρηση των ανταρτών ήταν πάρα πολύ μεγάλη για την ανεκτικότητά τους είτε γιατί ήταν αποφασισμένοι ν’εξαπολύσουν τρομοκρατικές ενέργειες στο στάδιο αυτής της συμπτύξεώς τους, εγκατέλειψαν την πολιτική του κατευνασμού. Μέσα στο επόμενο δεκατετραήμερο οι φάλαγγες αντιποίνων ενεργοποιήθηκαν σε κάθε μέρος της Κρήτης. Το πρώτο κτύπημα έπεσε στ’Ανώγεια τα οποία καταλήφθηκαν την 13η Αυγούστου και ανασκάφθηκαν τις επόμενες δέκα μέρες συστηματικά. Οι νεκροί ήταν λίγοι, γιατί οι Ανωγειανοί περίμεναν την επιδρομή και όλοι οι άνδρες είχαν βγει στο βουνό, απ’όπου υποχρεωτικά παρατηρούσαν την καταστροφή του χωριού τους από μια δύναμη πολύ ισχυρή για να μπορούν να της επιτεθούν. Οι γυναίκες και τα παιδιά κατέφυγαν στα χωριά του Κάτω Μυλοποτάμου και στο Ρέθυμνο…



Η καταστροφή της Δαμάστας



…κατά την 7 προς την 8 Αυγούστου 1944 ομάς ανταρτών αποτελουμένοι από Έλληνας Άγγλους και Ρώσους, διευθυνόμενοι δε από Άγγλον αξιωματικόν μεταβάντες εις θέσιν Δαμαστό εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου από Δαμάστα ετοποθέτησαν νάρκην επί της οδού και εις το μέσον της γεφύρας κατά την 4 πρωινήν της 8/8/44 προκειμένου να ανατινάξουν το ταχυδρομικόν Γερμανικόν περίπολον αποτελούμενον εξ ενός αυτοκινήτου φέροντος 35 γερμανούς στρατιώτας και ενός ελαφρού τανκ.

Προηγηθέντα όμως του ταχυδρομείου δύο γερμανικά αυτοκίνητα ξυλάδικα επί των οποίων επέβαινον 7 Ιταλοί ως εργάτες και τρεις γερμανοί ως οδηγοί των αυτοκινήτων το μεν προπορευόμενον ανετινάχθη προσκρούσαν επί της νάρκης φονευθέντος του οδηγού και ενός Κρητός εξ Αλοϊδων Μυλοποτάμου ονόματι Εμμ. Πλαϊτης κατά δε του δευτέρου φθάσαντος εις τον τόπον της ενέδρας έβαλον δια ταχυβόλων όπλων και χειροβομβίδων τραυματισθέντος ενός Ιταλού και αιχμαλωτισθέντων των υπολοίπων οδηγήθησαν εις τα ανταρτικά στρατόπεδα.

Εκ της ομάδος των ανταρτών εφονεύθη εις Ρώσος και ετραυματίσθη και εις Κρης αντάρτης.

Μετά το επεισόδιο τούτο οι αντάρτες μετακινηθέντες προς την Δαμάσταν εις θέσιν από όπου δεν εφάινοντο τα καταστραφέντα οχήματα και έλαβον θέσεις να κτυπήσουν και το αναμενόμενον Γερμανικόν ταχυδρομείον.

Μετά ημίσειαν ώραν διήρχετο το ταχυδρομείον από Ηρακλείου στα Χανιά και άρχισε η συμπλοκή κατά την οποίαν εφονεύθησαν 28 Γερμανοί και εσυνελήφθησαν επτά. Εκ των ανταρτών δεν εσημειώθη ουδεμία απώλεια.

Κατά την μάχην ταύτην εφονεύθη ο Ιωάννης Στυλ. Τριγώνης ετών 33 και η Αικατερίνη Κυριάκου Λιαδάκη ετών 34 και ετραυματίσθη και ο Αστρινός Εμμ. Νικολουδάκης κάτοικοι και οι τρεις Δαμάστας.

Μετά 2 ημέρας έφθασε εις Δαμάσταν δύναμις εξ 100 Γερμανο – Ιταλών και κατά την 20/8/44 το βράδυ κατέφθασαν 500 γερμανοί εις Δαμάσταν και εκύκλωσαν το χωριό. Την επομένην 21/8/44 το πρωί οι Γερμανοί συνεκέντρωσαν τον πληθυσμόν χωριστά τα γυναικόπεδα και χωριστά τους άνδρας.

Από την συγκέντρωσιν των ανδρών εχώρισαν τους γέροντας και κατόπιν από τους εναπομείναντας εκατόν νέους Δαμαστιανούς διάλεξαν τους 30, τους οποίους οδήγησαν εις απόστασιν 3 χιλιομέτρων από το χωριό εις τόπον Κερατίδι και τους εξετέλεσαν. Είναι δε οι κάτωθι :

1. Γεώργιος Νικολ. Κλίνης

2. Ανδρέας Εμμ. Κουγιουμτζάκης

3. Κων/νος Εμμ. Κουγιουμτζάκης

4. Γεώργιος Εμμ. Κουγιουμτζάκης

5. Εμμανουήλ Σταύρου Κουντούρης

6. Νικόλαος Δημητ. Κουντούρης

7. Ιωάννης Γεωργίου Κρουσανιωτάκης

8. Ιωάννης Νικολ. Κρουσανιωτάκης

9. Ιωάννης Εμμ. Λιαδάκης

10. Κων/νος Χρήστου Λιαδάκης

11. Νικόλαος Αλεξ. Μαυράκης

12. Εμμ. Στυλ. Μαυράκης

13. Ματθαίος Παν. Μουντουφάρης

14. Γεώρ. Εμμ. Μουντουφάρης

15. Γεώρ. Δημητρ. Μαρούσης

16. Χαρίδ. Σωτηρ. Νικολουδάκης

17. Γεώρ. Βασιλ. Νικολουδάκης

18. Αναστ. Βασιλ. Παπαδάκης

19. Νικόλ. Στυλ. Περάκης

20. Ιωάννης Αντων. Στρατιδάκης

21. Γεώρ. Αντων. Στρατιδάκης

22. Ιωάνν. Γεωρ. Σαρρής

23. Ευάγγ. Γεωρ. Σαρρής

24. Αριστόδ. Κων/νου Σαρρής

25. Γεώργ. Δημητ. Σαρρής

26. Γεώρ. Νικολ. Σαρρής

27. Μιχαήλ Δημητ. Σαρρής

28. Εμμ. Στυλ. Τριγώνης

29. Ματθαίος Γεωρ. Τριγώνης

30. Ιωάννης Γεωρ. Τριγώνης

Τους δε 70 εις στρατόπεδον συγκεντρώσεως, τα δε γυναικόπεδα και οι γέροντες εξεδιώχθησαν δια Θεοδώρα, Χώνος ή Γαράζο.

Μετά την εκτέλεσιν των 30 Δαμαστιανών παληκαριών και το διόξιμο των γυναικοπέδων και γερόντων και την έγκλισιν εις στρατόπεδον των 70 ήρχισε η λεηλασία του χωριού. Όταν ξεγύμνωσαν παντελώς το χωριό άρχισαν να γκρεμίζουν τα σπίτια εκ θεμελίων, σωθέντων 20% εις τα οποία εστρατονίζοντο. Κατά το χάλασμα του χωριού εφονεύθη η Ελένη Γεωρ. Σαρρή ετών 25…34



Παραπομπές:

24 Κώστας Σταυρακάκης, «το σαμποτάζ της Δαμάστας», εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, Σάββατο 7 Αυγούστου 2004, σελ. 17. Η αφήγηση του Νικολάου Σταυρακάκη δίδει στην έρευνα ένα πολύ σημαντικό στοιχείο. Ότι ο Λοχαγός Μος το πρωί της 7ης Αυγούστου και πριν ακόμη γίνει η συμπλοκή στο Σφακάκι, με τα γνωστά αποτελέσματα της εξόντωσης του Σήφη Ολενχάουερ, είχε αποφασίσει την επιχείρηση της Δαμάστας. Γιατί άραγε ; Στο τέλος αυτού του κεφαλαίου θα καταθέσω την δική μου απάντηση σ’αυτό το ερώτημα.

25 Και ο Νικόλαος Σταυρακάκης είχε πιστέψει ότι ο θάνατος για τον Νταμπακομανόλη ήτανε ζήτημα ελάχιστου χρόνου. Κώστας Σταυρακάκης, «το σαμποτάζ της Δαμάστας», εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, Πέμπτη 12 Αυγούστου 2004, σελ. 12.

26 Μαζί τους ήταν και έξι Ρώσοι και ο Μος με τους Γεώργιο Τυράκη, Γεώργιο Σμπώκο και Ζαχαρία Χαιρέτη.

27 Η γυναίκα του Στεφανογιώργη, Ελένη, ήταν από την οικογένεια των Σπιθούρηδων.

28 Οι αντάρτες της Ομάδος ανέφεραν στον Χριστομιχάλη Ξυλούρη ο οποίος είχε κατέβει κι αυτός στην θέση «Πλαγιά» και στον Στεφανογιώργη πως ο Νταμπακομανόλης είχε τραυματιστεί βαριά, και πως τον είχαν αφήσει στο σημείο του σαμποτάζ και κατά πάσα πιθανότητα μετά τόσες ώρες θα είναι πλέον νεκρός. Την άποψη αυτή δεν είχαν ο Γιώργης Τυράκης και ο Κώστας Κεφαλογιάννης. Ο Γιώργης Τυράκης στο βιβλίο του «επιχείρηση Κράιπε» αναφέρει ότι τον τραυματία άφησαν σε μια σκιά με σκοπό να γυρίσουν να τον πάρουν την νύχτα. Το ίδιο ισχυρίζεται και ο Κώστας Κεφαλογιάννης ο οποίος στα ανέκδοτα απομνημονεύματα αναφέρει ότι οπωσδήποτε θα επέστρεφε την νύχτα να πάρει τον τραυματία. Ο επικεφαλής της επιχείρησης Μος είχε πιστέψει πως ο τραυματίας Νταμπακομανόλης δεν θα κατάφερνε να επιζήσει μετά τον σοβαρότατο τραυματισμό του (αυτό αναφέρει στο βιβλίο του). Το ίδιο είχε πιστέψει και ο Νικόλαος Σταυρακάκης. Ο Νταμπακομανόλης μου διηγήθηκε πως την ζωή του εν πρώτοις οφείλει στον πατέρα του Νταμπακοβασίλη και κατά δεύτερο λόγο στον Κουντόκωστα. Ο πατέρας του Νταμπακοβασίλης ήταν εκείνος ο οποίος ήθελε πάση θυσία να έρθει το σώμα του νεκρού γιου του στο χωριό για να το θάψει. Την πίεσή του μετέφερε στον Χριστομιχάλη και το Στεφανογιώργη και οι οποίοι με την σειρά τους ανέθεσαν αυτή την αποστολή στον Κώστα Κεφαλογιάννη ή Κουντόκωστα. Και είναι άξιο προσοχής ότι ο Κώστας Κεφαλογιάννης ή Κουντόκωστας δέχτηκε αμέσως την αποστολή αδιαμαρτύρητα παρά την κούραση της ημέρας και τον κάματο της μάχης. Αποδεικνύοντας περίτρανα με τον τρόπο αυτό την συντροφικότητα και τους δεσμούς της Ανωγειανής Ομάδας η οποία ενεργούσε πάντοτε σαν μια ψυχή.

29 Μαρτυρία του ίδιου του Νταμπακομανόλη τον Φεβρουάριο του 2003.

30 Αυτό όμως, όπως αποδείχτηκε εκ των υστέρων, δεν είχε γίνει. Οι Γερμανοί έφτασαν στην Δαμάστα την επόμενη ημέρα.

31 Αυτό είναι ενδεικτικό του φόβου που διακατείχε τους κατακτητές την περίοδο του Αυγούστου 1944. Η είδηση δεν μπορεί παρά να είχε φτάσει σ’αυτούς και ενώ είχαν περάσει 6-8 ώρες από το σαμποτάζ δεν είχαν εμφανιστεί στη Δαμάστα.

32 Δημήτρη Κίππη, Από τον Ψηλορείτη στη σκιά του Ολύμπου, Αθήνα 1981, σελ. 257

33 Απόρρητη έκθεση της δράσεως της S.O.E. στην Κρήτη 1941-1945, Τζακ Σμιθ Χιουζ, Ελεύθερη Σκέψις, Αθήνα 1991, σελ. 103-105. Στην Έκθεση του Τζακ Σμιθ Χιουζ αξίζει να προσέξουμε με πολύ προσοχή δύο σημεία. Το πρώτο είναι πως ο συντάκτης της Έκθεσης δέχεται ότι η αποστολή του Μος ήταν να χτυπήσει τον Σταθμό Διοικήσεως της 22ας Μεραρχίας στις Αρχάνες. Ένα σχέδιο που εγκαταλείφθηκε στην συνέχεια. Το δεύτερο αξιοπρόσεχτο σημείο της Έκθεσης είναι ότι και πάλι ο συντάκτης της δέχεται πως οι Γερμανοί το πρωί της 8ης Αυγούστου, που χτυπήθηκαν από τον Μος στην Δαμάστα, κατευθύνονταν προς τα Ανώγεια, πράγμα εξ’ολοκλήρου αναληθές. Φαίνεται ότι ο Τζακ Σμιθ Χιουζ ήθελε να καλύψει τον Λοχαγό του τον οποίο βέβαια απέστειλε για να συνδράμει με την Ομάδα των Ρώσων που διατηρούσε στα Λασιθιώτικα Βουνά τις ομάδες καταδρομών που θα ενεργούσαν σαμποτάζ την νύχτα της 22ας Ιουλίου προς 23η σε ολόκληρη την Κρήτη κυρίως σε αποθήκες βενζινών, και όχι να πραγματοποιήσει το σαμποτάζ της Δαμάστας. Το έντονο της δυσαρέσκειας του υπευθύνου της Φορς 133 Τζακ Σμιθ Χιουζ είναι ότι μετά το σαμποτάζ της Δαμάστας ο Μος ανακλήθηκε στην Μέση Ανατολή κατεπειγόντως και έτσι εγκατέλειψε τον Ψηλορείτη το πρωί της 13ης Αυγούστου, την ίδια ημέρα που οι Γερμανοί φτάνουν στα Ανώγεια, αρχίζοντας το καταστρεπτικό τους έργο.

34 Έγγραφο με αριθμό Πρωτ. 158/30 Αυγούστου 1945, της Κοινότητας Δαμάστας προς τον κ. Ιωάννη Μουρέλλο και τον Νομάρχη Ηρακλείου. Το έγγραφο έχει τίτλο : «Στατιστική εισφοράς αίματος της Κοινότητος Δαμάστας κατά την περίοδον του Αλβανικού πολέμου και της Κατοχής». Το έγγραφο υπογράφει ο Πρόεδρος της Κοινότητος Ιωάννης ; Μαυράκης.