Της Βάννας Σφακιανάκη*
Το 1996 το ΤΕΕ/ΤΑΚ σύστησε δύο Ομάδες Εργασίας, για τους νομούς Ηρακλείου και Λασιθίου με σκοπό την «Καταγραφή και αξιολόγηση των παλαιών βιοτεχνικών – βιομηχανικών κτιρίων στην Ανατολική Κρήτη και διερεύνηση αξιοποίησής τους σε νέες χρήσεις».
Την εργασία χρηματοδότησε η Περιφέρεια Κρήτης από το υποπρόγραμμα «Εφαρμογή» του ΠΕΠ Κρήτης 1994-1999.
Δέκα χρόνια μετά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον να ερευνήσει κανείς τι έχει συμβεί για καθένα από τα κτίρια που κατέγραψαν οι Ομάδες Εργασίας, πράγμα που επιχείρησα για την περιοχή του δήμου Ηρακλείου.
Τα κτίρια που καταγράφηκαν για το δήμο Ηρακλείου ήταν οκτώ:
Οι Κυλινδρόμυλοι Καστρινάκη (στη αρχή της λεωφόρου Ικάρου)
Τα Ταμπακαριά (στη δυτική παραλιακή πριν τον ποταμό Γιόφυρο)
Το Συγκρότημα «Αθηνά» (στη λεωφόρο Ικάρου)
Το Μαρμαράδικο (στη λεωφόρο Ικάρου, στάση Μαρινάκη)
Το Σαπωνοποιείο (στη λεωφόρο Σοφοκλή Βενιζέλου, Αγία Τριάδα)
Τους Αλευρόμυλους (στη λεωφόρο Σοφοκλή Βενιζέλου, Αγία Τριάδα)
Το κτίριο της Ηλεκτρικής (στη λεωφόρο Σοφοκλή Βενιζέλου)
Το Καπνεκοπτήριο (στην οδό Σκορδυλών, Αγία Τριάδα)
Τα κτίρια που καταγράφηκαν είναι όλα χωροθετημένα στο παραλιακό μέτωπο του Ηρακλείου, εντός τειχών ή αμέσως έξω απο αυτά, με εξαίρεση τα Ταμπακαριά, που, σε όλες τις πόλεις, κατασκευαζόταν σε απόσταση από τις κατοικημένες περιοχές εξαιτίας της δυσοσμίας που προκαλούσε η κατεργασία των δερμάτων.
Την εποχή που κτίστηκαν τα βιομηχανικά κτίρια, το παραλιακό μέτωπο του Ηρακλείου αποτελούσε και τη βιομηχανική του περιοχή, που χαρακτηριζόταν από το αντικείμενο της επεξεργασίας των τοπικών προϊόντων και τη σχέση της με το λιμάνι για τη μεταφορά των προϊόντων. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι οι ίδιοι οι βιομήχανοι της εποχής πίεσαν για τον καθορισμό της θέσης της πρώτης βιομηχανικής περιοχής του Ηρακλείου στην περιοχή που, πολύ αργότερα, χαρακτηρίστηκε σαν περιοχή ανάπτυξης του Ανατολικού Πολεοδομικού Κέντρου. Ο Αριστομένης Προ-βελέγγιος στο Ρυθμιστικό του Σχέδιο για το Ηράκλειο (1966), προβλέποντας επέκταση του λιμανιού ανατολικά και μέχρι τον Καρτερό και συνυπολογίζοντας την επίδραση των επικρατέστερων ανέμων στην περιοχή που είναι οι βοριοδυτικοί, χωροθετούσε τη βιομηχανική ζώνη στη θέση του σημερινού αεροδρομίου...
Eνα πρώτο σημαντικό στοιχείο που συνάγεται, λοιπόν, είναι ότι, η όποια συνολική μελέτη θα γινόταν (αν γινόταν) για το παραλιακό μέτωπο της πόλης, θα όφειλε να λάβει υπόψη της αυτό το στοιχείο, σαν εξέχον στοιχείο διατήρησης της ιστορικής μνήμης και να προτείνει, σαν προτεραιότητα, τη διάσωση των κτιρίων αυτών.
Η Ομάδα κατέγραψε μόνο τα παλιότερα κτίρια, κατά κανόνα πετρόκτιστα. Δεν προχώρησε, δηλαδή στην καταγραφή των βιομηχανικών κτιρίων του Μεσοπολέμου που είναι μικτής κατασκευής και που συμπλήρωσαν την εικόνα της Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και του δυτικού παραλιακού μετώπου της πόλης.
Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει το εργοστάσιο Κουφάκη, στην περιοχή Τάλως με την καμινάδα του να σηματοδοτεί τον ορίζοντα της οδού Ηφαίστου προς τη θάλασσα. Άλλα κατεδαφίστηκαν ήδη, ή ...προτείνεται η κατεδάφισή τους όπως το σταφιδεργοστάσιο της ΚΣΟΣ, κατασκευής 1935, όπου στεγάζονταν μέχρι πριν λίγα χρόνια οι Εφορείες.
Η ανάδειξη των τειχών, που για κάποιους δεν επιτυγχάνεται παρά μόνο με την απομάκρυνση οποιασδήποτε μεταγενέστερης κατασκευής απο αυτά, η κατασκευή χώρων στάθμευσης, «μείζον» ζήτημα της ελληνικής πρα-γματικότητας, το πραγματικό ζήτημα δημιουργίας ελεύθερων χώρων, που, βέβαια, είναι ολέθριο να αναζητούνται σε ιστορικά κέντρα αλλά και που για πολύ λίγο ή καθόλου παραμένουν ελεύθεροι πριν εμπορευματοποιηθούν, αποτελούν μερικά από τα επιχερήματα της λογικής της κατεδάφισης. Σε περιοχές σχεδίου πόλης, ο αδιαμφισβήτητος παράγοντας είναι αυτός της ραγδαίας ανόδου της αξίας της γης.
Είναι εξαιρετικά δύσκολο να υπερασπιστεί σήμερα κανείς τα κτίρια της εποχής του μοντερνισμού, μιας εποχής που δημιούργησε κτιριακά έργα, κυρίως δημόσια αλλά και ιδιωτικά, που συνδέθηκαν με τα πιο σημαντικά ονόματα Ελλήνων αρχιτεκτόνων και που σήμερα κινδυνεύουν με αφανισμό.
Ο αρχαιολογικός νόμος (Ν.3028/2002) θεωρεί εν δυνάμει διατηρητέα τα κτίρια που έχουν συμπληρώσει 100 χρόνια ζωής. Η δικλείδα αυτή των 100 χρόνων προστατεύει το σύνολο σχεδόν των νεοκλασσικών κτιρίων, -πράγμα που δεν ήταν καθόλου αυτονόητο παλιότερα- αλλά αφήνει εντελώς εκτεθειμένες τις μεταγενέστερες τυπολογίες. Αν σ’ αυτό προσθέσουμε την επιλεκτική στάση απέναντι στο τι χρήζει προστασίας και τι όχι ακόμα και από ειδικούς (αρχιτέκτονες, αρχαιολόγους κ.λ.π.) αντιλαμβανόμαστε ότι, πάλι εκ των υστέρων, θα θρηνήσουμε σημαντικές απώλειες, όπως έχει συμβεί ήδη, ιδιαίτερα για τις κατηγορίες αυτές των κτισμάτων που δεν συνδέονταν ούτε με την αρχαιότητα, ούτε με εποχές εθνικού μεγαλείου (όπως τα οθωμανικά), ούτε με την επιφανέστερη κοινωνική τάξη (όπως τα λαϊκά,ανώνυμα) κι ας αντιπροσωπεύουν την Ιστορία μας.
Ας δούμε όμως τι έγινε με τα οκτώ κτίρια που καταγράφηκαν το 1996.
Ένα απο αυτά, το Καπνεκοπτήριο είχε την ευτυχέστερη έναντι όλων των άλλων προοπτική. Κηρυγμένο από το 1947, προστατευόμενο από την 13η Εφορεία Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων, αποκαταστάθηκε από την ίδια και αποκαλύφθηκε σε κοινή θέα μετά την κατεδάφιση της παλιάς λαχαναγοράς.
Τρία κτίρια κηρύχθηκαν διατηρητέα: το εργοστάσιο Καστρινάκη (ΦΕΚ 427/Β/27-5-97) το Συγκρότημα «Αθηνά» (ΦΕΚ 813/Β/1-7-02) και η παλιά Ηλεκτρική (ΦΕΚ 642/Β/26-8-94). Αυτό, όμως, δεν στάθηκε και καθοριστικό και την διάσωση τους.
Το εργοστάσιο Καστρινάκη, το παλιότερο τμήμα του οποίου κτίστηκε πριν το 1900, αφού φαίνεται σε φωτογραφία του Giuseppe Gerola του 1900, όχι μόνο κινδυνεύει όσο δεν αναλαμβάνεται πρωτοβουλία για τη στερέωση και αξιοποίησή του αλλά και δεν διαφαίνεται να υπάρχει κάποιο τέτοιο σχέδιο γι αυτό από κανένα.
Η προοπτική του συγκροτήματος «Αθηνά» μοιάζει ευνοϊκότερη αφού, αφενός βρίσκεται σε κάποια χρήση αφετέρου εντάσσεται στη μελέτη του ανατολικού πολεοδομικού κέντρου με στόχο να στεγάσει υπηρεσίες του Δήμου, που φαίνεται να ενδιαφέρεται για την απόκτησή του.
Η παλιά Ηλεκτρική δεν υπάρχει πιά. Παρά το γεγονός ότι το κεντρικό κτίριο είχε κηρυχθεί διατηρητέο, κατεδαφίστηκε, για να πάρει τη θέση του νέο κτίριο, αυτό του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. Μοναδικό απομεινάρι η νότια πρόσοψή του θα θυμίζει το πρώτο ηλεκτρικό εργοστάσιο της πόλης, που αρχικά κατασκευάστηκε για τις ανάγκες του λιμανιού της, συνδέθηκε με την ιστορία των βιομηχανικών της κτιρίων, -που πρώτα απ όλα τα άλλα κτίρια ηλεκτροδοτήθηκαν- και, στη συνέχεια, ηλεκτροδοτήθηκε σταδιακά όλη η πόλη από την πρώτη Δημοτική Επιχείρηση Ηλεκτρισμού, πολύ πριν δημιουργηθεί η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού.
Aλλα τρία από τα κτίρια ή συγκροτήματα κτιρίων κατεδαφίστηκαν: το Σαπωνοποιείο κατεδαφίστηκε πλήρως, εν μέρει κατεδαφίστηκε το Μαρμαράδικο όπως επίσης ένα μεγάλο μέρος από τα Ταμπακαριά. Να κατεδαφιστούν κινδυνεύουν και οι Αλευρόμυλοι.
Πρόσφατα κατεδαφίστηκε το Σαπωνοποιείο στην Σοφοκλή Βενιζέλου, Μελισσηνών και Δαμβέργηδων, παρά το γεγονός ότι ήταν ένα από τα 400 περίπου αξιόλογα κτίρια που είχαν καταγραφεί από τη μελέτη της παλιάς πόλης και τη ΔΕΠΟΣ. Σε ορισμένα σχέδια της μελέτης σημειώνεται ακόμα, σε άλλα έχει απαλειφθεί. Στη θέση του υψώνεται πολυκατοικία.
Το εργοστάσιο καταλάμβανε ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο και αποτελούσε ένα σύνολο μαζί με τους, δυτικά από αυτό, Αλευρόμυλους. Τα κτίρια του συγκροτήματος των Αλευρόμυλων είναι επίσης προτεινόμενα για διατήρηση από την καταγραφή των αξιόλογων κτιρίων και παραμένουν έτσι στην αναρτηθείσα πολεοδομική μελέτη της συνοικίας της Αγίας Τριάδας αλλά δεν έχουν κηρυχθεί διατηρητέα.
Από το Μαρμαράδικο της οδού Ικάρου παραμένει περίπου το ένα τρίτο του κτίσματος, όπου αντιστοιχούν οι τρεις φεγγίτες που φαίνονται στο ανατολικότερο τμήμα. Στη θέση του υπόλοιπου εκτείνεται ο χώρος στάθμευσης παρακείμενου κεντρου διασκέδασης.
Τα Ταμπακαριά σύμφωνα με την Ομάδα Εργασίας αποτελούσαν «ένα αξιόλογο σύνολο με δυνατότητα αξιοποίησης τους για διάφορες χρήσεις».
Η «λύση» που προκρίθηκε ήταν τη θέση των ανατολικότερων από αυτά να καταλάβει η δυτική παραλιακή λεωφόρος. Από το δυτικό τμήμα του συνόλου συνεχίζει να περνάει ο παλιός δρόμος. Τα κτίρια που βρίσκονται νότια του δρόμου έχουν ενταχθεί σε οικοδομικά τετράγωνα του σχεδίου πόλης.
Τα κτίρια βόρεια του δρόμου έχουν ενταχθεί σε οικοδομικό τετράγωνο που χαρακτηρίζεται κοινόχρηστος χώρος.
Η συγκυρία αξιοποίησης του παραλιακού μετώπου με δημιουργία ελεύθερων χώρων και έργων υποδομής στην περιοχή ήταν η ευκαιρία για την διάσωση και αξιοποίησή τους εάν επικρατούσε η λογική της διατήρησης και αρμονικής ένταξής τους ως σύνολο.
Όμως τέτοια λογική δεν επικράτησε.
Στη «Μελέτη χάραξης αναπτυξιακών κατευθύνσεων για τις υποβαθμισμένες περιοχές του δυτικού παραλιακού μετώπου Ηρακλείου Κρήτης» (2004) προτείνεται και πάλι η κύρηξη ως διατηρητέων των αξιόλογων στοιχείων βιομηχανικής κληρονομιάς και παραδοσιακών τεχνικών έργων που απέμειναν, η αποκατάσταση και προστασία τους καθώς επίσης και η επανάχρηση ορισμένων απο αυτά με σύγχρονες λειτουργίες κοινωνικού πολιτιστικού χαρακτήρα.
Στο τεχνικό δελτίο μέτρου 5.3 που έχουν συντάξει οι μελετητές περιγράφονται:
• τέσσερα από τα κτίρια των παλιών βυρσοδεψείων με μια πλινθόκτιστη καμινάδα
• παλιό βιομηχανικό κτίριο με δίρρικτη κεραμοσκεπή στέγη κιτρικής «Τάλως» και πλινθόκτιστη καμινάδα,
• λιθόκτιστο τοξωτό γεφύρι στον Γιόφυρο, στον άξονα της παλιάς εθνικής οδού Ηρακλείου-Ρεθύμνου και βάθρα λιθόκτιστου γεφυριού στην αρχή της οδού Μάχης Κρήτης.
Υπάρχει ακόμα χρόνος, λοιπόν, για όσα από αυτά δεν βρέθηκαν, μέχρι τώρα, μπροστά στη μπουλντόζα της «ανάπτυξης»!
* Η Βάννα Σφακιανάκη είναι αρχιτέκτων

