Του Ν. Τσαγκαράκη
Μερικές σκέψεις με σκοπό την απενοχοποίηση της κινηματογραφικής κριτικής.
Το επάγγελμα του κριτικού κινηματογράφου είναι ένα από τα πιο ανυπόληπτα στην Ελλάδα.
Για τους διευθυντές εφημερίδων και περιοδικών στην καλύτερη περίπτωση είναι μια πολυτέλεια που την ανέχονται επειδή ο κριτικός τους βρίσκει απήχηση, ενώ στη χειρότερη τη βλέπουν ως παραχώρηση προς τον συντάκτη που θέλει να κάνει το ψώνιο του. Όσο για τους θεατές, αυτοί μάλλον δεν ξέρουν τι θέλουν, αφού από τη μία αρκούνται σε απλοϊκά κείμενα που ποικίλλουν σε χαρακτηρισμούς κι επεξήγηση όσο μια έκθεση δημοτικού, διατηρώντας παράλληλα τη χειρότερη γνώμη για τους κριτικούς τους οποίους βλέπουν να μη μπορούν να συγκλίνουν στην απόφασή τους για μια ταινία.
Πρωτίστως, να ξεκαθαρίσουμε ότι η δουλειά του κριτικού είναι επάγγελμα νόμιμο, θεσμοθετημένο και χρήσιμο. Τη νομιμότητα της λειτουργίας της την εξηγεί εξαιρετικά ο Νίκος Κολοβός: ‘Η κινηματογραφική κριτική είναι θεσμός αυθύπαρκτος, «αυθαίρετος». Προήλθε από την κοινωνική ανάγκη απάντησης σε μια άλλη «αυθαιρεσία» που είναι τα φιλμικά κείμενα κι ο κοινωνικός τους ρόλος. Η κριτική αναλαμβάνει (δεν της ανατίθεται από κάποιο όργανο) να ενεργήσει και να απαντήσει. Επιχειρεί να αποκαταστήσει μια αντίρροπη δύναμη στην άρνηση, στην αναστάτωση, στην ανατροπή ακόμη, αλλά και στην αποβλάκωση, στον κορεσμό, στην κοινωνική μετριότητα.’(Δοκίμια θεωρίας και κριτικής κινηματογράφου: ποιητική μιας άλλης πραγματικότητας, Καστανιώτη, Αθήνα, 1993, 213)
Στο βαθμό που η τέχνη είναι η μεγεθυσμένη ανάγκη των ανθρώπων να μιλήσουν για τον εαυτό και το περιβάλλον τους, η κριτική αναλογεί στην αυθόρμητη, φυσιολογική ανταπόκριση του κοινού. Κατ’ επέκταση, εφόσον δε μπορεί οποιοσδήποτε να αυτο-αποκληθεί καλλιτέχνης, δε μπορεί οποιοσδήποτε να αυτοανακηρυθεί κριτικός- αντίθετα βεβαίως από τη συνήθη πρακτική. Τα επιπλέον εφόδια που απαιτούνται από τον καλλιτέχνη είναι το ταλέντο και η ουσία του λόγου του, ενώ από τον κριτικό η γνώση και η εμπειρία, δύο στοιχεία που τον διαφοροποιούν ουσιαστικά από τον κοινό θεατή. Πριν την ευρεία διάδοση της θεωρητικής μελέτης του κινηματογράφου ως ακαδημαϊκό πεδίο κατά τη δεκαετία του ’70, οποιοσδήποτε μπορούσε να ασκήσει το επάγγελμα του κριτικού σε εφημερίδες και περιοδικά, και μάλλον ακόμα μπορεί. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι η κινηματογραφική εκπαίδευση έχει βοηθήσει ώστε παράλληλα με τις κριτικές που απευθύνονται στο ευρύ κοινό, να υπάρχει χώρος (αναγνώστες) για πιο εξειδικευμένες εκδόσεις με πιο προσεγμένα, ενημερωμένα κείμενα που εμπλουτίζουν ουσιαστικά την κινηματογραφική εμπειρία και λειτουργούν ως προέκτασή της.
Οι μίζερες κυβερνήσεις της Ελλάδας, αντιλήφθηκαν μόλις πριν από λίγα χρόνια ότι οι κινηματογραφικές σπουδές απουσιάζουν από τα ελληνικά πανεπιστήμια κι αποφάσισαν να ρίξουν ένα ‘κόκκαλο’, δημιουργώντας το τμήμα στο Αριστοτέλειο το οποίο υπολειτουργεί. Ανάλογη συμπεριφορά επιδεικνύουν προς τα επίσης νεο-ιδρυθέντα Καλλιτεχνικά Σχολεία που είναι δύο σε ολόκληρη τη χώρα, το Ηράκλειο έχει το προνόμιο να φιλοξενεί το ένα απ’ αυτά και αποτελούν τα μοναδικά δημόσια ιδρύματα όπου διδάσκεται το μάθημα του κινηματογράφου- με δυσκολία, μπορώ να σας διαβεβαιώσω.
Μ’ αυτό τον τρόπο γίνεται αδύνατο να εκλείψει η εντύπωση που έχει επικρατήσει, ότι δηλαδή για να μιλήσεις για το σινεμά δε χρειάζεται παρά να έχεις δει λίγο απ’ όλα (Χίτσκοκ, Σκορσέζε, Γκοντάρ, Κουροσάβα, κι άμα αντέξεις λίγο από Ταρκόφσκι), να ‘χεις διαβάσει το δίτομο Ρήντερ- Τριανταφύλλου κι είσαι έτοιμος. Στην καλύτερη περίπτωση να έχεις κάνει ένα μεταπτυχιακό ή να έχεις βγάλει μια σχετική σχολή τεχνικής ειδικότητας π.χ. σκηνοθεσίας. Από ‘κει και πέρα είσαι στη διάθεση του εαυτού σου κι αναλαμβάνεις όποιο ρόλο σου αρέσει, παρακάμπτοντας τη διάκριση ανάμεσα στην κινηματογραφοφιλία, την κριτική, τη θεωρία, την επιστημονικότητα και την καλλιτεχνική πρακτική, όλα τους εξίσου σπουδαία και χρήσιμα, αλλά τόσο διαφορετικά.
Η εύλογη ερώτηση λοιπόν είναι ποια εφόδια διαθέτουν όλοι αυτοί που έχουν αναλάβει κινηματογραφικές στήλες, και πού αποσκοπούν; Για την προσωπική εκπαίδευση του καθενός δε μπορώ να είμαι ούτε γνώστης, ούτε κριτής. Μπορώ όμως να είμαι για το αποτέλεσμα. Για να επανέλθουμε λοιπόν στην ποιότητα της σημερινής κινηματογραφικής κριτικής, πρέπει να αναρωτηθούμε σε τι αποσκοπεί αυτή. Ο κριτικός είναι παντογνώστης συμβουλάτορας του αδαούς κοινού; Το κοινό είναι όντως άσχετο και ομοιογενές;
Και στα δύο η απάντησή μου είναι όχι. Ας προσπαθήσουμε να βρούμε από πού ξεκινάει ο κύκλος. Μερικοί από τους πιο γνωστούς κριτικούς όπως ο Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, ο Θοδωρής Κουτσογιαννόπουλος και ο Νίνος Φ. Μικελίδης, ρίχνουν το βαρος της ευθύνης στα έντυπα, τα οποία δε ρισκάρουν να ξεφύγουν από το πρότυπο της ‘κριτικής της Παρασκευής’ (από φέτος, Πέμπτης) που απαιτεί από τον κριτικό να διατυπώσει γνώμη για μια ταινία που έχει δει μόλις πριν μερικές ώρες σε συνθήκες δημοσιογραφικής προβολής, με κείμενο που μπορεί να κυμαίνεται από 100 μέχρι 500 λέξεις. Ακόμη κι αν η πρόθεσή του είναι διαφορετική, ο συντάκτης πρέπει να έχει στο νου του ότι εκείνη τη στιγμή περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο συμβουλεύει το θεατή ο οποίος όμως τον διαβαζει περιμένοντας άραγε τι;
Αυτό είναι το πιο παράλογο σημείο απ’ όλα κατά τη γνώμη μου. Τι διαβαζει ένας θεατής σε μια κριτική ΠΡΙΝ να δει την ταινία; Σε τι του χρειάζεται η γνώμη του κριτικού ΠΡΙΝ προλάβει να σχηματίσει τη δική του; Το πρόσχημα είναι ότι ο θεατής χρειάζεται καθοδήγηση, γιατί θέλει απλώς να πάει να δει μια ταινία κι επειδή ούτως ή άλλως δεν πάει συχνά σινεμά, δε θέλει να απογοητευτεί. Σωστό κι απολύτως θεμιτό. Αλλά αν όντως χρειάζεται αυτό, δε θα ‘πρεπε να αρκείται στην περίληψη και τους συντελεστές; Δεν είναι αυτά (που εξάλλου είναι οι μόνοι αμετάβλητοι παράγοντες) αρκετή καθοδήγηση από μόνα τους για κάτι που ούτως ή άλλως είναι απρόβλεπτο αποτέλεσμα; Ακόμα κι αν κάποιοι αναγνώστες έχουν διαπιστώσει κοινές προτιμήσεις μ’ έναν κριτικό, δεν είναι λογικό ότι δε μπορεί πάντοτε να συμφωνούν; Η συμφωνία μεταξύ τους είναι κάτι εντελώς συμπωματικό, πάνω στο οποίο ο κριτικός δε θα έπρεπε να βασίζει το ύφος και τους στόχους του κειμένου του.
Έτσι έχει σχηματιστεί η γενική εντύπωση ότι το κοινό θέλει συμβουλές και βαριέται να διαβάσει κάτι πιο αναλυτικό, οι εφημερίδες από τη μεριά τους κρίνουν μάλλον ‘φιλολογίζον’ να αφιερώσουν επιπλέον σελίδες στην κινηματογραφική κριτική, και οι κριτικοί επαναπαύονται στη δουλειά τους που είναι περισσότερο κινηματογραφική δημοσιογραφία, αποτελούμενη κυρίως από ρεπορτάζ, συνεντεύξεις και κείμενα για ταινίες που ουσιαστικά αποτελούν φευγαλέες εντυπώσεις παρά εμπεριστατωμένη κριτική. Τι θα έπρεπε λοιπόν να διαβάζουμε τις Πέμπτες, αντί απλώς το γούστο του καθενός;
Μια σκέψη είναι να μη διαβάζουμε την Πέμπτη, αλλά τουλάχιστον μια εβδομάδα μετά. Την Πέμπτη μπορεί να γίνεται παρουσίαση των καινούριων ταινιών, βάσει σύνοψης και συντελεστών, με την κριτική ν’ ακολουθεί αργότερα, όταν η ταινία θα έχει κατασταλάξει στο μυαλό κριτικού και θεατή, κάποιος από τους δύο ενδεχομένως να την έχει ξαναδεί, με το αποτέλεσμα να μην είναι μια στείρα παράθεση υποκειμενικών εντυπώσεων, αλλά μια στέρεη γνώμη βασισμένη σε ερείσματα της ταινίας. Ακόμη καλύτερα, αν μπορούσε να γίνεται διάλογος για μια ταινία ανάμεσα στον συντάκτη και τους θεατές, με επιπλέον κείμενα αφιερωμένα στην ίδια ταινία. Ασφαλώς δεν είναι κανείς τόσο αφελής για να ζητάει από τον κριτικό να είναι ‘αντικειμενικός’. Απλώς να διερευνά λίγο παραπάνω την υποκειμενικότητά του, να επανεξετάζει την οπτική του και να μην την αφήνει υπόδουλη στο γούστο του και στο μυαλό του (σ’ όσα ήδη ξέρει ή για τα οποία είναι σίγουρος ότι γνωρίζει). Ολ’ αυτά βέβαια αφού πρώτα απαρνηθεί το ρόλο του ιεροεξεταστή.
Και πάλι δυο λόγια από τον Κολοβό: ‘Ο κριτικός δεν είναι εξεταστής και βαθμολογητής του φιλμικού κειμένου, αλλά αναγνώστης του. Η αξιολόγησή του εντάσσεται στο πλαίσιο αυτής της ανάγνωσης. Δεν αποτελεί εμφανή και αναγκαστικό στόχο του κριτικού.’ (Κριτική κινηματογράφου: από την οθόνη στο κείμενο, Π.Ε.Κ.Κ. (συλλογικό), Αθήνα, 2001, 50-51). Ο κριτικός δεν εκμεταλλεύεται τη γνώση του για να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του και να φτιάξει ‘όνομα’. Τη χρησιμοποιεί για να συζητήσει με τον αναγνώστη, παρέχοντάς του απλώς τη δική του αντίληψη της ταινίας, περισσότερο ενημερωμένη και απαλλαγμένη από εμπάθεια και προκατάληψη. Η θέση της ταινίας στη φιλμογραφία του σκηνοθέτη, ο συσχετισμός της με άλλες παρόμοιες (του ίδιου είδους ή σχολής), η οπτική που προσφέρει στο θέμα της, είναι ενδεικτικά ζητήματα που θα πρέπει να απασχολούν μια κινηματογραφική κριτική και πολύ λιγότερο αν ο κριτικός την απόλαυσε ή όχι.
Κλείνω λέγοντας ότι αποφάσισα να γράψω το κείμενο όχι τόσο για να καταγγείλω κανέναν, ούτε για να αυτο-εξαιρεθώ με τη σειρά μου, αφού εξάλλου η στήλη βρίσκεται μονίμως υπο την κρίση σας. Απλώς θέλω να πιστεύω ότι γράφεται βασισμένη στις παραπάνω κατευθυντήριες, γνωρίζοντας βέβαια ότι δεν καταφέρνει να τις ακολουθήσει πάντα πιστά κι απαρέγκλιτα, αλλά εξακολουθώντας τουλάχιστον να τις διατηρεί ως απώτερο στόχο. [email protected]

