31Μαΐου: Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος
Περίπου πέντε εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο σε ολόκληρο τον κόσμο από τον καπνό, ο αριθμός αυτός ισοδυναμεί με 10.000 θανάτους την ημέρα, από ασθένειες που σχετίζονται με το κάπνισμα.
Αν η εξέλιξη αυτή παραμείνει αμετάβλητη, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 2020, οι θάνατοι θα έχουν αυξηθεί σε περίπου 10 εκατομμύρια ετησίως. Τα προϊόντα του καπνού ευθύνονται για 1,2 εκατομμύρια θανάτους κάθε χρόνο στην Ευρωπαϊκή Περιοχή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Στην Ελλάδα πεθαίνουν καθημερινά 15-20 άνθρωποι παραγωγικής ηλικίας (25-65 ετών) από νόσημα που σχετίζεται με το κάπνισμα.
Είναι το κάπνισμα πρόβλημα; (για την υγεία ή την οικονομία)
Έχει αποδειχθεί ότι το κάπνισμα προκαλεί τουλάχιστον 25 απειλητικές για τη ζωή ασθένειες ή ομάδες ασθενειών, πολλές από τις οποίες μπορούν να προληφθούν, να καθυστερήσουν ή να μετριαστούν με τη διακοπή του καπνίσματος. Έρευνες έχουν δείξει ότι η διακοπή του καπνίσματος μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ασθενειών που σχετίζονται με τον καπνό, έτσι ώστε οι περισσότεροι από αυτούς τους θανάτους να μπορούν πιθανώς να προληφθούν μέσω παρεμβάσεων για τη διακοπή του καπνίσματος. Το κάπνισμα επιδεινώνει όλα τα νοσήματα. Οι ασθένειες όμως που κατά κύριο λόγο οφείλονται στο κάπνισμα είναι: χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), καρκίνος με πρωταγωνιστή τον καρκίνο του πνεύμονα, στεφανιαία νόσος και γενικά αγγειοπάθειες κεντρικές και περιφερικές ( αύξηση της συχνότητας των εγκεφαλικών επεισοδίων), οι οποίες μπορούν να γίνουν απειλητικές για τη ζωή. Το κάπνισμα μπορεί επίσης να προκαλέσει εύκολη κόπωση, μείωση της όσφρησης και της γεύσης, ανικανότητα και επιτάχυνση της διαδικασίας της σωματικής γήρανσης.
Η βιομηχανία του καπνού αποτελεί μία από τις πιο κερδοφόρες επιχειρήσεις. Αλλά παρόλα αυτά τα έσοδα από την φορολογία του καπνού φτάνουν περίπου το 1/3 του ποσού που ξοδεύεται για την κάλυψη του συνολικού κόστους του καπνίσματος. Το κόστος του καπνίσματος δεν περιορίζεται μόνο στα έσοδα από τις πωλήσεις των τσιγάρων, αλλά επεκτείνεται και στις τεράστιες ιατρικές δαπάνες κάθε χρόνο από τα προβλήματα υγείας που σχετίζονται με το κάπνισμα, καθώς και στη μείωση της παραγωγικότητας των καπνιστών όπως ακόμη και στην επιβάρυνση του περιβάλλοντος.
Ακόμη και η πιο εύρωστη οικονομικά χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις οικονομικές συνέπειες του καπνίσματος.
Είναι το κάπνισμα κάτι περισσότερο από μια κακή συνήθεια;
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το κάπνισμα αυτό καθ’ αυτό είναι νόσος και μάλιστα η συχνότερη χρόνια νόσος του ανεπτυγμένου κόσμου. Το κάπνισμα προκαλεί εθισμό και η υπεύθυνη για αυτό ουσία είναι η νικοτίνη. Η πιο σοβαρή χρόνια επίπτωση της νικοτίνης είναι η εξάρτηση. Η εξάρτηση από τη νικοτίνη είναι ένας νευροβιολογικός εθισμός και έχει ταξινομηθεί επίσημα ως ιατρική ασθένεια. Οι πιο διακεκριμένοι ερευνητές σε αυτόν τον τομέα πιστεύουν ότι το τμήμα του εγκεφάλου που παίζει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία εθισμού αντιδρά στη νικοτίνη με τον ίδιο τρόπο που αντιδρά σε άλλες εθιστικές ουσίες. Ως αποτέλεσμα, οι καπνιστές εθίζονται στη νικοτίνη, καθιστώντας τη διακοπή του καπνίσματος μια δύσκολη υπόθεση.
Γιατί ξεκινούν οι άνθρωποι να καπνίζουν;
Οι περισσότεροι άνθρωποι ξεκινούν το κάπνισμα στην εφηβεία, κυρίως από την πίεση των συνομηλίκων τους και την περιέργεια, στην προσπάθειά τους για ανεξαρτησία, ωριμότητα και ενηλικίωση. Στη συνέχεια λόγω του εθισμού συνεχίζουν να καπνίζουν. Ένας στους δύο καπνιστές που εθίζονται στη νικοτίνη σε νεαρή ηλικία και συνεχίζουν να καπνίζουν σ’ όλη τους τη ζωή, τελικά θα πεθάνουν από κάποια ασθένεια που σχετίζεται με το κάπνισμα. Επίσης άτομα με φίλους ή γονείς που καπνίζουν έχουν περισσότερες πιθανότητες να ξεκινήσουν το κάπνισμα. Μια άλλη σημαντική επίδραση διαδραματίζουν οι διαφημίσεις των καπνοβιομηχανιών, που δαπανούν μεγάλα ποσά ώστε να παρουσιάσουν το κάπνισμα ως συναρπαστική, λαμπερή και υγιή δραστηριότητα των ενηλίκων.
Πόσο δυνατός είναι ο εθισμός στη νικοτίνη;
Ο εθισμός στη νικοτίνη έχει νευροβιολογική βάση και χαρακτηρίζεται από τρεις κυρίους παράγοντες:
• Η χρήση της νικοτίνης δημιουργεί μια ευχάριστη αίσθηση, αναγκάζοντας έναν άνθρωπο να συνεχίζει να καπνίζει
• Το συνεχόμενο κάπνισμα οδηγεί σε ανοχή, γεγονός που σημαίνει ότι οι καπνιστές θα πρέπει να αυξήσουν την πρόσληψη νικοτίνης για να επιτύχουν τις ίδιες ευχάριστες επιδράσεις
• Η αποχή από τη νικοτίνη δημιουργεί δυσάρεστα συμπτώματα στέρησης που οδηγούν τον καπνιστή να συνεχίσει το κάπνισμα για να τα αποφύγει.
Μόλις ένα άτομο γίνει καπνιστής, δεν είναι μόνο σωματικά αλλά και ψυχολογικά δύσκολο να αποβάλλει αυτή τη συνήθεια, μια και το κάπνισμα μπορεί επίσης να προσφέρει την επιθυμητή ψυχολογική επιβράβευση. Αυτό μαζί με τις συχνές επαναλαμβανόμενες τελετουργίες του ανάματος και της εισπνοής, βεβαιώνουν ότι το κάπνισμα εξελίσσεται σε ισχυρά καταναγκαστική συμπεριφορά.
Η δύναμη του εθισμού λοιπόν είναι μεγάλη, γι’ αυτό ενώ το 75-85% των καπνιστών δηλώνει ότι θέλει να διακόψει το κάπνισμα, μόνο 3-5% το καταφέρνει μόνο του. Το ένα τρίτο περίπου έχει κάνει τουλάχιστον τρεις σοβαρές ανεπιτυχείς προσπάθειες διακοπής του καπνίσματος γεγονός που καθιστά φανερό το γεγονός ότι η εξάρτηση από τη νικοτίνη είναι ένα πολύ σημαντικό εμπόδιο για την επιτυχή διακοπή του καπνίσματος.
Συμπτώματα στέρησης – δυσάρεστα, αλλά αξίζει να τα υποφέρουμε
Τα συμπτώματα στέρησης είναι τόσο οι σωματικές αλλαγές όσο και οι νοητικές ή ψυχολογικές αλλαγές που εμφανίζονται μετά από τη διακοπή ή τον τερματισμό της χρήσης μια ναρκωτικής ουσίας. Συνήθως είναι προσωρινά και είναι προϊόν τόσο της σωματικής όσο και της ψυχολογικής προσαρμογής στη μακροχρόνια χρήση της ναρκωτικής ουσίας. Συνήθως απαιτείται μια περίοδος επαναπροσαρμογής όταν η ναρκωτική ουσία δε λαμβάνεται πλέον. Στην περίπτωση του καπνίσματος, ορισμένα συμπτώματα στέρησης είναι τα εξής:
- Αίσθημα κατάθλιψης και κακής διάθεσης
- Αϋπνία
- Ευερεθιστότητα, απογοήτευση ή θυμό
- Δυσκολία συγκέντρωσης, αυξημένη νευρικότητα
- Αυξημένη όρεξη / αύξηση βάρους
Αυτά τα συμπτώματα στέρησης μπορούν να εμφανιστούν μερικές ώρες και να διαρκέσουν περισσότερες από 6-8 εβδομάδες μετά τη διακοπή του καπνίσματος και παρόλο που βραχυπρόθεσμα είναι δυσάρεστα, παρουσιάζουν πολύ μικρό κίνδυνο για την υγεία συγκρινόμενα με τον κίνδυνο του να συνεχίσει κάποιος να καπνίζει.
Γιατί το κάπνισμα είναι επιβλαβές;
Περισσότερες από 4.000 χημικές ουσίες υπάρχουν στον καπνό των τσιγάρων είτε ως αέρια είτε ως μικροσκοπικά σωματίδια. Ανάμεσα στις χημικές ουσίες που υπάρχουν σε μορφή σωματιδίων ξεχωρίζουν οι εξής:
Νικοτίνη: Αυτό είναι το συστατικό που προκαλεί εθισμό. Η νικοτίνη είναι φάρμακο που διεγείρει την απελευθέρωση σε μεγάλες ποσότητες διάφορων ουσιών που φυσιολογικά υπάρχουν στον οργανισμό και οι οποίες δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα, και άμεσα στη καρδιά αυξάνοντας τους παλμούς της καρδιάς και την αρτηριακή πίεση. Η νικοτίνη, σε μεγάλες ποσότητες, είναι εξαιρετικά τοξική.
Πίσσα: Είναι καφέ και μοιάζει με σιρόπι. Η πίσσα είναι μια καρκινογόνος ουσία που εναποτίθεται στους πνεύμονες και στο αναπνευστικό σύστημα και απορροφάται σταδιακά. Η πίσσα είναι παρασκεύασμα πολλών διαφορετικών χημικών ουσιών συμπεριλαμβανομένης της φορμαλδεΰδης, του αρσενικού, του κυανιδίου και του βενζολίου.
Τα αέρια περιλαμβάνουν:
Μονοξείδιο του άνθρακα Αυτό δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη των ερυθρών αιμοσφαιρίων ευκολότερα από το οξυγόνο, μειώνοντας τα επίπεδα οξυγόνου πράγμα που είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο για όσους υποφέρουν από χρόνιες πνευμονικές / καρδιακές παθήσεις.
Υπάρχει ασφαλής τρόπος να καπνίζει κανείς;
Όχι. Όλοι οι τύποι τσιγάρων και οποιαδήποτε ποσότητά τους μπορεί να είναι επικίνδυνα. Αν και κάποια άτομα προσπαθούν να κάνουν ασφαλέστερη την καπνιστική τους συνήθεια με το να καπνίζουν λιγότερα τσιγάρα, οι περισσότεροι καπνιστές το θεωρούν δύσκολο. Έρευνες δείχνουν ότι ακόμη και τι κάπνισμα μικρού αριθμού τσιγάρων, όπως 1 έως 4 ημερησίως μπορεί έχει σοβαρές συνέπειες για την υγεία, όπως αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο και θάνατο σε νεώτερη ηλικία. Κάποιοι πιστεύουν ότι προτιμώντας τσιγάρα με χαμηλή περιεκτικότητα σε πίσσα και νικοτίνη, κάνει ασφαλέστερο το κάπνισμα, αλλά αυτό είναι μύθος, διότι συνήθως καταλήγουν να καπνίζουν περισσότερα τσιγάρα, ή καπνίζουν περισσότερο κάθε τσιγάρο εισπνέοντας περισσότερο τον καπνό, ώστε να προσλάβουν την ίδια ποσότητα νικοτίνης με πριν.
Αν κάποιος δεν εισπνέει τον καπνό, υπάρχει κίνδυνος;
Ναι. Όποτε ο καπνός αγγίζει ζωντανά κύτταρα , προκαλεί βλάβη. Οι καπνιστές πίπας και πούρου, που συνήθως δεν εισπνέουν τον καπνό, είναι και αυτοί σε αυξημένο κίνδυνο καρκίνου, ιδιαίτερα του ανώτερου αναπνευστικού, του στόματος, της γλώσσας και των χειλιών.
Πως το κάπνισμα επηρεάζει την εγκυμοσύνη;
Οι γυναίκες που επιθυμούν να συλλάβουν, το κάπνισμα αμέσως πριν ή κατά την εγκυμοσύνη μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένους κινδύνους τόσο για τη μητέρα όσο και για το μωρό. Σε μια πρόσφατη μελέτη βρέθηκε ότι οι καπνίστριες έχουν τρεισήμισι φορές μεγαλύτερες πιθανότητες να χρειαστούν διάστημα άνω του ενός έτους μέχρι να συλλάβουν απ' ότι οι γυναίκες που δεν καπνίζουν.
Οι καπνίστριες που καταφέρνουν να συλλάβουν διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο αποβολής, αιμορραγίας κατά την εγκυμοσύνη, πρόωρoυ τοκετού, χαμηλού βάρους του βρέφους κατά τη γέννηση (το οποίο σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο κακής υγείας του μωρού) και θανάτου στην κούνια.
Αρκετές μελέτες επίσης έχουν αποδείξει ότι υπάρχει σχέση μεταξύ του καπνίσματος, της εξωμήτριας κύησης και των συγγενών ανωμαλιών. Περίπου 10% των θανάτων των βρεφών θα μπορούσαν να είχαν προληφθεί αν δεν υπήρχε κάπνισμα στην εγκυμοσύνη.
Όταν μια έγκυος γυναίκα καπνίζει, όλα τα βλαβερά συστατικά του καπνού μπαίνουν στην κυκλοφορία του αίματός της και περνάνε στο μωρό, εμποδίζοντάς το να προσλάβει σημαντικά θρεπτικά συστατικά και οξυγόνο για την ανάπτυξή του
Υπάρχουν κίνδυνοι από το παθητικό κάπνισμα;
Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι το παθητικό κάπνισμα προκαλεί σημαντική βλάβη στην ανθρώπινη υγεία. Περίπου 3.000 θάνατοι από καρκίνο του πνεύμονα και 35.000 με 40.000 θάνατοι από καρδιακή νόσο κάθε χρόνο αποδίδονται στο παθητικό κάπνισμα. Επίσης μπορεί να προκαλέσει άσθμα και άλλα αναπνευστικά νοσήματα, ερεθισμό των ματιών , πονοκεφάλους, ναυτία και ζάλη. Τα παιδιά των οποίων οι γονείς καπνίζουν έχουν περισσότερες πιθανότητες να υποφέρουν από άσθμα, πνευμονία και βρογχίτιδα. Κάποιες μελέτες δείχνουν συσχέτιση του παθητικού καπνίσματος με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του μαστού.
Μπορεί η διακοπή του καπνίσματος να βοηθήσει ένα καπνιστή που καπνίζει πολλά χρόνια;
Ποτέ δεν είναι αργά για να διακόψει κανείς το κάπνισμα. Όσο νωρίτερα γίνει, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες για καρκίνο και άλλα νοσήματα.
Μόλις ένας άνθρωπος διακόψει το κάπνισμα, το σώμα αρχίζει να διορθώνει τις βλάβες σχεδόν αμέσως. Εντός 10 χρόνων από τη διακοπή του καπνίσματος, ο κίνδυνος καρκίνου των πνευμόνων μειώνεται στο μισό του αντίστοιχου κινδύνου που διατρέχει ένας καπνιστής, ενώ ο κίνδυνος καρδιακής προσβολής μειώνεται στα ίδια επίπεδα με τον κίνδυνο που διατρέχει ένα άτομο που δεν έχει καπνίσει ποτέ.
Επιπρόσθετα:
• Η διακοπή του καπνίσματος βοηθά στην πρόληψη της ανικανότητας και βελτιώνει τις πιθανότητες μιας γυναίκας να έχει υγιή εγκυμοσύνη και να γεννήσει ένα υγιές μωρό.
• Ένας πρώην καπνιστής θα αισθανθεί το δέρμα και τη γενική εικόνα του να βελτιώνονται.
• Πιο δροσερή αναπνοή, καλύτερη ποιότητα μαλλιών και ρούχα χωρίς οσμές αποτελούν επιπρόσθετο όφελος.
Και αν υποθέσουμε ότι κάποιος καπνίζει για λίγο και μετά το διακόπτει;
Το κάπνισμα προκαλεί αμέσως βλάβη και είναι πολύ εθιστικό. Επομένως είναι προτιμότερο να μην ξεκινήσει ποτέ κανείς να καπνίζει και να εθιστεί στη νικοτίνη, παρά να καπνίσει με τη σκέψη ότι θα διακόψει αργότερα. Και όπως το αλκοόλ και η κοκαΐνη, η νικοτίνη προκαλεί ανοχή στο σώμα, κάνοντας ακόμη πιο δύσκολη την προσπάθεια για διακοπή.
Όταν ένας πρώην καπνιστής καπνίσει ένα τσιγάρο, ακόμη και αν το έχει κόψει αρκετά χρόνια, το σώμα αντιδρά με τον ίδιο τρόπο, όπως όταν το άτομο κάπνιζε, με αποτέλεσμα το άτομο αυτό να θέλει να καπνίσει ξανά.
Πως μπορεί κάποιος να διακόψει το κάπνισμα;
Η διακοπή του καπνίσματος, για την πλειονότητα των καπνιστών, δεν είναι εύκολη και για πολλούς αποτελεί δια βίου πρόβλημα. Στα περισσότερα μεγάλα νοσοκομεία της Ελλάδας σήμερα λειτουργούν Ιατρεία Βοήθειας Διακοπής ή Απεξάρτησης από το κάπνισμα. Η τρόπος προσέγγισης του καπνιστή και η θεραπεία που ακολουθείται στο Ιατρείο Βοήθειας Διακοπής Καπνίσματος της Πνευμονολογικής Κλινικής του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Κρήτης είναι σύμφωνα με τις Παγκόσμιες Θέσεις Ομοφωνίας στην αντιμετώπιση του καπνίσματος λαμβάνοντας πάντα υπ’ όψιν τις ανάγκες και το ιστορικό του κάθε καπνιστή ξεχωριστά. Η θεραπεία μπορεί να είναι υποστηρικτική ή φαρμακευτική ή συνδυασμός των δύο. Στις φαρμακολογικές θεραπείες περιλαμβάνονται υποκατάστατα νικοτίνης ή φάρμακα που δρουν πιο κεντρικά σε ειδικούς νικοτινικούς ή μη ειδικούς υποδοχείς στο Κεντρικό νευρικό σύστημα. Το ιατρείο απευθύνεται σε όλους τους καπνιστές που θέλουν να απαλλαγούν από το κάπνισμα και δεν μπορούν να τα καταφέρουν μόνοι τους. Απευθύνεται ακόμη σε όσους έχουν εμπειρία προηγούμενης αποτυχημένης προσπάθειας με ή χωρίς βοήθεια, γιατί όπως έχει ήδη ειπωθεί το κάπνισμα είναι ένα χρόνιο νόσημα με πολλές υποτροπές και κάθε προσπάθεια αυξάνει σημαντικά τα ποσοστά επιτυχίας.
Η διακοπή του καπνίσματος είναι η πιο αποτελεσματική παρέμβαση, για την πρόληψη αλλά και την τροποποίηση της έκβασης πολλών νοσημάτων.
Για το Ιατρείο Βοήθειας Διακοπής Καπνίσματος
Της Πνευμονολογικής Κλινικής Του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Κρήτης Ι. Μητρούσκα

