Του Κώστα Μπογδανίδη

Από την εποχή του Μεσοπολέμου μέχρι και την περίοδο του ψυχρού Πολέμου η τουρκική πολιτική έναντι της Ελλάδας μοιάζει να έχει διαφοροποιηθεί στο ελάχιστο. Αιγαίο, νησιά, θαλάσσιες έρευνες, δυτική Θράκη, γκρίζες ζώνες και τα τελευταία χρόνια εναέριος χώρος είναι ο μόνιμος…σεβντάς της γείτονος που πρόσφατα έγινε και …κουμπάρα μας.

Η Τουρκία είναι σταθερά προσηλωμένη στην αλλαγή του status quo της περιοχής και φυσικά δεν είναι τυχαίο ότι κατά καιρούς δεν διατηρεί καλές σχέσεις με όλους τους γείτονες. Μόνιμος στόχος είναι η αναθεώρηση της Συνθήκης της Λωζάνης η οποία μέχρι και σήμερα διέπει τις μεταξύ μας σχέσεις. Και το παράδοξο της τουρκικής πολιτικής είναι ότι η Ελλάδα υπέγραψε αυτή την Συνθήκη ως ηττημένη!

Η εξωτερική πολιτική της Τουρκίας απέναντι στην Ελλάδα είναι ξεκάθαρη και για το λόγο αυτό ίσως να είναι προβλέψιμη Αρκετοί ιστορικοί και διπλωμάτες χαρακτηρίζουν την τουρκική πολιτική ως αναθεωρητική, δηλαδή ως αποσκοπούσα στη ριζική αναθεώρηση του υφιστάμενου νομικού και πολιτικού status quo στην περιοχή και δεν διστάζουν να τη συγκρίνουν με την πολιτική του Χίτλερ στον Μεσοπόλεμο! Στην πραγματικότητα τώρα η Τουρκία επιζητεί αναθεώρηση μόνον έναντι της Ελλάδας, καθώς και διαφορά σε στρατιωτική ισχύ ενώ παρατηρείται η ίδια αδυναμία, η ίδια αδράνεια και αναποφασιστικότητα της διεθνούς κοινότητας. Τότε έναντι της Γερμανίας για το φόβο της άνισης ισχύος, σήμερα έναντι της Τουρκίας για τη σταθεροποίηση των επενδύσεων.

Τότε, η ανύπαρκτη Κοινωνία των Εθνών, σήμερα το υπαρκτό Συμβούλιο ασφάλειας. Η πολιτική της Τουρκίας πήρε ένοπλη μορφή στην περίπτωση της Κύπρου, ενώ έκτοτε στηρίζεται στο διεθνές αδίκημα της απειλής πολέμου, του γνωστού casus belli, τυπικά μεν για την περίπτωση της επέκτασης της ελληνικής θάλασσας, αλλά, ουσιαστικά, αμφισβητώντας ολόκληρο το καθεστώς του Αιγαίου, όπως απέδειξε πριν 10 χρόνια το επεισόδιοστα Ίμια. Βασική αναθεωρητική επιδίωξη της Τουρκίας αποτελεί η Συνθήκη Της Λωζάνης. Η Τουρκία ξέρει ότι δεν μπορεί να μεταβάλλει το καθεστώς της Λωζάνης, παρά μόνο με ένοπλη σύρραξη με την Ελλάδα.

Μόνο που το προχώρησε ένα βήμα παραπέρα. Θυμηθείτε την ιστορία με τα Δωδεκάνησα και την Κρήτη! Η Τουρκία αντιπαραθέτει την αναθεωρητική λογική, το ότι όταν σύνηψε τη συνθήκη με την Ιταλία το 1932, οι πολιτικές συνθήκες ήταν διαφορετικές από τις σημερινές. Ανάλογες απόπειρες έγιναν και με το υποτιθέμενο λάθος, όσον αφορά στη νήσο Γαύδο, αλλά και με την έντεχνη δημοσιοποίηση ενός εκπαιδευτικού υποτίθεται κειμένου, που καταγράφει με λεπτομέρειες τις τουρκικές διεκδικήσεις. Η όρεξη της Τουρκίας εκδηλώνεται και στην Κύπρο, ανεξάρτητα αν η εισβολή και η κατοχή της επιτρέπουν έλεγχο περισσότερο από το ένα τρίτο του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας



Τι κάνει η Ελλάδα



Τι κάνει η Ελλάδα έναντι όλων αυτών; Η Ελλάδα ακολουθεί μία αμυντική πολιτική, αντιδρώντας αντανακλαστικά σε κάθε συγκεκριμένη τουρκική πρόκληση. Από το 1974 μέχρι σήμερα, η Ελλάδα έχει προσφύγει μόνο μία φορά στο Συμβούλιο Ασφαλείας του Ο.Η.Ε. κατά της Τουρκίας για το θέμα των ερευνών του Σισμίκ, ενώ θα μπορούσε έστω και μόνο για λόγους εντυπώσεων να έχει προσφύγει και το 1977, όπως άλλωστε και για τα επεισόδια στα Ίμια. Δ εν έχει ασκηθεί η διακρατική προσφυγή της Ελλάδας κατά της Τουρκίας, ενώπιον των οργάνων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, για σειρά τούρκικων παραβιάσεων, όπως οι περιουσίες των ομογενών στην Κωνσταντινούπολη και η κατάσταση των Ελλήνων της Ίμβρου και της Τενέδου. Ούτε ο διωγμός των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης το 1955 δεν προκάλεσε προσφυγή της Ελλάδας στο Διεθνές Δικαστήριο, παρά τη ρητή πρόβλεψη της Συνθήκης της Λωζάνης.

Η Ελλάδα προσέφυγε στο Διεθνές Δικαστήριο το 1975 κατά της Τουρκίας για το πρόβλημα της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου, αφού πείσθηκε από διάφορους συμβούλους, ενώ ήταν σχεδόν βέβαιο ότι δύσκολα θα ξεπερνούσαμε το σκόπελο της αρμοδιότητας του δικαστηρίου…

Η πολιτική της Ελλάδας απέναντι στην Τουρκία παρουσιάζεται χωρίς συνέχεια και χωρίς σαφείς προσανατολισμούς. Στις 6 Μαρτίου 1995 η Ελλάδα ήρε το βέτο της στην τελωνειακή ένωση ΕΕ-Τουρκίας. Ως αντάλλαγμα εισέπραξε τον καθορισμό της ημερομηνίας ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Κύπρο. Την ίδια μέρα της υπογραφής της τελωνειακής ένωσης, ο τούρκος υπουργός Εξωτερικών, κ. Καραγιαλτσίν, έσπευσε να δηλώσει ότι εάν η Κοινότητα προχωρήσει στην ένταξη της Κύπρου η ενσωμάτωση του βορείου τμήματος της Μεγαλονήσου θα είναι για την Άγκυρα μονόδρομος. Λίγους μήνες αργότερα, στις 5 Ιουνίου 1995, η Εθνοσυνέλευση της Τουρκίας άναψε το πράσινο φως στην τουρκική κυβέρνηση να απαντήσει στρατιωτικά σε περίπτωση επεκτάσεως των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια. Στα τέλη Ιανουαρίου του 1996, και ενώ είχε τεθεί σε εφαρμογή στις αρχές του έτους η συμφωνία για την τελωνειακή ένωση ΕΕ-Τουρκίας, η τελευταία δε δίστασε να οδηγήσει τις σχέσεις της με την Ελλάδα στα άκρα με τα γεγονότα στα Ιμια!



Οι αξιώσεις



Οι τουρκικές αξιώσεις εις βάρος της Ελλάδας εντάθηκαν ουσιαστικά την 1η Νοεμβρίου 1973 με το ζήτημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας. Σταδιακά ο κατάλογος των τουρκικών διεκδικήσεων διευρύνθηκε για να συμπεριλάβει ως σήμερα την οριοθέτηση των χωρικών υδάτων και του εθνικού εναέριου χώρου πάνω από το Αιγαίο, τον αφοπλισμό των νησιών του ανατολικού Αιγαίου, το πρόβλημα των μειονοτήτων και το νομικό καθεστώς των νησιών, νησίδων και βραχονησίδων της Δωδεκανήσου.

Οι τούρκοι στην προσπάθειά τους να αποσπάσουν όσο γίνεται περισσότερα από την Ελλάδα και να ενισχύσουν τις διαπραγματευτικές τους θέσεις χρησιμοποιούν μια συγκεκριμένη τακτική: αυξάνουν τον αριθμό των διεκδικήσεών τους δημιουργώντας νέες εστίες τριβών ανάμεσα σ.αυτούς και τους έλληνες. Η Ελλάδα καταφεύγει διαμαρτυρόμενη στους συμμάχους της και στους διεθνείς οργανισμούς ζητώντας την ορθή ερμηνεία του διεθνούς δικαίου και των διεθνών συνθηκών. Η Τουρκία, προ της πιέσεως της διεθνούς κοινής γνώμης και με το ενδιαφέρον της τελευταίας να είναι στραμμένο επάνω της επιδεικνύει πνεύμα συμβιβασμού ζητώντας ως αντάλλαγμα την ικανοποίηση παλαιότερων διεκδικήσεών της. Η Ελλάδα δέχεται τις πιέσεις της διεθνούς κοινότητας να υποχωρήσει στις θέσεις της και εμφανίζεται ως η αδιάλλακτη ενώ η Τουρκία κερδίζει τη διεθνή συμπάθεια και πετυχαίνει το στόχο της: να αναβαθμίσει τις νέες της αξιώσεις σε ελληνοτουρκικές διαφορές .

Όλες οι προσπάθειες προσέγγισης Ελλάδας-Τουρκίας στο παρελθόν έχουν αποτύχει γιατί η τελευταία αρνείται να δώσει κάποια δείγματα διαλλακτικότητας. Ζητάει επιμόνως το διάλογο ως το μόνο μέσο επίλυσης των σημείων τριβής με την Αθήνα, με την προϋπόθεση όμως ότι η ημερήσια διάταξη θα περιλαμβάνει τις μονομερείς τουρκικές διεκδικήσεις. Όσες φορές η Άγκυρα δείχνει κάποια σημάδια μεταμέλειας το πράττει κυρίως για δυο λόγους: είτε γιατί θέλει να αποκομίσει κάποια άμεσα οφέλη, είτε γιατί επιθυμεί να κερδίσει τη διεθνή συμπάθεια.



Υφαλοκρηπίδα - Χωρικά ύδατα



Η Τουρκία επιδιώκει τη διανομή της υφαλοκρηπίδας, δηλαδή του βυθού και του υπεδάφους του Αιγαίου, με την Ελλάδα. Ταυτόχρονα προτείνει την οικονομική συνεκμετάλλευση των φυσικών πόρων του υπεδάφους του βυθού, που πολιτικά σημαίνει συγκυριαρχία στο Αιγαίο. Την επιχειρηματολογία της την στηρίζει σε γεωπολιτικά και γεωφυσικά κριτήρια και θεωρεί ότι τα νησιά του Αιγαίου ανήκουν στην υφαλοκρηπίδα της Μικρός Ασίας. Αρνείται να δεσμευτεί με τις διατάξεις των διεθνών Συμβάσεων της Γενεύης για την υφαλοκρηπίδα (1958) και του Δικαίου της Θάλασσας (1982), που αναγνωρίζουν δικαίωμα υφαλοκρηπίδας στα νησιά.

Το 1973, η τουρκική Κυβέρνηση παραχώρησε στην κρατική εταιρεία πετρελαίων το δικαίωμα έρευνας και εκμετάλλευσης τυχόν κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην υφαλοκρηπίδα του βόρειου και κεντρικού Αιγαίου. Η αντίδραση του τότε δικτατορικού ελληνικού καθεστώτος υπήρξε χλιαρή. Μετά την πτώση της δικτατορίας, η ελληνική κυβέρνηση πρότεινε (1975) να επιζητηθεί η διαιτησία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για το όλο θέμα. Η Αγκυρα αρνήθηκε να υπογράψει το συνυποσχετικό και προχώρησε αυθαίρετα σε έρευνες για εντοπισμό πετρελαίου με το ωκεανογραφικό πλοίο «Σισμίκ». Η Αθήνα κατέφυγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Επειδή και τα δύο δήλωσαν αναρμοδιότητα, άρχισε διμερείς διαπραγματεύσεις με την Τουρκία.

Το 1987, η απόφαση της Αγκυρας να επαναλάβει τις έρευνες στο Αιγαίο έφερε τις δύο χώρες στα πρόθυρα πολέμου.

Συναφές με το ζήτημα της υφαλοκρηπίδας είναι και αυτό των ελληνικών χωρικών υδάτων (αιγιαλίτιδας ζώνης), που είναι η θαλάσσια ζώνη κυριαρχίας γύρω από τις ακτές. Από το 1936, η έκταση τους είχε καθοριστεί στα 6 ναυτικά μίλια. Σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο (Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, 1982), κάθε χώρα έχει το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα μέχρι 12 μίλια. Η Τουρκία αρνείται το δικαίωμα αυτό της Ελλάδας στο Αιγαίο. Μάλιστα απειλεί ότι κάθε πρωτοβουλία προς αυτήν την κατεύθυνση θα εκληφθεί ως αιτία πολέμου (casus belli). Η Ελλάδα διατηρεί το δικαίωμα της επέκτασης σε 12 μίλια, αλλά δεν προχωρεί στην εφαρμογή του για γενικότερους πολιτικούς λόγους.



Εθνικός Εναέριος χώρος - F.I.R. Αθήνας



Η Ελλάδα, από το 1931, όρισε σε 10 ναυτικά μίλια το πλάτος της εναέριας ζώνης της ως προς τα ζητήματα αεροπορίας και αστυνομίας αυτής.

Η Τουρκία, ενώ μέχρι το 1975 δεν είχε εκφράσει καμιά αντίρρηση, έκτοτε ζητεί επίμονα από την ελληνική πλευρά να μειώσει στα 6 ναυτικά μίλια το πλάτος της ζώνης αυτής.

Η Σύμβαση του Σικάγου πρόβλεπε και το διαχωρισμό του εναέριου χώρου σε περιοχές άσκησης αποκλειστικής δικαιοδοσίας για τον έλεγχο της εναέριας κυκλοφορίας. Οι περιοχές αυτές που ελέγχονται από τα κράτη τα οποία υπέγραψαν τη Σύμβαση ονομάζονται Περιοχές Πληροφοριών Πτήσεως (Flight Information Region ή F.I.R). Μέσα στις περιοχές αυτές κάθε εναέρια κίνηση πρέπει να δηλώνεται και να ελέγχεται από το συγκεκριμένο κράτος, που δίνει πληροφορίες στους πιλότους για ορατότητα κ.ά. Τα ανατολικά όρια του F.Ι.R. Αθήνας, που καθορίστηκαν από Ευρωπαϊκές Διασκέψεις (1952 και 1958), συμπίπτουν με τα όρια των ανατολικότερων ελληνικών νησιών του Αιγαίου.

Η Τουρκία, την ίδια εποχή που έθετε θέμα υφαλοκρηπίδας, εξέδωσε και μια αγγελία προς τους αεροναυτιλομένους (ΝΟΤΑΜ). Με αυτήν επιχειρούσε να μεταβάλει μονομερώς το ισχύον καθεστώς πτήσεων, διχοτομώντας τον εναέριο χώρο του Αιγαίου. Αξίωνε δηλαδή από όλα τα αεροσκάφη που θα διέσχιζαν το ανατολικό Αιγαίο να ελέγχονται από τις τουρκικές Αρχές. Η Αθήνα ζήτησε να ανακληθεί η ΝΟΤΑ και επειδή η Άγκυρα αρνήθηκε, κήρυξε ανασφαλείς τους αεροδρόμους που κατευθύνονταν προς την Τουρκία. Η Αγκυρα βρέθηκε σε δύσκολη θέση και αναγκάστηκε να ανακαλέσει την παράνομη ΝΟΤΑΜ (1980).

Εως το 1996 οι τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο αφορούσαν μόνο το θαλάσσιο, υποθαλάσσιο και εναέριο χώρο, που ανήκε στην ελληνική κυριαρχία ή έλεγχο. Τον Ιανουάριο του 1996 όμως η Τουρκία επέκτεινε τις διεκδικήσεις της και σε ελληνικό κυρίαρχο έδαφος με την αμφισβήτηση της κυριότητας της Ελλάδας πάνω στις δύο βραχονησίδες Ίμια, που βρίσκονται κοντά στην Κάλυμνο. Tα επεισόδια που δημιουργούν οι Τούρκοι στα Ίμια, τα έχουν ξαναπραγματοποιήσει 75 χρόνια πριν, όταν διεκδικούσαν νησίδες και βραχονησίδες από την Ιταλία, που τότε κατείχε τη Δωδεκάνησο!

Οι δύο χώρες συμφώνησαν μάλιστα να πάνε στη Χάγη αλλά προέκυψε στο μεσοδιάστημα συμφωνία που καθόρισε επακριβώς ποια νησιά, νησίδες και βραχονησίδες θα ανήκουν στη μια ή την άλλη κυριαρχία, αρχικά για την περιοχή Καστελορίζου και στη συνέχεια για όλη τη Δωδεκάνησο. Η συμφωνία εκείνη κατέληξε νομικά στο Πρωτόκολλο της Άγκυρας που υπεγράφη επισήμως από τις δύο χώρες στις 28 Δεκεμβρίου 1932! Μεταγενέστερα δηλαδή από τη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923!

ΠΗΓΕΣ:

-Υπ.Εξωτερικών

-Χρ.Ροζάκης

-Αλ.Παπαχελάς

-Χρ.Ζαχαράκης

-ΤΟ ΒΗΜΑ

-ΤΑ ΝΕΑ

-ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

-Ν. Μακρίδης, Επιδίωξη βελτίωσης σχέσεων ή μονομερής στρατηγική αποκλιμάκωσης της έντασης