Του Κώστα Μπογδανίδη
Τον Μάιο του 1866 γράφτηκε μία από τις πιο ενδιαφέρουσες σελίδες του κρητικού αγώνα. Στο επίπεδο των όπλων και της διπλωματίας οι Κρητικοί αγωνιστές για πρώτη φορά ανοιχτά έθεσαν το ζήτημα της Ένωσης σε μυστική αναφορά που έστειλαν στους εκπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων. Ήταν μια κίνηση που εξόργισε τον Σουλτάνο που θέλησε να απαντήσει δυναμικά στην αντίδραση των πληρεξούσιων. Ήταν και η θρυαλλίδα για την έκρηξη της Επανάστασης.
Η Επανάσταση του 1866 ήταν μία από τις κορυφαίες στιγμές στον αγώνα των κρητικών για την απελευθέρωση και την ένωση με την Ελλάδα. Ήταν ίσως και η βασική αιτία που η δυτική διπλωματία άρχισε να ασχολείται σοβαρά με ένα σημαντικό κομμάτι του Ανατολικού Ζητήματος.
Κάθε φορά οι Κρητικοί ζητούσαν αφορμές για να ξεσηκωθούν. Και λίγο μετά την αυγή του 1861 ήρθε στο νησί ως διοικητής ο Ισμαήλ Πασάς που εντελώς ξαφνικά άλλαξε πολιτική και επέβαλε σκληρή φορολογία στα αγροτικά προϊόντα. Και έκανε το μοιραίο λάθος να τα βάλει με τα…μοναστήρια, την Εκκλησία όπου είχε ξεκινήσει μια μεγάλη σύγκρουση για τα μοναστηριακά. Οι επίσκοποι και τα μοναστήρια δεν ήθελαν με τίποτα να παραχωρήσουν εκτάσεις στους δημογέροντες, όπως είχε προταθεί. Ο Ισμαήλ Πασάς αναμείχθηκε σκανδαλωδώς στην όλη υπόθεση, ακολούθησαν συλλήψεις και έντονες αντιδράσεις.
Οι Κρητικοί απάντησαν με συγκεντρώσεις σε διάφορα χωριά του νησιού., στα Ανώγεια, το Κράσι, το Ατσιπόπουλο, τον άγιο Μύρωνα. Και στις 14 Μαίου του 1866 έγινε στα “Μπουτσουνάρια” των Χανίων, στην μονή της Αγίας Κυριακής η παγκρήτια συγκέντρωση των πληρεξούσιων. Εκεί αποφάσισαν να γράψουν ένα υπόμνημα στον Σουλτάνο. Και το γράμμα και η συγκέντρωση στα Μπουτσουνάρια ενόχλησε τον Ισμαή Πασά.
O Iσμαήλ Πασάς δημοσιοποίησε την εξής διακήρυξη:
“Χριστιανοί κάτοικοι της Κρήτης.
“Προ τινων ημερών επληροφορήθην, ότι μερικοί κάτοικοι από τινας επαρχίας του τμήματος τούτου μαζεύονται εις την θέσιν “Μπουτσουνάρια” των Περιβολίων, και σκοπεύουν να κάμουν παράπονά τινα, και να ζητήσωσι την ευσπλαχνίαν της Α. Μ του τρισεβάστου Βασιλέως μας.
Τους εμήνυσα και τους είπα πολλάκις, ότι τρόπος δια να εκφράσουν παράπονα, και να ζητήσουν ευσπλαχνίαν του Βασιλέως μας δεν είναι αυτός, ότι ειμπορούν να κάμουν όσα παράπονα έχουν εις την διοίκησιν του τόπου, η οποία έχει χρέος να τ’ακούση και να κάμουν αναφοράν εις την Α.Μ. και ζητήσουν την ευσπλαχνίαν Του, αποστέλλοντές την εις Κωνσταντινούπολιν και να διαλυθή έκαστος εις τα ίδια και τας εργασίας του, και όου είναι αναγκαίαι εις αυτήν την εποχήν του έτους, και όχι να μαζεύωνται και να γυρίζουν απο χωρίου εις χωρίον, και από επαρχίαν του τμήματος τούτου εις άλλην, και να δίδουν υποψίας εις τους φιλησύχους κατοίκους, οι οποίοι ειμπορούν να φέρουν την ανησυχίαν και να προξενήσουν μέγα κακόν εις τον τόπον.
“Προ δύο ημερών έμαθον ότι οι συναθροισθέντες εννόησαν το συμφέρον τους, διελύθησαν όλοι σχεδόν, και επήγεν ο καθείς εις το χωρίον του εις την εργασίαν του· αλλά σήμερον πληροφορούμαι με λύπην μου, ότι εξήντα περίπου απ’αυτούς μεταξύ των οποίων 10 ένοπλοι, μετέβησαν από τον Αποκόρωνα εις τα Σφακιά, και ότι σκοπεύουν απο εκεί να μεταβούν εις τα τμήματα Ρεθύμνου και του Ηρακλείου, δια να ερεθίσουν τους φιλησύχους κατοίκους των μερών αυτών, και να τους παρακινήσουν να ακολουθήσουν κινήματα όχι καλά και καταστρεπτικά δια τον τόπο σας.
Γνωρίζετε εις το διάστημα των 5 χρόνων, όπου διαμένω εις την πατρίδα σας, πόσον εφρόντισα δια την ησυχίαν σας και το καλόν σας. Κρίνω χρέος μου λοιπόν να σας ειδοποιήσω και τώρα περί τούτου και να σας συμβουλεύσω πατρικώς να μείνητε ήσυχοι εις τας επαρχίας, και τας εργασίας σας, να μην ακούητε συμβουλάς ανθρώπων, οι οποίοι έχουν προσωπικά συμφέροντα, και σκοπεύουν να φέρουν εις κίνδυνον την πατρίδα σας. Ο δρόμος των παραπόνων σας είναι ελεύθερος, να κάμετε τα παράπονά σας, εάν έχετε, αλλά μετά φρονήσεως και ευπειθείας, ως πιστοί υπήκοοι της Α. Μ. του Σεβαστού και φιλολάου βασιλέως μας, όστις εφρόντισε πάντοτε δια την ευτυχίαν των λαών του, και να ήσθε βέβαιοι ότι θα εισακουσθώσιν εάν είναι δίκαια.
“Χριστιανοί της Κρήτης! Τα παθήματα πρέπει πλέον να σας γίνουν μαθήματα· μη δώσητε προσοχήν εις τας ραδιουργίας των καλοθελητών σας, διότι θα το μεταννοήσητε, όταν πλέον το κακό δεν θα διορθώνεται.
Το συμφέρον σας ευρίσκεται εις την ησυχίαν σας, η οποία θα αυξήση την εντελή ευτυχίαν εις τον ωραίον τόπον σας.
“Εν Χανιοις την 28 Απριλίου 1866, ο Γενικός Διοικητής Κρήτης Ισμαήλ πασάς.
Η αντίδραση
Η αντίδραση των πληρεξούσιων ήταν άμεση. Οχι μόνο με την απάντηση που έδωσαν στον Ισμαήλ πασά, αλλά και το (μυστικό) υπόμνημα τους προς τις μεγάλες δυνάμεις.
“Θαυμάζετε δε Εξοχώτατε, και ανησυχείτε ότι τινές εκ των ενταύθα επαρχιών μετέβησαν εις τας επαρχίας της Ρεθύμνης και του Ηρακλείου και συγχρόνως λέγετε, ότι η μετάβασις αυτών εκεί θέλει ταράττει την ησυχίαν των φιλησύχων κατοίκων. Αλλ’ημείς δυνάμεθα να διαβεβαιώσωμεν την Υμ. Εξοχότητα ότι η ησυχία ουδόλως θέλει διαταραχθή, διότι οι απεσταλμένοι προς τα εκείσε είνε εκ των τιμιώτερων και ευϋποληπτότερων ανθρώπων των επαρχιών μας, τους οποίους και η Υμ. Εξοχότης κάλλιστα γιγνώσκει. Τότε μόνον, εξοχώτατε, δύναται να διαταραχθή η ησυχία των επαρχιών εκείνων, όταν υπερισχύση η ραδιουργία τινών συμπατριωτών μας, οίτινες εις ουδέν λογίζονται να πωλώσι την συνείδησίν των προς ίδιον όφελος· πωλούντες δε τρόπον τινά εκδούλευσιν εις την κυβέρνησιν, απατώσιν αυτήν και βλάπτουσι θανατηφόρως τον λαόν. Αλλ’εχομεν χρηστάς ελπίδας ότι το τοιούτον δεν θέλει υπερισχύσει, επειδή ο λαός εγνώρισεν ότι το αληθές αυτού συμφέρον είναι η ησυχία και ευταξία μετά της αφοσιώσεως και πίστεως εις τον κραταιότατον Βασιλέα του.
Απειλείτε δε, Εξοχότατε, δια της Υμ. προκηρύξεως τον λαόν, λέγοντες ότι τα παθήματα, προτιθέμενοι βεβαίως δια της απειλής ταύτης να μας εμποδίσητε να εκφράσωμεν τα δεινά μας εις τον Τρισέβαστον ημών Ανακτα. Αλλ’ήμείς έχοντες το θάρρος του ελέους και της ευσπλαχνίας Αυτού και πεποιθότες ότι πας λαός και πάσα κοινότης έχει το δικαίωμα να παριστάνη τας ανάγκας και τα παράπονά του εις τον Βασιλέα του, δεν δυνάμεθα να διαλυθώμεν πριν ή και τα τμήματα της Ρεθύμνης και του Ηρακλείου αποστείλωσιν ενταύθα τους αντιπροσώπους και συσκέψεως γενομένης, αποσταλή γενική αναφορά της Πατρίδος μας εις την Α.Μ. τον Τρισέβαστον και Κραταιότατον ημών Ανακτα Σουλτάν Αβδούλ Αζίζ Χαν εφένδη μας”.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις
Ωστόσο με μυστική αναφορά προς τους προξένους μόνο τα οφέλη που προσδοκούσαν δεν έφερε. Λειτούργησε θετικά ως προς το επαναστατικό πνεύμα των Κρητών, αλλά...βοήθεια από τους ξένους δεν υπήρξε. Οπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Γ. Παπαντωνάκης στην ιστορία του:
“Οι υπολογισμοί των Χριστιανών Κρητών επί την επέμβασιν των Δυνάμεων απεδείχθησαν ταχέως εσφαλμένοι. Διότι τω όντι αι Μ. Δυνάμεις, εξαιρέσει της Ρωσσίας, ουδεμίαν εφαίνοντο έχουσαι διάθεσιν να ιδωσιν ανακινούμενον το ανατολικόν ζήτημα. Η Γαλλία και η Αγγλία ισταντο επί του εδάφους της Παρισινής Συνθήκης· υπερεμάχουν της ακεραιότητος της Τουρκίας· ουδ’ήσαν διατεθειμέναι να ανατρέψουν την Συνθήκην εκείνην, ήτις ήτο απόρροια πολέμου- του Κριμαϊκού- στοιχίσαντος εις αυτάς κολοσσιαίας θυσίας, όπως δώσουν εις την Ρωσσίαν ό,τι επεζήτησαν να τη αφαιρέσουν δια του πολέμου εκείνου, τουτέστι την εκμετάλλευσιν του ανατολικού ζητήματος προς αποκλειστικόν αυτής όφελος.
Οσον αφορά την Γερμανίαν και Αυστρίαν αυται επολέμουν ακόμη προς αλλήλας. Η μόλις συμπηχθείσα Ιταλία ησχολείτο περί την αναδιοργάνωσίν της. Δεν ηννόουν λοιπόν οι Δυνάμεις να εξέλθουν του σταδίου των πλατωνικών συμβουλών των προς την Υψηλήν Πύλην και τους Κρήτας, καίτοι ανεγνώριζον, ότι τα πλείστα των εν τη αναφορά αυτών προς τον Σουλτάνον παράπονα ήσαν εύλογα. Ούτως επί παραδείγματι ο εν Χανίοις Γάλλος πρόξενος ανωμολόγει, ότι η φορολογία είναι άνισος, ότι χρήζει μεταβολής το σύστημα της εισπράξεως της δεκάτης, ότι υπήρχεν έλλειψις πάσης ελευθερίας κατά τας εκλογάς των δημοτικών αρχόντων, ότι η αυθαιρεσία των δικαστικών Αρχών ήτο προφανής, ότι η ανάμιξις των διοικητικών Αρχών εις τα καθήκοντα των δικαστηρίων ήτο συνήθης, ότι πολλάκις εν αγνοία του προϊσταμένου δικαστού ενηργούντο υπό οργάνων υποδεεστέρων φυλακίσεις και αποφυλακίσεις πολιτών και τα τούτοις παρόμοια. Την απαγόρευσιν ιδρύσεως σχολείων εθεώρει ιδιαιτέρως ο ειρημένος πρόξενος, ως πολιτικόν μέτρον, διότι οι διδάσκαλοι πολλαχώς έδρων υπό πνεύμα εχθρικόν προς την Κυβέρνησιν.
ΠΗΓΕΣ:
- Ιστορία, Κρήτη και Πολιτισμός
- Ι. Μουρέλος, Ιστορία της Κρήτης
- Γ. Παπαντωνάκης “Διπλωματική Ιστορία της Κρητικής Επανάστασης”

