Του Αντώνη Καφάτου*

Το κρέας ήταν ανέκαθεν απαραίτητο στη διατροφή του ανθρώπου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι αποτελεί αξιόλογη πηγή πρωτεϊνών και απορροφήσιμου σιδήρου και είναι απαραίτητο συστατικό της διατροφής, ιδιαίτερα κάποιων συγκεκριμένων ομάδων όπως τα παιδιά και οι έφηβοι, οι έγκυες και θηλάζουσες μητέρες, οι ηλικιωμένοι και οι αθλητές.

Το κρέας περιέχει επίσης και άλλα μικροθρεπτικά συστατικά απαραίτητα για την ανάπτυξη όπως το σελήνιο και τον ψευδάργυρο ενώ το συκώτι περιέχει όλες τις βιταμίνες και ιχνοστοιχεία σε μεγάλες συγκεντρώσεις.

Το κρέας όμως περιέχει και σχετικά υψηλές ποσότητες χοληστερόλης και κορεσμένων λιπαρών οξέων. Σε πολλές επιδημιολογικές μελέτες φαίνεται να υπάρχει στενή σχέση της κατανάλωσης κρέατος, ιδιαίτερα των λιπαρών οξέων που βρίσκονται στο κόκκινο κρέας, με τις διάφορες μορφές καρκίνου αλλά και με καρδιαγγειακές παθήσεις (όπου «Κόκκινο κρέας» είναι το χοιρινό, το μοσχάρι, το αρνί και το κατσίκι, ενώ «Άσπρο κρέας» το κοτόπουλο, η γαλοπούλα, το κουνέλι). Το κόκκινο κρέας έχει περισσότερα κεκορεσμένα λίπη, γι' αυτό αυξάνει τον κίνδυνο για έμφραγμα, εγκεφαλικά επεισόδια και καρκίνο. Ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα αυξημένος για θρομβωτικά επεισόδια λόγω της μεγάλης περιεκτικότητας σε στεαρικό οξύ C18:0, το οποίο δεν είναι τόσο αθηρογόνο όσο θρομβογόνο.

Η διατροφή του πληθυσμού της Κρήτης, όπως περιγράφηκε από τη Μελέτη των Επτά Χωρών στις αρχές της δεκαετίας του 60, αποτελεί σήμερα παγκόσμιο πρότυπο. Η μέση ημερήσια λήψη κρέατος ήταν 34 g το 1960 ενώ σήμερα υπερβαίνει τα 100 g για τους ενήλικες και τα 150 g για τα παιδιά. Το ποσοστό κορεσμένου λίπους στη διατροφή των Κρητών ήταν 8% στις αρχές του 1960 το οποίο σήμερα έχει διπλασιαστεί στα παιδιά ενώ στους ενήλικες αποτελεί το 10-14% των συνολικών θερμίδων. Η αύξηση αυτή οφείλεται κυρίως στην αύξηση της κατανάλωσης κρέατος (κατά 160%) και γαλακτοκομικών προϊόντων (κατά 343%) τις τελευταίες 3 δεκαετίες. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της Ελληνικής Μεσογειακής Δίαιτας το οποίο επίσης συνέβαλε στη χαμηλή κατανάλωση κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων τις περασμένες δεκαετίες, είναι οι νηστείες που καθορίζονται από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Οι νηστείες αυτές χαρακτηρίζονται από περιοδική φυτοφαγία για 180-200 ημέρες το χρόνο και σε αντίθεση με την απόλυτη και διαρκή φυτοφαγία ορισμένων ανατολικών θρησκειών, πλεονεκτεί διότι αποφεύγονται οι ανεπάρκειες θρεπτικών συστατικών που εμφανίζονται συχνά στους αυστηρά φυτοφάγους όπως η κακοήθης μεγαλοβλαστική αναιμία και η σιδηροπενική αναιμία.

Η αλλαγή του τρόπου διατροφής των Ελλήνων τις τελευταίες δεκαετίες, με την υπερβολική κατανάλωση ζωικών προϊόντων, αναγκάζει τους παραγωγούς να χρησιμοποιούν μεθόδους ταχείας ανάπτυξης των ζώων με μη φυσιολογικούς τρόπους διατροφής όπως η μετατροπή των αγελάδων και αιγοπροβάτων σε σαρκοβόρα ζώα δίνοντας τους ζωοτροφές που περιέχουν κρέας. Τα φάρμακα και οι τοξικές ουσίες που συνήθως ανιχνεύονται στο κρέας, είτε χορηγήθηκαν άμεσα στα ζώα για θεραπεία ή για πρόληψη ασθενειών είτε παρανόμως ως αυξητικοί παράγοντες ή ελήφθησαν από την τροφή των ζώων (χορτάρι, δημητριακά ή καρπούς επιβαρυμένα με φυτοφάρμακα και βιοκτόνα) με αποτέλεσμα την αλλοίωση της ποιότητας του κρέατος των ζώων αλλά και της σύνθεσης του λίπους τους. Αυτές οι ουσίες στη συνέχεια εισέρχονται στο ανθρώπινο σώμα με την κατανάλωση του συγκεκριμένου κρέατος ή των παραγώγων του.

Η σημερινή κρίση στη διατροφή επιβάλλει ακόμα μια φορά να ξανασκεφτούμε τη παραδοσιακή ελληνική διατροφή. Η παραδοσιακή Κρητική Μεσογειακή Δίαιτα του 1960 σχετίζεται με χαμηλούς δείκτες θνησιμότητας για στεφανιαία νόσο και καρκίνους και φαίνεται να προσφέρει έναν άριστο τρόπο προαγωγής της υγείας και πρόληψης των χρόνιων νοσημάτων. Επίσης η δίαιτα της ορθόδοξης εκκλησίας, που είναι κύριο χαρακτηριστικό της παραδοσιακής Ελληνικής διατροφής, μπορεί να είναι μια άριστη πρόταση για ασθενείς με αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης, αφού είναι μια δίαιτα με χαμηλά κορεσμένα λιπαρά οξέα και πλούσια σε αντιοξειδωτικά που βοηθούν στη διατήρηση χαμηλών επιπέδων LDL χοληστερόλης στη μη οξειδωμένη της μορφή. Θα συνεισφέρει επίσης στην πρόληψη και την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας που είναι ένα πρόβλημα που έχει πάρει σήμερα επιδημικές διαστάσεις παγκοσμίως.

Στον πίνακα φαίνονται τα αποτελέσματα χημικών αναλύσεων σε τέσσερα είδη κρέατος από τους Πίνακες Συνθέσεως Ελληνικών Τροφίμων της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Παρατηρούμε ότι το ημιάγριο κατσίκι έχει διπλάσια ω-3 λιπαρά οξέα σε σχέση με το κατσίκι από την αγορά, γεγονός που οφείλεται στη φυσική διατροφή. Επίσης, το υψηλό ποσοστό trans λιπαρών οξέων που είχε το αρνίσιο κρέας της αγοράς (7,1%) δημιουργεί εύλογα ερωτήματα όσον αφορά στην ποιότητα των ζωοτροφών καθώς η περιεκτικότητα τους σε υδρογονωμένα λίπη ενδέχεται να οφείλεται στη σίτιση των ζώων με ακατάλληλες λιπαρές τροφές προοριζόμενες για τον άνθρωπο.

*Ο καθ. Καφάτος Αντώνιος είναι καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής.

Κλινική Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής στην Ιατρική Σχoλή Πανεπιστημίου Κρήτης