Της Σοφίας Μακράκη*

Ανθος της νεότητας και της ανέμελης διάθεσης της εφηβείας. Σύμβολο σύνεσης και ουράνιας έμπνευσης

Oμορφος και αρωματικός βολβός, ο υάκινθος, κάνει την εμφάνιση του στην ελληνική γη πριν τα Ομηρικά έπη. Ξακουστός κοσμοπολίτης, γίνεται αγαπητός σε όλη τη δυτική Ευρώπη.

Στην Κωνσταντινούπολη θα πάρει την ονομασία ζεμπούλ, το γνωστό σε μας ζουμπούλι. Το 17ον και το 18ον αιώνα οι βολβοί του βρίσκονται σπάνια, γι’ αυτό και πωλούνται πανάκριβα. Έφτασε μάλιστα να θεωρείται συλλεκτικό είδος και υπήρχαν άτομα που ξόδευαν αρκετά χρήματα για να εξασφαλίσουν μια ορισμένη ποικιλία. Μονός ή διπλός καλλιεργείτε σε πολλά χρώματα, με πιο δημοφιλή το λευκό, το ροζ, το ροδακινή και το μοβ. Σπανίως και σε χρώμα μαύρο, βαθυκόκκινο ή ακόμα και σε γαλάζιο.

Ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι ο υάκινθος ονομάζεται Ελικωνιάς, πορφυρανθές και βεβαιώνει ότι οι Ρωμαίοι τον ονόμαζαν βάκκουμ ή ουακκίνιουμ (βιβλ. Δ62). Στα χρόνια του πίστευαν ότι είχε την ιδιότητα να καθυστερεί την ενηλικίωση αν μ’ αυτόν έτριβαν τους νέους. Ο Πλίνιος καταγράφει στον υάκινθο ότι ήταν το άνθος που οι έμποροι χρησιμοποιούσαν για να κρατήσουν τους νεαρούς δούλους στην εφηβεία.

Στον Ομηρικό ύμνο της Δήμητρας διαβάζουμε ότι είναι ένα από τα άνθη που συλλέγει η Περσεφόνη με τις νεαρές φίλες της στο Νύσιον πεδίον,

«δρέποντας ρόδα, κρόκους κι άνθη κι όμορφους μενεξέδες

στο τρυφερό λειμώνα, σπαθόχορτα και υάκινθους»

πριν της τραβήξει το ενδιαφέρον το εύωσμο άνθος, που η Γη έστειλε σαν δόλωμα προς όφελος του Άδη, με τη σύμφωνη γνώμη του Δία.

Το άνθος υάκινθος άνθισε για πρώτη φορά πάνω στη γη, λέει ο μύθος, όταν το αίμα του πανέμορφου Υάκινθου πότισε το γόνιμο χώμα της.

Ο Υάκινθος των ελληνικών μύθων ήταν γυιός του Αμύκλα και της Διομήδης. Άλλοι λένε του Πιέρου και της νύμφης Κλειώς. Όποιοι και αν ήταν οι γονείς του αυτός γεννήθηκε με εκπληκτική ομορφιά. Η ωραιότητα του συγκίνησε ακόμα και τον θεό του φωτός, τον Απόλλωνα. Έγινε φίλος του ωραίου νέου και του δίδαξε τέχνες που οι άνθρωποι της εποχής του δεν γνώριζαν.

Η τοξοβολία, η μουσική, η μαντική και η πάλη ήταν τέχνες που ο θεός δώρισε στον αγαπημένο του σύντροφο.

Συχνά οι δυο φίλοι, όταν ο ήλιος βρισκόταν στο μεσουράνημα, άφηναν τα ρούχα τους κάτω από ένα δέντρο, άλειφαν τα κορμιά τους με λάδι ελιάς και επιδίδονταν στο αγώνισμα του δίσκου.

Μια μέρα ο Φοίβος, με αριστοτεχνικό τρόπο έκανε το δίσκο να αναπηδήσει πολλές φορές πάνω στη γη. Ο νεαρός Υάκινθος έτρεξε να τον πιάσει, αλλά ο δίσκος εκτιναζόμενος βρήκε το ωραίο πρόσωπο του και τον τραυμάτισε θανάσιμα. Ο Απόλλωνας πλημμυρισμένος από θλίψη τον παίρνει στην αγκαλιά του και προσπαθεί με βότανα να σταματήσει το αίμα από τη πληγή.

«Και να! Το αίμα πούβαψε χυμένο τα χορτάρια

έπαψε αίμα νάναι πια. Φύτρωσε ένα λουλούδι!

Πούχε το χρώμα πιο λαμπρό πορφύρας απ’ τη Τύρο

πήρε του κρίνου την ειδή, στο χρώμα δεν του μοιάζει

γιατί έχει χρώμα κόκκινο κι εκείνο σαν τ’ ασήμι.

Νιώθει ( ο Απόλλωνας) πως δεν είναι αρκετή τόση τιμή για κείνον

τους στεναγμούς του θέλησε μια λέξη να θυμίζει.

Κι έτσι πάνω στα πέταλα των λουλουδιών διαβάζεις

ΑΙ - ΑΙ* του πένθους σύμβολα απ’ το θεό γραμμένα.

(Οβίδιος 210- 219) * θρηνητικό επιφώνημα

Άλλοι πάνω στα πέταλα του διέκριναν το γράμμα Υ, το αρχικό γράμμα του ονόματος του Υάκινθου.

Νεώτεροι συγγραφείς μεταφέρουν μια διαφορετική εκδοχή του μύθου. Ο θάνατος του Υάκινθου κατ’ αυτούς δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός. Σ’ αυτό το πένθος θεωρούσαν υπεύθυνο το θεό του ανέμου Ζέφυρο ή το Βορρέα. Όποιος και αν ήταν από τους δυο, λένε πως το έκανε από ζήλια. Η συντροφιά του όμορφου νέου με τον θεό Απόλλωνα τον πλήγωνε. Μια και δεν μπορούσε να κάνει κακό στο θεό στράφηκε εναντίον του Υάκινθου. Στη διάρκεια ενός παιγνιδιού φύσηξε πολύ δυνατά, σήκωσε ψηλά το δίσκο και τον έστρεψε κατά του νέου. Ο δίσκος τον βρήκε στο κεφάλι και τον τραυμάτισε θανάσιμα.

Ο ιστορικός Παυσανίας μας λέει ότι, (Λακωνικά 3,19 ) , ο τάφος του Υάκινθου βρισκόταν κάτω από τον ναό του Αμυκλαίου Απόλλωνα. Ο θάνατος του Υάκινθου γέμισε θλίψη τους ανθρώπους. Για αιώνες οργάνωναν τελετές και θρηνούσαν τον άδικο χαμό του.

Η Σπάρτη προς τιμή του οργανώνει τις Υακίνθιες γιορτές που γινόταν κάθε χρόνο στο τέλος της άνοιξης. (Οι σημερινοί μελετητές τις προσδιορίζουν αρχές Ιουνίου) Την πρώτη ημέρα των γιορτών οι συμμετέχοντες νήστευαν και θρηνούσαν το χαμό του Υάκινθου, κάνοντας χοές στο τάφο του.

Την δεύτερη ημέρα, όλος ο λαός σε πομπή μετέφερε το νέο χιτώνα του θεού από τη Σπάρτη , στις Αμύκλες. Η τρίτη ημέρα ήταν αφιερωμένη στις θυσίες των βοδιών, στο φαγοπότι και σε ευχάριστες ζωηρές εκδηλώσεις.

Ο μύθος του Υάκινθου υπήρξε δημοφιλές θέμα στην ποίηση και στη ζωγραφική. Ο Ευριπίδης στο έργο του Ελένη (1469-1474) αναφέρει τα Υακίνθια (η σπουδαιότερη γιορτή των Λακώνων) και το μύθο εν συντομία.

«(…Στα χαρούμενα νυχτερινά πανηγύρια) του Υάκινθου,

που κάποτε ο Απόλλων πάνω στο αγώνισμα με δίσκο

τον σκότωσε χωρίς να το θέλει? κι από τότε γιορτές στη Λακωνία

με θυσίες βοδιών εκείνη την ημέρα»

Στα ρωμαϊκά χρόνια καθιερώνεται ο μήνας Υάκινθος για όλες τις πόλεις της Κρήτης. Αρχίζει από τέλη Μαΐου, περίοδος που δέντρα και φυτά είναι σε πλήρη ανθοφορία.

Λατρευτικές τελετές, συναντούμε και σε αρκετές πόλεις της Κρήτης. Σε όλες αυτές τις λατρείες, ο Υάκινθος εκφράζει τη θνήσκουσα και πάντα αναγεννόμενη φύση. Γι’ αυτό η θεά Άρτεμη , η μινωϊκή θεά της φύσης, ονομάζεται και Υακινθοτρόφος. Αυτή που τρέφει το νεαρό Υάκινθο που εκπροσωπεί τη θαλερή βλάστηση.

* Η Σοφία Μακράκη είναι δασκάλα της Ιεράς Ανθοδετικής-ΙΚΕΜΠΑΝΑ